لە ڕێوڕەسمی ناساندنی كتێبی «جینالۆجیای ناسنامە لەناو هێزە نەرمەكانی نەتەوەدا»، پانێڵێك بە ناونیشانی «جینالۆجیای ناسنامە» بۆ د.كاوە مەحموود سیاسەتمەدار و ڕۆشنبیر بەڕێوەچوو.

ئەمە پانێڵە كە لەلایەن د. ڤیان مەحموود زامدار بەڕێوە برا، لە دەستپێكدا جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە «پرسی ناسنامە و گەڕان بە دوای ڕەچەڵەكناسیی شوناسدا، یەكێكە لە هەستیارترین و جەوهەریترینی ئەو بابەتانەی كە مرۆڤی هاوچەرخ، بەتایبەتی مرۆڤی كورد، لە بەردەم تەحەددا جۆراوجۆرەكانی سەردەمدا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، ئەم پانێڵەش دەروازەیەك بۆ چوونە ناو قووڵایی ئەم پرسە دەكاتەوە و هەوڵ دەدات، تیشك بخاتە سەر ئەو ڕەهەندە شاراوە و ئاڵۆزانەی كە پێكهاتەی ناسنامە پێكدەهێنن و ئەو گۆڕانكارییانە بخوێنێتەوە كە لە سەرجەم كایەكانی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتیماندا ڕوویان داوە.

لە درێژەی قسەكانیدا د. ڤیان گوتی: «كاتێك دەستەواژەی جینالۆجیا بەكار دەهێنین، مەبەستمان تەنیا مانا ڕووتە زانستییەكەی نییە، كە پەیوەندی بە ڕەچەڵەكناسییەوە هەبێت، بەڵكو لێرەدا وەك چەمكێكی هزری و ڕێبازێكی شیكاریی مێژوویی بەكاری دەهێنین. ئەم ڕێبازە كار لەسەر هەڵوەشاندنەوە و تێگەیشتن لە سەرچاوەی بڕوا، بەها و دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكان دەكات؛ تەنانەت ئەو بڕوایانەی كە بە لای ئێمەوە «پیرۆزترین» یان «سرووشتیترین» بنەمان. لێرەدا جینالۆجیا دەبێتە ئامرازێك بۆ پشكنینی مێژوویی و تێگەیشتن لەوەی كە چۆن ئەم بەهایانە لە ناو كات و شوێندا فۆرمەڵە بوون.

هەروەها شوناس، یان ناسنامە، قەوارەیەكی سادە و چەقبەستوو نییە، كە بتوانرێت بە یەك پێناسەی گشتگیر كۆتایی پێ بهێنرێت. ناسنامە پێكهاتەیەكی فرەتوێژ و فرەڕەهەندە كە لەژێر كاریگەریی فاكتەرە جیاوازەكانی وەك سیاسەت، ئابووری، كۆمەڵایەتی و بنەما ئایدیۆلۆژییەكاندا هەمیشە لە بارودۆخی گۆڕانكاریدایە. ناسنامە ڕەگی لە مێژوودا داكوتاوە و لە هەمان كاتدا هۆشمەندیی تاك، كەتواری ڕۆژانە، بیروباوەڕە پیرۆزەكان، تەنانەت ترس و ئومێدەكانیش دەخزێنە ناو ناخی ئەم پێكهاتەیەوە. بۆیە ناتوانرێت ناسنامە وەك بابەتێكی دابڕاو لە ژیانی زیندووی مرۆڤ تەماشا بكرێت.

سەبارەت بە هەڵكشانی هەست و سۆزی كوردبوون لەناو ڕووداوە تراژیدییەكان، بەڕێوەبەری پەنێڵەكە هەڵوەستەی لەسەر ئەوە كرد «كاتێك پرسیاری «ئێمە كێین؟» دەورووژێندرێت و وەڵامەكە بە «ئێمە كوردین» دەدرێتەوە، ئەمە تەنیا گوزارشتێكی ئاسایی نییە، بەڵكو پەیوەستبوونێكی ڕوون و پتەوە بە ناسنامەیەكی نەتەوەییەوە. جەختكردنەوەی بەردەوام لەسەر ئەم وەڵامە و هاواركردنی لە كایە جیاوازەكاندا، نیشانەی ئەوەیە كە ئەم شوناسە لەژێر گوشارێكی بەردەوامدایە. لە زۆر لایەنەوە هەوڵ دەدرێت، ئەم ناسنامەیە كاڵ بكرێتەوە، یان بە تەواوی بسڕدرێتەوە. بەو پێیەی ناسنامە بابەتێكی «داینامیكی»یە و بەردەوام لە شێوەگرتنی نوێدایە، پێویستە بەردەوام بە مێژوودا بچینەوە و كارەكتەر و پێكهێنەرەكانی ئەم شوناسە بناسینەوە.

