نیوفیتۆس لویزیدەس، پڕۆفیسۆری شرۆڤەكردنی ناكۆكیی نێودەوڵەتییە لە زانكۆی وارویك. لە توێژینەوەكانیدا جەخت دەكاتەوە لەسەر هاووڵاتییان و بنیادنانی دامەزراوە سیاسییەكان لەو كۆمەڵگەیانەی بە دەست توندوتیژییەوە دەناڵێنن. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا، كە تەوەرەكانی پەیوەست بوون بە پرسی فیدڕاڵی و بابەتی ئەوەی ئایا دەبێتە هۆی پتەوكردنی یەكبوونی نیشتیمانی، یان كاریگەریی پێچەوانەی لێ دەكەوێتەوە.

 

* ئێوە توێژینەوەتان لەبارەی قوبرس و باكووری ئیرلەندا كردووە، ئایا دەكرێت ئاماژە بە چ وانەیەك بكرێت كە لەم ئەزموونانەوە بەدەست بهێنرێت و سوودی لێ وەربگیرێت بۆ دیموكراسییە لەرزۆك، یان فیدڕاڵییە لەرزۆكەكانی وەك عێراق، ئەویش بۆ مەبەستی پێكەوە گونجاندنی خۆبەڕێوەبەریی لۆكاڵی و یەكبوونی نیشتمانی؟

- لە ڕاستیدا من خۆم بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە باكووری ئیرلەندا ژیاوم و دەرفەتی ئەوەم هەبووە كە پێشوازی لە چەندین شاندی جیهانی بكەم لە نێویاندا لە عێراق و قوبرسەوە. خاڵی دەستپێكی هەر گفتوگۆیەكمان ئەوە بوو كە هیچ لایەنێك ناتوانێت تەواوی داخوازییەكانی بەدی بهێنێت، بەڵكو ئەم پرسە پێویستی بە سازش و بیركردنەوەی هێمنانە هەیە لەبارەی ئەوەی دەتوانرێت چی بەدەست بهێنرێت و دەست لە چی هەڵبگیرێت. هەروەها ئەمە پێویست بەوە دەكات كە تێكڕای لایەنەكان- ئەگەر جددی بن و بیانەوێت گفتوگۆیەكی ڕاستەقینە لەبارەی پرس و كێشەكانەوە بكەن- دەستبەرداری توندوتیژی، یان هەڕەشەی پەنابردنەبەر توندوتیژی ببن. ئەمە ئەو پێشمەرجە بوو كە لە ئیرلەندای باكوور هەمانبوو، واتە دەبێت لەو گریمانەیەوە دەست پێبكرێت كە گفتوگۆ دەست پێبكرێت و هەردوولاش براوەی گفتوگۆكان بن، بەڵام هەروەك ئاماژەم پێ كرد، دەبێت لە میانەی گفتوگۆكاندا دەستبەرداری توندوتیژی بین، چونكە دەبێتە هۆی خراپتربوونی بارودۆخەكە. خاڵێكی دیكە ئەوەیە، كە هێندەی دەكرێت دەبێت گفتوگۆكان تێكڕای لایەنە پەیوەندیدارەكان لەخۆ بگرێت. گەورەترین سەركەوتنی ئێمە لە باكووری ئیرلەندا بریتی بوو لە ئەنجامدانی گفتوگۆیەكی گشتگیر و هەمەلایەنە و، ئەو ڕاستییەی كە سیستمێكییان داڕشت، بۆ دابەشكردنی دەسەڵات لە میانەی گفتوگۆكاندا و دواتر جێبەجێ كرا، تەنانەت تا ئێستاش هەر بەردەوامە و بواری ئەوەی دروست كردووە، هەر گرووپێك بەشداری لە حوكمڕانیدا بكات، واتە پێشوەختە هیچ گرووپێك پەراوێز نەخرا.

* ئەوەی پەیوەست بێت بە فیدڕاڵیزمەوە، ئایا بە دامەزراوەییكردنی شوناسی گرووپەكان، مەترسیی ئەوەی لێ دەكرێت كە سەر بكێشێت بۆ دابەشبوون لە بری ئەوەی لێكترازانەكانی نێو كۆمەڵگە ساڕێژ بكات؟

