واژوو، تەنیا نووسینی ناوێك نییە لەسەر كاغەز، بەڵكو مۆرێكە مرۆڤی مەزن لە مێژووی دەدات. كاتێك ناوێك دەبێتە واژوو، ئیدی ئەو ناوە لە كەسێكی بایۆلۆژی جیا دەبێتەوە و دەبێتە هێزێك كە شەرعییەتی مێژوویی وەردەگرێت. واژوو، ئاماژەیە بۆ بوون و ئامادەییەك كە لە غیابی مرۆڤە مەزنەكە كار دەكات و چیتر ئەو واژووە تەنیا ناوی ئەو نییە، بەڵكو دەبێتە دامەزرێنەری یاسا و شەرعییەت. سەرسام بوون بەم واژووە، سەرسامبوونە بەو هێز و ئیرادەیەی كە دەتوانێت مێژوو ڕابگرێت و مانا بدات بەو خەبات و تێكۆشانەی كە بەبێ ئەو واژووە پەرتەوازە دەبوو. لێرەدا واژوو دەبێتە هزرێك، لەبەر ئەوەی نوێنەرایەتیی ئەو ڕاستییە دەكات كە هیچ هێزێك ناتوانێت بیسڕێتەوە.

 

جاك دریدا – كتێبی ستراتیژیەتی تەفكیك

 

 

 

 كاتێك ئاوابوونی جەستە دەبێتە دەستپێكی

ئەو هزرەی داهاتوومان بە نەتەوە دەكات

جەستەئاوابوونی مرۆڤی مەزن، دوایین وێستگەی مێژووەكەی نییە، بەڵكو دەستپێكی ژیانی ئەبەدیی ئەو هزرەیە كە وەك ڕۆحێكی زیندوو دەبێتە نەخشە ڕێگا و ڕێگاپیشاندەر و لە غیابدا بوونی خۆی بەرجەستە دەكاتەوە «Presence in Absence»و نەوەكانی داهاتوو وەك هزرێكی زیندوو مامەڵە لەگەڵ ئەو نەخشە ڕێگەیە دەكەن. ئەو هزرە لەگەڵ ویژدانی نەتەوە ئاوێتە دەبێتەوە و وەك كاراكتەرێك نەتەوە ئاراستەی دەكات و دەبێتە بەردەوامیی ئەو ئیرادە پۆڵایینەی كە لە مێژوودا چاندوویەتی و دەبێتە ئەو هێزەی لە مانا و بەهاكانی نەتەوەدا جێگیر دەبێت، هەمیشەش وەك ڕابەر و بزوێنەری ژیانی داهاتووی نەتەوە دەمێنێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، جەستەئاوابوون ناتوانێت كۆتایی بە ناوی ئەو مرۆڤە مەزنە بێنێت، كە بووەتە هزر، بە پێچەوانەوە غیابی جەستەیی ئەو دەبێتە ئامادەییەكی چڕتر، دەبێتە شاهیدێكی ئەبەدی و چاودێرێكی دڵسۆز بە سەر شێوازی خەباتی ئێستامانەوە و دەیەوێت ئەو بەڵێنەمان بیربهێنتەوە، كە ئەو لەناو چیا سەركەشەكانی كوردستان موژدەهێنەری ئەوە بووە، كە دوایین ئامانجی حەتمیی نەتەوەكەمان سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستانە. سەرسامبوون بە هزری ئەو مرۆڤە مەزنە، جۆرێك پەیوەندی لەگەڵ كەسێك دروست دەكاتەوە كە بە جەستە لە ناوماندا حزووری نییە، بەڵام لە هەموو كەسێكی دیكە زیاتر كاریگەری لەسەرمان هەیە. ئەو هزرە بووەتە سەردار كە لە سەرووی كاتەوە ڕێڕەوی دادپەروەری بۆ نەتەوەكەی دیاری دەكات.

  لە ساتەوەختی بڕیاردانی قورسدا

بوونی كورد دەكاتە پرۆسەیەكی مێژوویی

مارتن هایدگەر كاتێك لە بری مرۆڤ «دازاین» بە مانای «بوون» لێرە بەكار دەهێنێت، دەیەوێت پێمان بڵێت «كاتێك مرۆڤ لەم جیهاندا چاو دەكاتەوە، دەبینێت، بەبێ ویستی خۆی لەناو جوگرافیایەكدا دەژی، كە وەك واقیع بەسەریدا سەپێنراوە و دەبێت مامەڵەی لەگەڵ بكات. وەك مرۆڤێكی مەزن و بەهێز دەبێت ئەو واقیعە قبووڵ بكات و لەناو ئەو جوگرافیایەدا هەم بوونی خۆی بسەلمێنێت، هەمیش بوونی هاوبەش بۆ نەتەوەكەی دروست بكات». كەواتە ئەم ئاراستەیە پێمان دەڵێت: مرۆڤ «سەردەم، جوگرافیا، نەتەوە»ی خۆی هەڵنابژێرێت، هەر بۆیە كاتێك مرۆڤ لە سەردەمێكی دیاریكراو و لە ناو جوگرافیایەكی تایبەت وەك ئەندامی نەتەوەیەك خۆی دەبینێتەوە، ئەوا مرۆڤی لاواز ئەو واقیعە ڕەت ناكاتەوە و تەسلیم دەبێت، بەڵام مرۆڤی مەزن ئەو واقیعە سەپاوە ڕەت دەكاتەوە و ژیانی خۆی دەكاتە پڕۆژەیەك بۆ سەلماندنی بوونی خۆی لەو سەردەم و جوگرافیایەی كە خۆی هەڵینەبژاردووە.

