ڕەسووڵ ڕەئووف، ئەندامی مەكتەبی سیاسیی حزبی سۆشیال دیموكراتی كوردستانە و دانیشتووی پارێزگای كەركووكە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (یەكبوونی كورد لە ناو گۆڕانكارییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا)، زۆر بە ڕاشكاوی باسی دەرهاویشتە نەرێنییەكانی پەرتەوازەیی هێز و لایەنە سیاسییەكانی كوردستانی لەسەر دۆزی ڕەوای نەتەوەییمان كرد و، جەختی لەسەر ئەوەش كردەوە كە دەرهاویشتەی ئەم پەرتەوازەییە زۆر بە ڕوونی لە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان ڕەنگی داوەتەوە و، بەم جۆرەش دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

لە مێژووی گەلاندا، ساتەوەختگەلێك دێنە پێشەوە كە ئەگەر نەخرێنە خزمەت ئامانجێكی گەورەتر تێیدا جیاوازییە فكری و سیاسییەكان دەبنە بارگرانی. جێگەی دەستخۆشییە بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان كە توانیویەتی لە كاتێكی ئاوەها هەستیاردا، كەسایەتیی خاوەن فكری جیاواز و ئاراستەی حزبیی جۆراوجۆر لەژێر چەتری ئەم هۆڵەدا كۆبكاتەوە. ئەم جۆرە كۆبوونەوانە تەنیا دیدارێكی ئاسایی نین، بەڵكو دەكرێت وەك نموونەیەكی باڵا سەیر بكرێن بۆ سیاسییەكانیش، خۆزگە سیاسییەكانی كوردیش لەم دۆخە پڕ لە گۆڕانكارییەدا بیانتوانیایە بە هەمان نەفەس و گیانی لێكتێگەیشتن، فكرە جیاوازەكان بۆ بەرژەوەندیی نەتەوەیی یەك بخەن. ناونیشانی ئەم باسە «كاریگەریی یەكبوونی كورد لەناو گۆڕانكارییەكاندا» تەنیا دروشم نییە، بەڵكو پێویستییەكی حەتمییە كە ڕەگەكەی بۆ قووڵایی مێژوو و ئایندەی تەمومژاویی ناوچەكە دەگەڕێتەوە.

ئێمە ئێستا لە قۆناغێكدا دەژین كە دەتوانین بڵێین ١٠٠ ساڵ بەسەر پەیماننامەی لۆزان و سێڤەردا تێپەڕیوە، ئەو نەخشەیەی كە لەسەر بنەمای دابەشكردنی نەتەوەی كورد كێشرابوو، ئێستا بەرەو گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی دەڕوات. هەموومان دەرك بەو ڕاستییە دەكەین كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە بەردەم لەدایكبوونێكی نوێدایە و نەخشەكان چیتر وەك خۆیان نامێننەوە. لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: كوردستان لە كوێی ئەم گۆڕانكارییانەدایە؟ بۆ وەڵامی ئەمە، پێویستە ئاوڕێك لە ٢٠ ساڵی ڕابردوو بدەینەوە و بەراوردێكی ورد بكەین لە نێوان دۆخی پارچەكانی كوردستان و شێوازی مامەڵەی دەوڵەتەكان لەگەڵ دۆزی كورددا.

ئەگەر سەیری باكووری كوردستان بكەین، كە گەورەترین ڕێژەی كوردی تێدا نیشتەجێیە، دەبینین گۆڕانكارییەكان چەندە سەرسوڕهێنەرن. ٣٠ ساڵ لەمەو پێش قسەكردن بە زمانی كوردی نەك هەر قەدەغە بوو، بەڵكو سزاكەی دەگەیشتە ئاستی كوشتن و سڕینەوەی ناسنامە، بەڵام ئەمڕۆ دەبینین دەوڵەتی توركیا بە هۆی گوشارەكان و گۆڕانی هاوكێشەكان، ناچارە تەعامول لەگەڵ سەركردەیەكی زیندانیكراودا بكات. ئێستا باس لەوە دەكرێت، زمانی كوردی بێتەوە ناو كایەی ڕەسمی و سیاسی ئەو وڵاتە و كورد مافەكانی بەدەست بهێنێت، ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە ململانێ و خۆڕاگری، تەنانەت دەوڵەتە داگیركەرەكانیش ناچار بە پاشەكشە و ددانپێدانان دەكات، هەرچەندە هێشتا ڕێگەكە درێژە. لە ڕۆژهەڵاتی كوردستانیش، هەمووان چاوەڕوانی ئەو گۆڕانكارییانەین كە بڕیارە ڕوو بدەن، ڕۆشنبیران و سیاسییەكانی ئەو بەشە بە وردی چاودێریی ئەزموونی باشوور دەكەن، بۆ ئەوەی ئەو هەڵانەی لە ڕابردوودا لێرە ڕوویان دا، لەوێ دووبارە نەبنەوە. ئەمە نیشانەی پێگەیشتووییەكی سیاسییە كە لە ئەزموونی پارچەكانی دیكەی كوردستانەوە فێری دەبن.