- هەمیشە ئەگەری ئەوە هەیە كە فیدڕاڵیزم سەربكێشێت بۆ دابەشبوون، ئەمە شتێكی بێ پێشینە نییە. لەم ڕووەوە ئەزموونی ڕابردوو هەیە، ئەگەرچی ژمارەشیان كەم بێت، بەڵام دەبێت ئاماژە بەوە بكەین كە دابەشبوون و پارچە پارچەبوونەكان لە دەوڵەتە فیدڕاڵییە نادیموكراتییەكاندا ڕوویان دا، وەك یەكێتی سۆڤییەت، چیكسلۆڤاكیا و یوغسلافیا. لە نێو فیدڕاڵییەتە دیموكراتییەكاندا كە پشتیوانیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییان هەیە، داڕووخان و دابەشبوون ئەگەرێكی لاوازە و تا ئێستا ڕووی نەداوە، ئەمە سەرنجێكی گرنگە و دەبێت لەبەرچاو بگیرێت. ئەگەر بەراوردی دەوڵەتە هاوشێوەكان بكەیت، فیدڕاڵی و نافیدڕاڵییەكان، ئەوا لە دەوڵەتە نافیدڕاڵییەكاندا وڵاتەكە بەرەو توندوتیژی دەڕوات و لە ڕووی ئەمری واقیعەوە دابەشبوونیان تێدا ڕوو دەدات، بەڵام وەڵامێكی باشتر هەیە لەم ڕووەوە كە وەڵامێكی ستراتیژییە، ئەگەر بێتو نیگەرانیی ئەوە هەبێت كە فیدڕاڵیزم سەربكێشێت بۆ دابەشبوون، ئەوا وڵاتان دەكرێ هەندێ زەمانەت لە نێو دەستوورەكانیاندا بچەسپێن، بۆ نموونە: دەكرێت ئەوەی تێدا بچەسپێندرێت كە هەر قەوارەیەك هەوڵی جیابوونەوە بدات، ئەوا مافە یاساییەكانی خۆی لە دەست دەدات، واتە ئەوەی دەمەوێت بێڵێم ئەوەیە كە دەكرێت فیدڕاڵیزمەكان پاڵنەری پاراستنی یەكپارچەیی وڵاتەكە لەخۆ بگرن، بەڵام گرنگە ئەم پاڵنەرانە لە نێو دەستووردا بچەسپێندرێن و میكانیزمەكانی جێبەجێكردنیشییان دەستنیشان بكرێن.  

* لەسەر بنەمای كار و توێژینەوەكانتان، ئایا باوەڕتان وایە میكانیزمەكانی دادپەروەریی ڕاگوزەری و لێژنەكانی ئاشتەوایی و قەرەبووكردنەوەكان، سەردەكێشن بۆ جێگیركردنی ڕێكارەكانی فیدڕاڵیزم، یان لاوازكردنیان؟

- ئەمە هەمیشە بەندە بە بارودۆخەكەوە، بۆ نموونە ئەوەتا لە ئیسپانیا ڕێكاری فیدڕاڵیزم گیراوەتەبەر، كەچی هیچ میكانیزمێكی دادپەروەریی ڕاگوزەری نەگیرایەبەر، بەڵام لەبەر ئەوەی وڵاتەكە گەشەكردوو بوو و لە نێو یەكێتی ئەوروپادا بوو، ئەوا فیدڕاڵیزمەكە كارا بوو، لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە نموونەی ئەفریقای باشووریشمان هەیە، كە لێژنەكانی ڕاستی و ئاشتەوایی تێیاندا بوونە بەشێكی گرنگی تێپەڕاندنی ئەپارتهاید، ئەوەتا ئێستا ئەم وڵاتە سیستمێكی نیمچە فیدڕاڵیزمی هەیە، سیستمێك كە دەتوانین بڵێین لە ڕووی ئەمری واقیعەوە فیدڕاڵییە. بوونی ئەم لێژنانە فاكتەرێكن بۆ ئەوەی بە سەركەوتوویی قۆناغی ڕاگوزەری تێپەڕێنرێت، دەبێتە هۆی ئەوەش كە ئاشتییەكی باشتر بەدی بێت، بەتایبەتی بۆ قوربانییەكان، بەڵام بە تەنیا زامنی سەركەوتنی فیدڕاڵیزم ناكەن. ئێمە دەبێت لەم ڕووەوە ئەوە لەبەرچاو بگرین كە خەڵكانێك هەن، لە بارودۆخێكی خراپدان، بۆ نموونە ئەمە لە عێراقدا بەدی دەكرێت، كە دەبێت كار بكەین بۆ باشتركردنی ژیان و گوزەرانی ئەوان و لە پەیوەندی بە میكانیزمەكانی دادپەروەری ڕاگوزەرییەوە، ئەوا دەبێت سەرەتا بیروبۆچوونەكانی خودی هاووڵاتییان وەربگرین، هەروەها دەبێت ئەوەشمان لە یاد بێت، كە لە هەندێ بارودۆخ و وڵاتدا ئەم میكانیزمەكان نەگیراونەتەبەر، بۆ نموونە لە ئیرلەندای باكوور، شێوازێكی تایبەت بە دادپەروەریی ڕاگوزەری نەگیرایەبەر و ئەم پرسە بۆ ئایندە هەڵگیرا. ئەوەتا سێ دەیە تێپەڕیوە بەسەر جێبەجێكردنی ڕێككەوتنەكەدا، كە لە ساڵی 1998 واژوو كرا، ڕەنگە ئەوەی لە ئێستادا پێویست بێت دەستنیشانكردنی میكانیزمی دادپەروەریی ڕاگوزەری بێت، بۆ ئەوەی پیادە بكرێت.