بۆ «مرۆڤی باڵا»، یان وەك هایدگەر پێی دەڵێت سەلمێنەری بوون لەناو نیشتمانی خۆی «دازاین»، پڕۆژەی سەلماندنی بوون، لە ساتەوەختی بڕیاردانی قورس دەست پێكدەكات، بڕیارێك كە پێشتر كەسی دیكە بەو ئاستە بیری لێ نەكردووەتەوە، بەڵام مرۆڤی باڵا لە چاوترووكانێكدا «Augenblick» ئەو بڕیارە دەدات، بەبێ ئەوەی ئەوە لەبەرچاو بگرێت، چ ئاكامێك ڕووبەڕووی دەبێتەوە، ژیانی خۆی دەكات بە پڕۆژەیەك بۆ سەلماندنی بوونی نەتەوەكەی لەسەر ئەو جوگرافیایەی پێی دەگوترێت «نیشتمان». ئەم پڕۆژەیە بووە پڕۆژەیەكی بەردەوام لە خەباتی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان و هەتا ئێستاش بەردەوامی هەیە، بەمجۆرە:

1. بڕیاری هەڵگیرساندنی شۆڕشی دووەمی بارزان.

ساتەوەختی بڕیاردانی قورسی مستەفا بارزانی لە تەممووزی ساڵی 1943 دەست پێدەكات، كاتێك لە سلێمانییەوە بڕیاری دا، بگەڕێتەوە بارزان و ڕابەرایەتیی شۆڕشی دووەمی بارزان بكات. ئەم بڕیارە قورسە كە لە چاوی گەلی كوردستاندا بڕیارێكی كتوپڕ بوو، بەڵام لە ناخی بارزانیدا بەرهەمی گوێگرتن بوو لە ویژدانی نەتەوەكەی كە داوای لێدەكرد، بگەڕێتەوە بۆ ڕەسەنایەتیی پێش بە كۆیلەكردنی كورد، بەڵام دووبارە گێڕانەوەی ڕەسەنایەتی، بە مانای جاڕدانی كۆتایی چەوسانەوە و دەستپێكی شۆڕش و خەبات بۆ گەیشتن بە ئازادی و سەربەخۆیی. ئەم پڕۆژەیە كە لەناو هزر و بیركردنەوەی مرۆڤێكی مەزن لە دایك دەبێت، دەیكاتە پڕۆژەیەك بۆ نەتەوەكەی و بوونی هاوبەش و چارەنووسی هەموو نەتەوە پێكەوە گرێ دەداتەوە و، پێكەوە لەگەڵ نەتەوەكەی ئەو پڕۆژەیە سەردەخەن و دەبێتە پڕۆژەیەك كە پێی دەگوترێت «شۆڕشی ڕزگاریخوازی كوردستان»، كە ئەمەش دەنگی ویژدانی هەر تاكێكی گەلی كوردستانە.

لەو ساتەوەختەی بارزانی بڕیاری هەڵگیرساندنی شۆڕش دا، ڕای گشتی بەو جۆرە بووە، كە دەستپێكردنی شۆڕش و بەرگری لە بەرانبەر دەوڵەتی عێراق كارێكی مەحاڵە، بەڵام بڕیاری یەكلاكەرەوەی بارزانی بەوەی كە «مردن و ژیانی ژێردەستی» هیچ جیاوازییەكیان نییە، لە ناخی هەر تاكێكی كوردا وەرچەرخانیكی مێژوویی دروست كرد و سەلماندی كە هیچ شتێك بۆ ئیرادەی نەتەوە مەحاڵ نییە. ئەمە بووە سەرەتای شكاندنی ترس و بێدەنگی بەرانبەر بە داگیركەران و، هەروەها نەتەوەی گەیاندە ئەو قەناعەتەی چیاكانمان سەنگەری «مان و نەمان»ی ئێمەن. گەیشتن بەم قەناعەتە، ئاسۆیەكی نوێی كردەوە و بارودۆخێكی تازەی بۆ كورد دروست كرد، لەمەش زیاتر ئەم بڕیارە، ئەو ئیرادەیەی كە بۆ گەیشتن بە ئازادی لەناو مێژووی كورددا خۆی حەشاردابوو، جارێكی دیكە زیندووی كردەوە. ئەم وەرچەرخانە ئەوەی سەلماند كە بڕیاری قورس دەتوانێت مێژوو ڕابگرێت و واقیعێكی تازە دروست بكات.

لەناو ئەم واقیعە تازەیەی لەناو هەناوی بڕیارەكەی بارزانی لەدایك بوو، نەتەوەی كورد ئیرادەی بوێریی بۆ دروست بوو، بەوەی چیدیكە لە هەڕەشەی داگیركەران نەترسێت و ئەو بڕوایەی بۆ دروست بوو، كە ئەو ئیرادەیەی هەیە، بە جۆرێك بڕیار بدات، كە لەگەڵ گەوهەر و مانای بوونی ڕاستەقینەی نەتەوەكەی بگونجێت.