بەڵام ئەزموونی ڕۆژئاوای كوردستان وانەیەكی زۆر گەورەتری پێ بەخشین. كاتێك قۆناغە سەختەكان تێپەڕین، بینیمان كە زلهێزەكانی وەك ئەمریكا، ئەوروپا لە كاتی بڕیاردانی چارەنووسسازدا چۆن پشتیان لە كورد كرد. ئەوەی وای كرد ڕۆژئاوا لەسەر پێی خۆی بوەستێت، تەنیا و تەنیا هێزی یەكگرتووی گەل و ئیرادەی ناوخۆیی بوو. بۆ یەكەم جار لە مێژوودا كورد لەسەر مێزی گفتوگۆ توانی «نەخێر» بەرانبەر بەو دەوڵەتە زلهێزانە بەكار بهێنێت، كە دەیانویست پلانەكان لە بەرژەوەندیی خۆیاندا بشكێننەوە. ئەم نەخێرە، بەرهەمی یەكبوون و یەكڕیزییەك بوو كە نەك هەر كاریگەریی لەسەر كورد، بەڵكو وەك كاك زیا پەترۆس ئاماژەی پێدا، كاریگەریی لەسەر هەموو پێكهاتە كوردستانییەكان هەبوو.

یەكێك لە جوانترین وێنەكانی یەكبوونی كورد لە كاتی قەیرانەكانی ڕۆژئاوادا دەركەوت، كاتێك كوردانی باكوور بێ مۆڵەت سنوورە دەستكردەكانیان دەشكاند بۆ پشتگیری براكانیان، یان كاتێك لە باشوورەوە كۆمەك و هاوكاری دەگەیشتە ئەوێ. كاك موسا ئەحمەد كە خۆی لە ناو ئەو دۆخەدا بووە، گەواهیدەری ئەو ڕاستییەیە كە چۆن لە كەركووكەوە بە دوو قۆناغ كۆمەك گەیەندراوەتە ڕۆژئاوا، ئەمە نیشانی دەدات كە هەستی نەتەوەیی زۆر بەهێزترە لەو سنوورانەی كە داگیركەران كێشاویانە. ئەم گیانی یەكگرتووییە تەنیا لە نێوان كورددا نەبوو، بەڵكو نەتەوەكانی دیكەی وەك توركمان و عەرەبیش لە كەركووك هاتنە ناو كەمپینەكان و هاوكارییان دەكرد، ئەمە دەیسەلمێنێت كە ئەگەر كورد یەك بێت و خاوەن پڕۆژەیەكی مرۆیی و نەتەوەیی بێت، دەتوانێت ڕێز و پشتگیریی نەتەوەكانی دیكەش بۆ خۆی كێش بكات.

زۆرێك لە ئێمە بە ڕەشبینییەوە سەیری نەوەی نوێمان دەكرد، ئەو نەوەیەی كە بە «جیلی ئایپاد» ناو دەبرێن، واماندەزانی ئەم نەوەیە خاڵییە لە هەستی نەتەوەیی، بەڵام لە كاتی تەنگانەدا دەركەوت كە ئەمانە چ نەوەیەكی پڕ لە وزە و ئینتیمان. ئەوەی ئەم نەوەیە لە پارێزگاكانی كوردستاندا ئەنجامیان دا، لە سەدا بیستی ئەوە بە هەموو حزبە سیاسییەكان نەدەكرا، ئەمە پێمان دەڵێت كە لە ناو ناخی نەوەی دوای ئێمەدا، نەتەوە و نیشتمانپەروەرییەكی زیندوو هەیە.