* باشە تا چەند زەمانەتە دەستوورییەكان دەتوانن پارێزگارییەكی كارا دەستەبەر بكەن بۆ ڕێكارە فیدڕاڵییەكان؟ ئایا باشترین ڕێكارەكان بۆ پاراستنی فیدڕاڵیزم چین؟

- لە ڕاستیدا سێ ڕێگەچارە هەن. دەكرێت میكانیزمێكی نافەرمی هەبێت، واتە ڕێككەوتن نەبێت، بەڵام لایەنەكان تێگەیشتنێكیان هەبێت لەبارەی ئەوەی كە پێویستە جۆرێك لە نامەركەزییەت هەبێت و پێیشیەوە پابەند بن، ئەمە ئاسانترین شتە كە گفتوگۆی لەبارەی بكرێت، بەڵام ئاسانترینیشن بۆ ئەوەی پێشێل بكرێن، لەبەر ئەوەی نافەرمین. واتە ئاسانە بهێنرێتە ئاراوە و ئاسانیشە فەرامۆش بكرێت، كە بە زیاتر بەمەش دەگوترێت بەنامەركەزیكردن. دەكرێت ئەمە لە ڕێی دەركردنی یاساوە بچەسپێندرێت و زۆر بە خێراییش هەمواری بكەنەوە، ئەگەر زۆرینەی پەرلەمانی هەبوو. میكانیزمەكەی دیكە بریتییە لە چەسپاندنی ڕێكارە فیدڕاڵییەكان لە نێو دەقەكانی دەستووردا، كە زۆر زەحمەتە دەستكاری بكرێن و هەموار بكرێنەوە، كە لە ڕێیانەوە پارێزگاری لە كەمینە بكرێت لە بەرانبەر تاكڕەویی زۆرینەدا. دەبێت لەم ڕووەوە ئەوە لەبەرچاو بگیرێت، كە هیچ كەمینەیەك ناچێتە نێو پەیوەندییەكەوە، ئەگەر لە دۆخێكدا نەبن كە بتوانن بەشدار بن لە بەڕێوەبردنی كاروبارەكانی خۆیاندا. بژارەی سێیەم هەندێك ئاڵۆزترە، كە زەمانەتی دەستووری لەخۆ دەگرێت، بەڵام دەكرێت زۆر بە ئاسانی بگۆڕدرێت لە ڕێی بڕیاری دادگای باڵاوە، یان لە ڕێی دەستەیەكی دیكەوە كە دەتوانێت بڕیار لە ئایندەی ڕێكارە فیدڕاڵییەكان بدات، ڕەنگە ئەمەیان باشترین و كاراترین بێت، لەبەر ئەوەی هەردوولا ناچار دەكات ڕێككەوتنەكە جێبەجێ بكەن و هەر لایەنێكی جێبەجێنەكاریش ڕووبەڕووی مەترسیی بڕیاری دادگا دەبێتەوە.

* لە كاركردنی ئێوە لە زانكۆی هارڤاردەوە تاوەكو ئەنجومەنی ئەورووپی، چۆن باس لە ئەزموونی خۆتان دەكەن لە پەیوەندی بە بنیادنانی ئاشتی و ئەزموونە جیاوازە پەیوەندیدارەكانەوە؟

- ئێوە لە پرسیارەكەتاندا باسی ئاشتیتان كردووە، پێموایە زۆربەی ڕێكخراوەكان بەدیهێنانی ئاشتییەكی گشتگیر و هەمەلایەنە بە كاری لە پێشینەی خۆیان دادەنێن. بۆ نموونە، بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان – ژمارە 2254- لەبارەی سووریاوە كە لە ساڵی 2015 دەرچووە، باس لەوە دەكات كە پێویستە وڵاتەكە لە ڕێی حوكمڕانییەكی گشتگیرەوە بەڕێوە ببردرێت. مەبەستم ئەوەیە ئەم ڕێكخراوانە لە هەموو بۆنەیەكدا جەخت لەسەر ئەم خاڵە دەكەنەوە. چەند ساڵێك پێش ئێستا من گفتوگۆیەكم لەگەڵ یەكێك لە دیپلۆماتكارە دیارەكانی ئەفریقای باشوور ئەنجام دا، یەكێك لەو شتانەی پێی گوتین، ئەوە بوو كە ئاشتیی گشتگیر خواستی هەموو لایەنێكە و هەمووان هەوڵی بەدیهێنانی دەدەن، بەڵام ئێمە هەمیشە قەناعەتمان بەوە نییە كە سەركەوتووانە بەدی بهێنرێت لە ڕێی بەشداریپێكردنی زیاتری خەڵكەوە، هەروەها ئێمە نازانین چۆن سەركەوتوو دەبین و چ كاتێك پێویست بەوە دەكات كە دەست لە قسەكردن لەبارەیەوە هەڵبگرین و دەست بە جێبەجێكردنی ڕێككەوتنی ئاشتی بكەین. لەم ڕوانگەیەوە توێژینەوەكانی ئێمە هەوڵی پڕكردنەوەی ئەم كەلێنە دەدەن، دەبێت تاوتوێی ئەوە بكەین كە چۆن دەتوانین ئاشتییەكی گشتگیر بەدی بهێنین، بە چەشنێك كە هەمووان لێی بەهرەمەند بن و پیادەی بكەن، نەك تەنیا باس لەوە بكەین كە چەند گرنگە.