ئەم وەرچەرخانە شۆڕشی گۆڕی بۆ پیشاندانەوەی ئاوێنەیەك «Mirror Reflection»، ئەمەش بەو مانایەی كاتێك هەر تاكێكی نەتەوە وەك ئاوێنەیەك سەیری شۆڕشەكەی دەكات، بە جۆرێك خۆی دەبینێت كە ئەو مرۆڤەیە چیتر كۆیلایەتی و چەوسانەوە و بێدەنگی قبووڵ ناكات و، لە پێناوی بوونی نەتەوە و كوردستاندا «كوردستان، یان نەمان» هەڵدەبژێرێت، بە هەمان شێوە كاتێك داگیركەرانی دەوڵەتی پادشایەتی عێراق، شۆڕش وەك ئاوێنەیەك دەبینین، ئەوا ئەوانیش كۆی هەموو ئەو ڕەفتارە بێ ئاكار و نادادپەوەرییانەیان دەبینین كە بەرانبەر نەتەوەی كورد و گەلی كوردستان ئەنجامیان داوە.

ئەم واقیعە تازەیە بووە هۆكاری ئەوەی تەواوی خەڵكی كوردستان شۆڕشەكە بە شۆڕشی خۆی بزانێت و بەشی هەرە زۆری دەستەبژێری ڕۆشنبیر و حزبی هیوا و ئەفسەرە ئازادیخوازەكان لە دەوری شۆڕشەكان كۆببنەوە و پێكەوە لێژنەیەك بەناوی «لیژنەی ئازادی» بۆ سەركردایەتیی شۆڕش دابمەزرێنن.

بڕیاری هەڵگیرساندنی «شۆڕشی دووەمی بارزان»، لەبەر ئەوەی هەڵقوڵاوی گوێگرتن بوو لە ویژدانی نەتەوە و گەڕانەوە بۆ ڕەسانەیەتی و ئازادی، سەلماندنی گەوهەری ئازادی لای كورد، بە مانای زەوتكردنی ئازادیی نەتەوەكانی دیكە نایەت، بەڵكو كورد دەیەوێت هەموو نەتەوەكان ئازاد بن و لە چوارچێوەی ئازادیدا پێكەوە بە ئاشتی و برایانە بژین. لەم چوارچێوەیەدا، نامەكەی مستەفا بارزانی كە لەگەڵ دەستپێكی شۆڕشی بارزان بۆ «عەبدولرەحمان عەزام پاشا» كەسایەتیی دیاری جیهانی عەرەبی نارد و پێی ڕاگەیاند «شەڕی ئێمە لە دژی گەلی عەرەب نییە، بەڵكو لە دژی ئەو ڕژێمانەیە كە گەلی عەرەبیش دەچەوسێننەوە»، بووە سەرەتای دەستپێكی مێژوویەكی نوێ كە پێی دەگوترێت: «مێژووی برایەتیی كورد و عەرەب».

2. بڕیاری بەشداریكردن لە كۆماری كوردستان

لەساڵی 1945 مستەفا بارزانی و پێشمەرگەكانی چوونە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و كاتێك لە كانوونی دووەمی 1946 كۆماری كوردستان لەسەر دەستی پێشەوا قازی محەمەد ڕاگەیەنرا، مستەفا بارزانی بڕیاری دا، خۆی و پێشمەرگەكانی ببنە سەربازی كۆمار و پارێزگاری لە كۆمارەكە بكەن، لەماوەی تەمەنی ساڵێكی ئەم كۆمارەدا كە بارزانی سەرۆك ئەركانی سوپای كوردستان بوو، توانرا بەرگرییەكی زۆر قارەمانانە لە پاراستنی كۆمارەكە بكەن.

ئەوجا لەگەڵ ئەوەی كۆماری كوردستان، بە هۆی سیاسەتی نێودەوڵەتی و نەبوونی زەمینیەكی پتەو بۆ یەكڕیزی و یەكگرتوویی هۆزە كوردەكان، لەلایەن ڕژیمی شای ئێرانەوە ڕووخێنرا، بەڵام كۆماری كوردستان بۆ مستەفا بارزانی، وێستگەیەكی دیكەی بیركردنەوە بوو، بۆ چارەنووسی داهاتووی نەتەوەییمان. بارزانی لەم وێستگەیەدا گەیشتە ئەو قەناعەتەی كە هێشتا ئاستی بیركردنەوەی هۆزایەتی بەو ئاستە باڵا نەبووە كە بگاتە ئاستی بیری نەتەوەیی، ئەوجا بۆ ئەوەی لە پڕۆژەی بوونی نەتەوەییمان ئەو وەرچەرخانە بێتە ئاراوە و بیركردنەوەی «ئاستی هۆزایەتی» باڵا بێت بۆ «ئاستی نەتەوەیی»، بارزانی دامەزراندنی پارتێكی سیاسی وەك پارتی پێشڕەو بۆ كۆكردنەوەی هێز و تواناكانی گەلی كوردستان بە پێویستییەكی گرنگ دانا، بۆیە بڕیاری دا، پارتی دیموكراتی كوردستان وەك چەترێك بۆ كۆكردنەوەی كۆی «حزبە سیاسییەكان و كەسایەتییە نیشتمانپەروەرەكان» بە ڕێگەی كۆنگرەیەكی نیشتمانی دابمەزرێت، بۆ ئەوەی وەك پارتێكی سیاسی زەمینە بۆ یەكڕیزی و یەكگرتوویی نەتەوەییمان بڕەخسێنێت.

پارتی دیموكراتی كوردستان، لەبەر ئەوەی لەسەر پێشنیاری مستەفا بارزانی وەك چەترێك و بەرەیەك بۆ یەكڕیزیی گەلی كوردستان دامەزرا، خاوەنی پێشنیارەكەش كە پێشتر گەلی كوردستان وەك ڕابەر و باوكی نەتەوە قبوڵی كردبوو، بۆیە ئەمجارە بۆ سەرۆكایەتیی ئەم بەرە نیشتمانی و نەتەوەییە كە ناوی لێ نرا «پارتی دیموكراتی كوردستان»، دیسان خرایەوە سەر شانی مستەفا بارزانی و بووە سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان.