ئەو پەروەردە نەتەوەییەی كە لە ڕۆژئاواوە سەرچاوەی گرت، توانی لە مێشك و دەروونی منداڵ و گەورەی كورددا شتێك بچەسپێنێت كە وەزارەتی پەروەردەی ئێمە بە ٢٠ ساڵیش نەیدەتوانی بیكات. ئەمە ئەو پەروەردە میكانیزمكراوە بوو كە وای كرد، كورد وەك یەك جەستە لە هەموو پارچەكاندا هەست بە ئازاری یەكتر بكەن، ئەم ڕاستییە ڕەنگە بۆ هەندێك سیاسی ناخۆش بێت، چونكە نیشانی دەدات كە میللەت زۆر لە پێش حزبەكانەوەیە لە تێگەیشتن بۆ یەكبوون.

لێرەدا دەبێت بە ڕاشكاوی ڕووبەڕووی واقیعی تاڵی باشووری كوردستان ببینەوە. ئەگەر سەیری هەنگاوەكانی یەكبوونی خۆمان بكەین لەم بەشەی نیشتماندا، بەداخەوە دەبینین لە پاشەكشەیەكی زۆر گەورەدایە، بۆ تێگەیشتن لەم پاشەكشەیە، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ ساڵانی زێڕینی یەكڕیزیی كورد لە بەغدا. لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ و لە كاتی نووسینەوەی دەستووری عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥، كورد بە هێزێكی یەكگرتوو و بە یەك دەنگ دەچووە بەغدا، ئەو كاتە لایەنە كوردستانییەكان، بەتایبەت لە ناوچە جێناكۆكەكاندا، ڕێگەیان نەدەدا یەك دەنگی كورد بەفیڕۆ بچێت. قورسایی كورد لەو سەردەمەدا بە جۆرێك بوو، كە لە ساڵانی ٢٠١٢ تا ٢٠١٤، كاتێك كێشە لە نێوان كوتلە عێراقییەكاندا دروست دەبوو، حكومەتی عێراق لە هەولێر پێك دەهێنرا، واتە بەبێ گڵۆپی سەوزی كورد و بەبێ یەكدەنگییەكەی، هیچ دەسەڵاتێك لە بەغدا جێگیر نەدەبوو. بەڵام پرسیارە جددییەكە ئەوەیە: چی گۆڕا؟ بۆچی ئەو سەنگ و قورساییەمان لەدەست دا؟

كاتێك سەیری تاكی كورد دەكەین، دەبینین پڕە لە هەستی دڵسۆزی و نەتەوەیی، بەڵام كاتێك دێینە سەر ئاستی سیاسییەكان، ئەو هەستە كاڵ دەبێتەوە. لێرەدا دەبێت بپرسین: ئایا سیاسییەكانی ئێمە وەك هاووڵاتییەكی ئاسایی دەرك بەوە ناكەن كە یەكبوون زەروورەتە؟ وەڵامەكە لای زۆر كەس ڕوونە: بەداخەوە مۆتەكەی «شەڕی براكوژی» و ئەو ململانێ نەگریسانەی كە لە شاخ و لە نەوەتەكاندا هەبوون، هێشتا لە زەینی هەندێك لە سەركردە سیاسییەكانماندا ماونەتەوە. ئەو گیانی تۆڵەسەندنەوە و لێكترازانەی ڕابردوو دابەزیوە بۆ ناو جومگەكانی بڕیاردانی ئێستا و ڕێگرە لەوەی دەستی تەبایی بۆ یەكتری درێژ بكەن. هاووڵاتییەك دەزانێت پێكهێنانی حكومەتی هەرێم و یەكڕیزی لە بەغدا چەندە زەروورە، بەڵام سیاسییەكان بەرژەوەندیی حزبی و كەسییان خستووەتە پێش بەرژەوەندیی نەتەوەییەوە، ئەمە نەك هەر زیانی بە ئێستا گەیاندووە، بەڵكو مەترسییەكی گەورەشە بۆ سەر ئەو دەرفەتە مێژووییەی كە لە ئەنجامی گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە بۆ كورد هاتووەتە پێش.

نموونەی هەرە دیاری ئەم لێكترازانە لە پارێزگای كەركووكدا دەبینرێت، كەركووك بۆ كورد تەنیا خاك نییە، بەڵكو پێناسەی نەتەوەییە، بەڵام ئەوەی لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكان ڕووی دا، جێگەی داخە. بۆ یەكەمجار لە دوای ساڵی ٢٠٠٥ـەوە، ڕێژەی دەنگی كورد لە كەركووك بۆ خوار سەدا پەنجا دابەزی و لە كۆی ١٥ كورسی، كورد تەنیا ٧ كورسیی بەدەست هێنا. كارەساتەكە لێرەدا تەواو نابێت، بەڵكو لەوەوە دەست پێدەكات كە ئەو حەوت كورسییە دابەش بووە بەسەر دوو لایەنی سەرەكیدا و ئەو دوو لایەنە ئامادە نین لەگەڵ یەكتردا دابنیشن بۆ ئەوەی زۆرینە پێك بهێنن و پارێزگارێكی كورد دابنێن، لە بری ئەوەی دەست بۆ یەكتری درێژ بكەن، دەست بۆ نەتەوەكانی دیكە درێژ دەكەن و دەیانەوێت لەگەڵ ئەواندا هاوپەیمانی پێك بهێنن لە دژی یەكتر.

لەم دۆخە پڕ لە تەنگژەیەدا چیتر چاوەڕوانی و بێدەنگی چارەسەر نین، پێویستە میكانیزمێكی نوێ بۆ كاری سیاسیی كوردستان بدۆزرێتەوە. لێرەوەیە كە ئێمە وەك حزبی سۆسیالیست، پێشنیارێكی جددیمان خستووەتە بەردەم هەموو لایەنەكان، وەك كاك زیا پەترۆس ئاماژەی پێدا، ئێمە لە مانگی یەكی ئەمساڵدا بە نووسراوی فەرمی داوامان لە هەموو حزبە كوردستانییەكان كردووە، كە كاتی ئەوە هاتووە «ئەنجومەنێكی سیاسی»ی باڵا دروست ببێت، ئەمە تەنیا خەون نییە، بەڵكو ئەزموونێكە كە پێكهاتەكانی دیكەی عێراق بەكاریان هێناوە و تێیدا سەركەوتوو بوون. بۆ نموونە، لایەنی شیعە سەرەڕای هەموو جیاوازییە قووڵەكانیان، خاوەنی ئەنجومەنێكی سیاسیی (چوارچێوەی هەماهەنگی)ن كە تێیدا كێشە ناوخۆییەكانی خۆیان یەكلا دەكەنەوە و پاشان بە یەك بڕیارەوە دەچنە ناو دانیشتنەكان لەگەڵ نەتەوەكانی دیكە، ئەی كورد بۆ ناتوانێت ئەمە بكات؟ بۆچی ئێمە نەتوانین بەرژەوەندیی نەتەوەیی بخەینە پێش بەرژەوەندیی حزبی؟

لە كۆتاییدا، دەستخۆشی لە هەموو ئەو دەنگە ئازاد و ڕۆشنبیرانە دەكەین كە ئەم بابەتانە دەورووژێنن. ئەركی ئێمەیە كە فشار بخەینە سەر ناوەندی بڕیاری سیاسی تا تێبگەن كە یەكبوونی كورد نەك هەر بۆ كورد، بەڵكو بۆ هەموو ئەو نەتەوەیانەشی كە لە كوردستاندا دەژین (توركمان، عەرەب، مەسیحی) مایەی ئارامی و پێشكەوتنە. یەكبوون هەر تەنیا بژاردە نییە، بەڵكو تەنیا ڕێگەیە بۆ مانەوە و سەركەوتن لەو گۆڕانكارییە گەورانەی كە چاوەڕێی ناوچەكە دەكەن، با ڕابردوو بكەینە وانە و ئایندەش بكەینە ئامانج، تا نەوەكانی دوای ئێمە شانازی بەو میراتە سیاسییەوە بكەن كە بۆیان جێدەهێڵین.