3. ڕێڕەوە مێژووییەكەی پەڕینەوە لە ئاوی ئاراس 1947

ماوەی نێوان دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستان و ڕووخانی كۆماری كوردستان لە مەهاباد، تەنیا چوار مانگ و شەش ڕۆژە، ئەمەش واتە ئەگەر دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستان لە هزری مستەفا بارزانیدا، چاندنی تۆی ئومێد بێت لەناو نائومێدیدا، ئەوا دووربینییەكی زۆر گەورەتری هزر و لۆژێكی مستەفا بارزانی بۆ نەوەی داهاتوو بەرجەستە دەكات، ئەویش ئەوەیە كە نابێت نەتەوەی كورد چۆك بۆ نائومێدی دابدات، بە پێچەوانەوە فەرزە لەسەری كە لە كاتی نائومێدیدا دەبێت تۆی ئومێد بچێنێت، هەر بۆیە كاتێك هێزەكانی سوپای شای ئێران هێرشیان كرد و كۆماری كوردستان ڕووخا، بارزانی بڕیاری دا، تەسلیم نەبێت، ئەم بڕیارەش كە لای زۆربەی خەڵكانی ئەو سەردەمە لە بڕیارێكی كوتوپڕی زۆر سەخت دەچێت لەناو بارودۆخێكی زۆر دژواردا، بەڵام لەناو هزری مستەفا بارزانیدا «ڕۆیشتن بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مەرگ و گۆڕینی مەحاڵ بۆ مومكین»، تەنیا ڕێگەیە بۆ پاراستنی ئەو پڕۆژەیەی ژیانی خۆی بۆ تەرخان كرد، وەك پڕۆژەیەكی بەردەوام بۆ ئەو كات و ئێستای ئێمە و نەوەكانی داهاتووشمان، هەر بۆیە بارزانی لە پێناوی بەردەوامیی ئەم پڕۆژەیە وەك ئامانجێكی پیرۆز، لەگەڵ هەڤاڵەكانی بڕیاریان دا، بەرگریكردن هەڵبژێرن و لە كوردستانەوە ڕێڕەوە مێژووییەكەی بۆ پەڕینەوە لە ڕووباری ئاراس ئەنجام بدەن. ڕێڕەوی پەڕینەوە لە ڕووباری ئاراس، كە ئێستا نەخشەكەی لە یادگای نیشتمانیی بارزان دانراوە و ڕێرەوەكە زیاتر لە دوو هەزار و سێ سەد كیلۆمەترە، لەوانەیە نەوەكانی ئێستا كاتێك سەیری ئەو نەخشەیە دەكەن، وەك ئەفسانەیەك لە هزری خۆیاندا وێنای بكەن، كە ئەمە دەبێتە ئیرادەی ئەو مرۆڤە مەزنەی كە پەیوەندیمان لەگەڵ كەسێك بۆ دروست دەكاتەوە، كە بە جەستە لەناوماندا حزووری نییە و لە هەموو كەسێكیش زیاتر كاریگەریی لەسەرمان هەیە و، هزری ئەو سەردارەی كە لە سەرووی كاتەوە، ڕێرەوی ژیان و دادپەروەریمان بۆ وێنا دەكات، بووەتە ڕاستییەك كە هیچ هێزێك ناتوانێت بیسڕێتەوە.

4. ئاوارەیی لە یەكێتیی سۆڤیەت 1947-1958

ژیانی ئاوارەیی لە یەكێتیی سۆڤیەت، یەكێكە لە قۆناغە هەرە سەختەكانی ژیانی بارزانی و هەڤاڵەكانی لە یەكێتیی سۆڤیەت، بەتایبەتی لە ساڵانی 1947- 1953 لە سەردەمی «جوزێف ستالین» كە ئەو كات ئەو سەرۆكی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان بوو، لەم شەش ساڵەدا بارزانی و هەڤاڵەكانی لێكدابڕێنران و بە سەر كۆمارە جیاوازەكانی یەكێتیی سۆڤیەت دابەش كران و پەرتەوازە كران، بەڵام دوای مردنی ستالین و هاتنی «نیكتا خرۆشۆف» كە بووە سەرۆكی یەكێتیی سۆڤیەت، بارودۆخەكە گۆڕانكاری بەسەردا هات و بارزانی توانی دەرگای خرۆشۆف بكاتەوە و كۆبوونەوەی لەگەڵ بكات. ئەم دیدارەی مستەفا بارزانی لەگەڵ «نیكتا خرۆشۆف» سەرۆكی یەكێتیی سۆڤیەتی ئەو كات، بۆیە بە یەكێك لە دیدارە كەم وێنەكانی كۆی ڕابەرانی بزووتنەوە ڕزگاریخوازەكانی گەلانی ئازادیخوازی جیهان دادەنرێت، لەبەر ئەوەی ئەم مرۆڤە مەزنە بێجگە لە كەسایەتیی خۆی هیچ ئیمكانیەتێكی دیكەی لەبەر دەست نەبووە، لەمەش زیاتر كوردستان لە هیچ لایەكەوە لەگەڵ یەكێتیی سۆڤیەت هاوسنوور نەبووە، لەمەش زیاتر لەو ساڵانەدا لە هیچ پارچەیەكی كوردستان بزووتنەوەیەكی چەكداری بوونی نەبووە، هەر بۆیە ئەم دیدارە كەم وێنەیە دەبێتە شاهێدێك بۆ گەورەیی ئیرادە و كەسایەتیی ئەم ڕابەرە مەزنە.

لە دوای ساڵی 1953 كە هەندێك زەمینە ڕەخسا بۆ ئەوەی مستەفا بارزانی ئازادانە هەنگاو هەڵبگرێت، هەوڵی دا، جارێكی دیكە هەڤاڵەكانی خۆی بدۆزێتەوە و پەیوەندییان پێوە بكاتەوە و سەرلەنۆێ ڕێكیان بخاتەوە. هەروەها سەردانی یەریڤانی كردووە، بۆ دیدار لەگەڵ كوردانی سۆڤیەت كۆببێتەوە. ئەم سەردانەی ڕابەر، بۆ لای كوردانی یەریڤان، بە سەردانێكی مێژوویی دادەنرێت و، لەلای كوردانی یەریڤان ڕۆژی ئەم سەردانە وەك ڕۆژێكی نەتەوەیی لە قەڵەم دراوە و ئەو شەقامەی كوردانی یەریڤان بۆ پێشوازی ڕابەرەكەیان ئامادەیان كردبوو، وەك «شیڤا بارزانی» لە دیدارێكدا پێی گوتین، دوای ئەو سەردانە ناویان لێ ناوە «شەقامی بارزانی» و هەتا ئێستا ناوی ئەو شەقامە هەر ناوی «بارزانی» یە.

دوای ڕاگەیاندنی بڕیاری «كۆتاییهاتنی ئیمپریالیزم» لە پەنجاكانی سەدەی ڕابردوو لەلایەن ڕێكخراوی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، كە ئەمە بووە هۆكاری ئەوەی دەوڵەتانی ژێر دەسەڵاتی ئیمپریالیزم سەربەخۆیی خۆیان ڕابگەیەنن، دواتر كۆبوونەوە و بڕیاریان دا، جیهانی سێیەم ڕابگەیەنن، واتە جیاواز بن لە هەردوو بلۆكی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاواو بێلایەن بن. مستەفا بارزانی هەوڵیدا، پەیوەندییەكی پتەو لەگەڵ سەركردە دامەزرێنەرەكانی دەوڵەتانی جیهان دابمەزرێنێت، كە دیارترین سەركردە لە نێویاندا «جەمال عەبدولناسر» بوو، كە ئەو كات نەك هەر وەك سەرۆك كۆماری میسر بوو، بەڵكو وەك ڕابەری نەتەوەی عەرەب لەسەر ئاستی جیهان پێناسە دەكرا. بارزانی سوودێكی گەورەی لەم دۆستایەتییەی لەگەڵ عەبدولناسر وەرگرت و بە نامەیەك داوای لێدەكات «بەشی كوردی» لە ڕادیۆی دەنگی قاهیرە بكاتەوە و ناسر داواكەی بارزانی پەسەند دەكات. كردنەوەی بەشی كوردی لە ڕادیۆی دەنگی قاهیرە دەستكەوتێكی زۆر گەورە بووە بۆ كۆی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان لەو سەردەمە، بەتایبەتی كە كردنەوەی ئەم ڕادیۆیە لە كاتێكدا بوو كە لە هەر چوار پارچەی كوردستان نكۆڵی لە بوونی كورد دەكرا.

 گەڕانەوە لە سۆڤیەت

شۆڕشی ئەیلوول و وەرچەرخانە گەورەكانی

 

1

گەڕانەوە لە سۆڤیەت

گەڕانەوەی مستەفا بارزانی لە ڕۆژی 6ی تشرینی یەكەمی ساڵی 1958 بە ڕێگەی فڕۆكەیەكی تایبەتی لە قاهیرەوە بۆ بەغدا، ئەمەشیان دیسان یەكێكە لەو ڕووداوە دەگمەن و گرنگانەی كۆی ڕابەرانی بزووتنەوە ڕزگاریخوازەكانی گەلانی جیهان، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كە بارزانی تەنیا وەك ڕابەری نەتەوەیەك لە بەغدا پێشوازی لێ نەكرا، بەڵكو وەك ڕابەرێكی نیشتمانی دەوڵەتێك كە چەندین نەتەوە و ئایینی جیاوازی لە خۆی گرتووە، پێشوازی لێ كرا. ئەو پێشوازییە گەورەیەی لە فڕۆكەخانەی موسەنا لەلایەن كورد و عەرەب و پێكهاتە جیاوازەكانی دیكەوە لە مستەفا بارزانی كرا، لە مێژووی دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقەوە لە هیچ مەلیك و سەرۆك كۆمارێكی ئەم وڵاتە نەكراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی لە دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقەوە هەتا گەڕانەوەی لە ساڵی 1958 بۆ عێراق، هیچ كەسێك وەك مستەفا بارزانی وەك ڕابەر پێشوازی لێ نەكراوە، ڕابەرێك كە گەلانی جیاواز وێنەی خۆیان لە كەسایەتیی ئەودا بەرجەستە كردبێت، نەك سەرۆك كۆمارێك بە كودەتا چووبێتە كۆشكی دەسەڵات.

لەسەر ئاستی كوردستان، بۆ یەكەمین جارە لە مێژووی نەتەوەدا كە كۆی سەرۆك هۆزەكانی كوردستان خۆبەخشانە كەسێك بە ڕابەر و سەرۆكی خۆیان دابنێن، كە بێجگە لە كەسایەتیی خۆی هیچ سەرمایەیەكی دیكەی نەبێت. ئەگەر چاوێك بە ئەرشیفە بەنرخەكەی ڕۆژنامەی «ژین»دا بگێڕین، دەبینین هەموو سەرۆك هۆزەكان بە برووسكەی نووسراو خۆشحاڵیی خۆیان بۆ گەڕانەوەی سەرۆك بارزانی بڵاوكردووەتەوە، لەسەر ئاستی دەستەبژێری ڕۆشنبیر و هونەرمەندان و شاعیرانیش خۆبەخشانە بەرهەمەكانیان پێشكەشی كەسایەتیی بارزانی وەك ڕابەر و سەرۆك كردووە. بۆ یەكەم جارە لە مێژوودا هەموو گەلی كوردستان بە جیاوازی ئایین و نەتەوەوە، شانازی بە وێنەیەكەوە بكەن و خۆبەخشانە لە ماڵەكەنیان هەڵیبواسن، كە وێنەی مستەفا بارزانی بووە. بۆ یەكەم جارە لە مێژووی كورد و كوردستاندا خەڵك ئامادە بێت بە زیندوویی بخرێتە ژێر چاڵەوە، بەڵام ئامادە نەبێت لە بەرانبەر وێنەی ڕابەرەكەی وشەیەكی خراپ و ناشیرین بڵێت.

لێرەوە ئەگەر ئەم هەموو دەگمەنانەی ناو مێژووی نەتەوەییمان بەرانبەر بە كەسایەتیی ڕابەرێكی وەك مستەفا بارزانی بخەینە ناو چوارچێوەی كۆی بیركردنەوەی فەیلەسووفەكانی جیهان و بگەڕێین بۆ تەفسیرێك كە شیكاریی هێز و ئیرادەی ئەم مرۆڤە مەزنەی پێبكەین، تەنیا بۆ ئەوەی نەوەكانی ئێستا و داهاتوو لێی تێبگەین، ئەوا ناتوانین لەو پێناسەیە بەرزتر بدۆزینەوە كە «فریدریك نیچە» ئیرادەی مرۆڤی باڵای پێ پێناسە دەكات، ئەمەش بەو مانایەی ئەویش وەك ئێمە مرۆڤە، ڕازیبوونی ئێمە بە باڵابوونی ئەو مرۆڤە بەسەر ئێمەدا دەگەڕێتەوە بۆ ئیرادەی ئەو مرۆڤەی كە توانیویەتی كۆمەڵێك بەهای باڵا پێناسە بكاتەوە و هێندە میهرەبانە وەك هەنگ شانەكەی پڕدەكات لە هەنگوین و بانگمان دەكات، من هەنگوینم بۆ ئێوە دروست كردووە و دەستان بێنن و هەنگوینەكەم دەربهێنن، ئەو مرۆڤە وەك شەماڵێكە كە بە نەرمی هەڵدەكات، تەنیا بۆ ئەوەی هەنجێرێك لە دارێك بكاتەوە و شیرینییەكەی بڕژێنیتە سەر زەوی بۆ ئەوەی ئێمە دەستمان بیگاتێ، ئەو مرۆڤە بەخشندەیەیە كە هەر دەبەخشێت و هێز و ئیرادەی خۆی بەسەر كەسدا فەرز ناكات، یان وەك دریدا دەڵێت «ئەو مرۆڤە مەزنەیە پێی سەرسام دەبێت و سەرسامبوون دەكاتە هزر، هرزەكەی دەبێتە سەردار لە سەرووی كاتەوە و ڕێرەوی دادپەوەری و ژیانمان بۆ دیاری دەكات». ئەم جۆرە مرۆڤانە كە بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی بە دەگمەن لە مێژووی نەتەوەكاندا دەردەكەون، پەیامی ڕاستەوخۆی بۆ نەتەوەكەی و مرۆڤایەتی ئەوەیە «هەرگیز نامەوێت پێم بڵێن: سوپاس، لەبەر ئەوەی من خەباتم بۆ داهێنانی بەهای تازە كردووە، كە پێش ئێوە خۆم پێویستم پێی بووە، ناشمەوێ سوپاستان بكەم، لەبەر پیادەكردنی ئەم بەها تازانە زۆر لە سوپاسكردن گەورەترن.»

مستەفا بارزانی كاتێك فێری كردین، تەنیا بڕیاری یەكلاكەرەوە واقیع دەگۆڕێت و ساتەوەختی بڕیاری قورس لە دەست مەدەن، واتە پێشوەختە لەناو ویژدانی نەتەوەییمان بیری كردووەتەوە و گوێی لە دەنگی ویژدانمان گرتووە كە داوای لێدەكەین، بگەڕێتەوە بۆ ڕەسەنایەتی و بۆ ئازادی، بەڵام لە وەرگرتنی ئەو بڕیارەدا كە ئێمە وەك كتوپڕ دەیبینین، پرسیاری لە ئێمە نەكردووە، بەڵام كاتێك بڕیارەكە سەردەخات و دەیگۆڕێت بۆ بریارێكی هاوبەشی دەستەجەمعی و نەتەوەیی و ئێمەش هاوبەشی دەكەین، ئەوا نە ئەو پێویستی بەوەیە كە سوپاسی بكەین، كە ئەو بڕیارە قورسەی داوە، نە پێویستی بەوەشە كە سوپاسمان بكات، كە ئێمەش دەمانەوێت ببینە بەشێك لەو بڕیارە قورسە و دەمانەوێت شار بەجێ بهێڵین و شاخ بكەین بە سەنگەری «كوردستان یان نەمان».

2

شۆڕشی ئەیلوول و وەرچەرخانە گەورەكانی

یەكێك لە هەڵە گەورەكانی قۆناغی كۆمار لە دوای ڕووخانی پادشایەتی لە عێراقدا هەتا ساڵی 2003، پەشیمان بوونەوەیە لە دەستووری عێراقی 1958، هەروەها لە ساڵی 2003وە هەتا ئێستا دیسان هەڵەی گەورەی دەسەڵاتدارانی شیعەی عێراق پەشیمان بوونەوەیە لە جێبەجێكردنی ئەو دەستورەی لە 2005 پەسەند كرا و پشتر لە قۆناغی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی لە ساڵی 2002 لەسەر هەموو بڕگەكانی ڕێككەوتبوون.

شۆڕشی ئەیلوول سێ ساڵ و دوو مانگ دوای شۆڕشی 14ی تەمووزی 1958ی كۆماری عێراق هەڵگیرسا. هەر بۆیە ئەگەر لە ماوەی ئەو سێ ساڵەدا «عەبدولكەریم قاسم» نییەتی باش بوایە و دەستوورەكەی جێبەجێ بكردایە و سەرلەنوێ عێراق لەسەر بنەمای نیشتمانی هاوبەش لە چوارچێوەی كۆمارێكی تازەدا بویناد بنرایێتەوە، ئەوا ئەو زەمینەیە دروست نەدەبوو، كێشەكان چارەسەر نەكرێن و لەسەر یەك كەڵەكە بن و لە پڕێكدا بتەقنەوە. هەر بۆیە ئەو هۆكارانەی بوونە هۆی پەنگخواردنەوەی كورد بۆ هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول كەڵەكەبوونی زوڵم و پێشلكاریی مافە نەتەوەییەكانی گەلی كوردستان بوو، كە بووە هۆكاری ئەوەی لە ساتەوەختێكدا شۆڕشەكە هەڵبگیرسێت، هەر بۆیە ئەو ساتەوەختەش «11ی ئەیلوولی 1961» كە شۆڕشەكەی تێدا هەڵگیرسا، لەوانەیە وەك پێویست ئامادەسازی بۆ هەڵگیرساندنی شۆڕشێكی چەكداریی گەورە نەكرابێت، بەڵام لەبەر ئەوەی كۆی ئیرادەی گەلی كوردستان لە پشت ئەو شۆڕشەوە بوو، ئەوا شۆڕشەكە وەك شۆڕشێكی میللی كەوتە سەرپێ. لەم بارەیەوە سەرۆك مەسعود بارزانی لە بەرگەكانی مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان و تایبەت بە سەرەتاكانی شۆڕشی ئەیلوول ئاماژە بەوە دەكات، كە لەگەڵ هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول بەرنامەی ئەوە بوو كە یەكەمجار ناوچەیەكی ئازادكراو بۆ شۆڕش دابین بكات، بۆیە لەگەڵ پێشمەرگەكانی سەرقاڵی ئازادكردنی ناوچەكانی دەڤەری بادینان بوو تا سۆران، ئەوجا وەك شەوكەوتی مەلا سمایل كە لە ساڵی 1961 وەك ئەفسەرێكی پۆلیس لە دەڤەری مووسڵەوە پەیوەندی بە شۆڕشەوە كردووە و بۆی گێڕاینەوە، لە سەرەتای شۆڕش ئامێری پەیوەندیكردن «بێتەل» لەناو شۆڕش نەبوو، هەتا مەكتەبی سیاسیی پەیوەندیان لەگەڵ بارزانی هەبێت، بۆیە ئامانجی بارزانی ئەوە بوو كە پێویستە یەكەمجار ناوچە ئازادكرداوەكانی شۆڕش لە بادینان تا خانەقین پێكەوە گرێ بدرێتەوە. مستەفا بارزانی نەیویستووە خۆی بەسەر شۆڕشەكەدا فەرز بكات، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا كوێخا سمایلی تەلان لە كۆتایی نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوو و لە دیمانەیەكی ڕۆژنامەی هاووڵاتی ڕاشكاوانە جەخت لەسەر دەستپێكی شۆڕش دەكاتەوە و دەڵێت: «دوای چەند مانگێك لە دەستپێكردنی شۆڕش، ئێمە وەك سەرۆك هۆزەكانی دەڤەری سۆران سەردانی جەنابی مستەفا بارزانیمان كرد و پێمان گوت: ئەگەر جەنابت ڕێبەرایەتیی شۆڕشەكە دەكەیت، ئەوا ئێمەش لەگەڵتین»، بێگومان جەنابی بارزانی ئەم بەرپرسیاریەتییە مێژووییە قبووڵ دەكات.

ئاماژە كردنمان بەم باكگراوەندە مێژووییە بۆ پیشاندانی گەورەییەكی دیكەی كەسایەتیی ڕابەری كاریزما مستەفا بارزانی، لەبەر ئەوەیە ئەمەش حاڵەتێكی دەگمەنی ناو مێژووی كۆن و تازەی ئێمەیە و بە درێژایی مێژوو كۆی شەڕ و ناكۆكیەكانی نێوان میرنشینە كوردییەكان لە دەسەڵات بووە، بەڵام مستەفا بارزانی تەنیا ڕابەرە كە بەرپرسیاریەتی خراوەتە سەر شان و بیری لە دەسەڵات و خۆسەپاندن نەكردۆتەوە و هیچ كەسێكیش لە ئاستی كەسایەتیی بارزانیدا خۆی بەسەرۆك نەزانیوە.

ئەم چەترە كۆكەرەوەی نەتەوە «مستەفا بارزانی» دوای ئەوەی ناوچە ئازادكراوەكانی شۆڕشی ئەیلوولی لە زاخۆ تا خانەقین پێكەوە گرێ درایەوە، هەوڵی دا لەناو ئەم جوگرافیایەی شۆڕش قەوارەیەكی سیاسیی تازە بۆ كورد وەك نەتەوە و بۆ كۆی پێكهاتە جیاوازەكانی گەلی كوردستان دروست بكاتەوە. ئاراستەی بیركردنەوەی مستەفا بارزانی بە كردەیی بەوجۆرە بوو، كە دەبێت كوردستان نیشتمانێك بێت بە هاوسەنگی ناسیۆنالیزمی نەتەوە جیاوازەكان تیایدا گەشە بكات، نیشمانێك بە هاوسەنگی ڕێز لە بەها و پیرۆزییەكانی ئایینە جیاوازەكان بگیرێت، دەبێت لە جوگرافیای شۆڕشدا یاسا سەروەر بێت و دادگا بڕیار بدات و پێشمەرگە لەوە تێبگات، پارێزگاری لە ماف و كەرامەتی گەلی كوردستان دەكات، واتە شكۆی ئازادی و سەربەخۆیی. لەسەر ئاستی كۆمەڵایەتی و گوزەران و ژیانی ڕۆژانەی خەڵك، نەخشەی بارزانی بەو جۆرە بوو، كە دەبێت ئاشتیی كۆمەڵایەتی پارێزراو بێت و نابێت لە جوگرافیایەكدا شۆڕش هەبێت، ئافرەتان چەوسانەوەیان لەسەر بێت، بۆیە شۆڕشێكی كۆمەڵایەتی بەرپا كرد و لە چوارچێوەی شەریعەتی ئیسلام بۆ موسڵمان و لە چوارچێوەی بەرنامەی ئایینەكانی دیكە مافی بۆ ژنان و كچان گێڕایەوە و هەیكەلەی دروستكردنی خێزانی مانا پێدایەوە.

مستەفا بارزانی بۆ نەوەكانی داهاتوو وەك پڕۆژەیەكی بەردەوام نەخشەی بەو جۆرە بوو، كە دەبێت نەوەكانی داهاتوو بەهێز و خاوەن ئیرادە بن، ئەمەش نایەتەدی ئەگەر خوێندەوار و خاوەن زانست نەبن. بۆیە لەناو جوگرافیای شۆڕشدا سیستمێكی شۆڕشگێڕانەی بۆ خوێندن و پەروەرد دانا و مامۆستای شۆڕشی دامەزراند، بۆ ئەوەی لە هەموو گوندەكاندا قوتابخانە بكرێتەوە.

لەناو شۆڕشدا و لە میانەی خەباتی دیپلۆماتی بۆ چارەسەركردنی ئاشتییانەی كێشەی كورد و دامەزراندنی قەوارەی خۆبەڕێوەبەریی كوردستان لە عێراقدا، سەركردایەتیی شۆڕش بنەمای سیستمی دەوڵەتی عێراقی كە لە بنەڕەتەوە سیستمێكی سەنتڕاڵی عەرەبی بوو، گۆڕی بۆ سیستمی دی سەنتڕاڵی و لە ساڵی 1970 لە میانەی ڕێككەوتنامەی ئاداردا ڕێككەوتنی مێژوویی 11ی ئادار واژوو كرا. ئەم ڕێككەوتنە ئەگەرچی لە ساڵی 1974 حكومەتی بەعس هەوڵی دا، ناوەرۆكەكەی بەتاڵ بكاتەوە و بیكاتە ئۆتۆنۆمییەكی كارتۆنی، بەڵام خودی ڕێككەوتننامەی ئاداری 1970 بووە بناغە و نەخشەڕێگەی هەر دانوستاندنێكی كورد لەگەڵ حكومەتە جیاوازەكانی عێراق و هەر ئەم ڕێككەوتنەش بووە بنەمای دامەزراندنی پەرلەمان و حكومەتی كوردستان و دوای دامەزراندنی پەرلەمان لە بە بڕیاری پەرلەمانی كوردستان گۆڕا بۆ فیدڕاڵیزم، بەڵام وێڕای ئەوەی فیدڕاڵیزمیش درێژەپێدەری هەمان ئەو پڕۆژەی شۆڕشی ئەیلوول بوو، كە لە ماوەی ساڵانی 1974-1975 ڕەشنووسەكەی گەڵاڵە كرابوو، بنەماكەی هەر بنەمای ڕێككەوتنی 11ی ئاداری 1970یە، ئەوەی فیدڕاڵیزمەكە لە ئۆتۆنۆمی جیادەكاتەوە، ئەوەیە كە لە فیدڕاڵیدا دەوڵەتی سەنتڕاڵی بوونی نامێنێت و دەبێتە دەوڵەتێكی فیدڕاڵی و بێجگە لە هەرێمی كوردستان، پارێزگاكانی دیكەش لە چوارچێوەی هەرێمە فیدڕاڵییەكە ڕێك دەخرێنەوە، بەڵام وەك ئەمری واقیع ئەوەی ئێستا لە دەوڵەتی بەناو «فیدڕاڵی عێراق» پیادە دەكرێت، نەگەیشتووەتە ئەو ئۆتۆنۆمییەی كە سەركردایەتیی شۆڕش بە ڕێبەرایەتیی مستەفا بارزانی لە ساڵی 1970 ڕێككەوتنی لەسەر كردووە.