 

 مۆدێرنیتە وەك پڕۆژەیەكی بەردەوام و تەواونەكراو

لە دەستپێكی ئەم پەنێڵەدا ئەم پرسیارە ورووژێنرا: «ئایا ئێمە توانیومانە وەڵامی پرسیارەكانی مۆدێرنیتە لەهەمبەر شوناسی كوردی بدەینەوە؟ د.كاوە مەحموود بەمجۆرە وەڵامی دایەوە:

پەیوەندیی نێوان چەمكی مۆدێرنیتە و پرسی شوناس، پەیوەندییەكی ئەندامی و لێكدانەبڕاوە، بە جۆرێك كە مەحاڵە یەكێكیان بەبێ تێگەیشتن لەوەی دیكەیان شی بكرێتەوە. بۆ چوونە ناو قووڵایی ئەم باسە، پێویستە لەو دیدگایەوە دەست پێبكەین، كە مۆدێرنیتە وەك پڕۆسەیەكی كراوە و تەواونەكراو دەبینێت. ئەم تێڕوانینە كە لە پێشەكیی كتێبی «جینالۆجیای ناسنامە، ئاماژە بە تیورێكی هابرماس دەكات، كە بێگومان ئەو وەك یەكێك لە پایە گرنگەكانی فەلسەفەی هاوچەرخ ئاماژەی پێدەدات، مۆدێرنیتە وەك ڕەوتێكی بەردەوام و زیندوو وێنا دەكات. ئەم ڕەوتە لە ڕووبەڕووبوونەوەیەكی بەردەوامدایە لەگەڵ شەپۆلەكانی پۆست-مۆدێرنیزم، كە زۆرجار هەوڵ دەدات هەموو كایەكانی ژیان لە چوارچێوەی بیرۆكراسییەت، تەكنیك و میكانیزمە وشكەكان، یان لۆژیكی بازاڕدا كورت بكاتەوە. لێرەدا، مۆدێرنیتە تەنیا گۆڕانكارییەكی تەكنیكی نییە، بەڵكو گەڕانە بە دوای مانا و شوناسدا لە ناو جەرگەی گۆڕانكارییە خێراكاندا.

هابرماس، لە داڕشتنی ئەم تێزەیەدا، بابەتی مۆدێرنیتە و شوناس بە تیۆریی «گەیاندنی بەردەوام» یان «نظریة التواصل»ـەوە گرێ دەدات. لەم ڕوانگەیەوە، جیاوازییەكی ڕیشەیی لەنێوان دوو جۆر لە ناسنامەدا دەكرێت، یەكەمیان: ناسنامەی نەریتی، یان كلاسیكییە، ئەو ناسنامەیەی كە لە ڕابردووەوە بۆمان ماوەتەوە و كۆمەڵگە بە شێوەیەكی فەرزكراو و بێ ئەملا و ئەولا دەیسەپێنێت بەسەر تاكەكاندا. ئەم جۆرە ناسنامەیە فەزایەكی داخراوە و هیچ مەجال و دەرفەتێكی بۆ گفتوگۆ، دیالۆگ و گەنگەشەكردن تێدا نییە، مرۆڤ تێیدا وەك قاڵبێكی ئامادەكراو دەردەكەوێت. لە بەرانبەر ئەمەدا، مۆدێرنیتە جۆرێكی نوێ لە ناسنامە دەهێنێتە ئاراوە كە پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە فراوانكردنی «پانتایی گشتی» و گەشەپێدانی چەمكی «هاووڵاتیبوون»ـەوە هەیە. ئەم ناسنامە نوێیە لەناو دیالۆگ و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكاندا فۆرمەڵە دەبێت و دەبێتە هۆی دروستبوونی مرۆڤێكی كارا كە خاوەن ئیرادە و مافی گفتوگۆ بێت.

 

 بەرەو داڕشتنی مۆدێرنیتەیەكی كوردستانی

هەر لە درێژەی قسەكانیدا سەبارەت بە پەیوەندیی نێوان ناسنامە و مودێرنیتە، جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە «كاتێك باس لە مۆدێرنیتە دەكەین، نابێت تەنیا لە ناو چوارچێوەی بنەما عەقڵانی و ڕۆشنفكرییە كلاسیكییەكانی ڕۆژئاوادا قەتیس بمێنینەوە. هەرچەندە ئەو بنەمایانە وەك هەوێنی مۆدێرنیتە گرنگن، بەڵام مەرج نییە هەموو كۆمەڵگەكان لە قۆناغە جیاوازەكاندا هەمان مۆدێلی ئەورووپی وەك خۆی جێبەجێ بكەن. لێرەوە پێویستییەك بۆ گەڕان بە دوای چەمكێكی نوێدا دروست دەبێت، كە دەكرێت ناوی بنێین: «مۆدێرنیتەی كوردستانی». ئەم مۆدێرنیتەیە تەنیا لاساییكردنەوە نییە، بەڵكو بونیادنانێكی نوێیە لەسەر بنەمای گەڕانەوە بۆ سەرلەنوێ پێناسەكردنەوەی چەمكی نەتەوە.

لە ڕابردوودا، زۆربەی توێژەران بۆ پێناسەكردنی نەتەوە، پەنایان بۆ ئاراستەی «سكۆلار» و كتێبە ئەكادیمییە ئەورووپییەكان دەبرد، تاوەكو بزانن ئایا مەرجەكانی نەتەوە لەسەر كورد جێبەجێ دەبێت یان نا. ئەم تێڕوانینە كتێبییە زۆرجار لە واقیع دایدەبڕین. تەنانەت بەشێك لە مامۆستا ناودارەكانی بواری سۆسیۆلۆژیا تا دوێنێ و پێرێ باسیان لەوە دەكرد، كە كورد نەتەوە نییە، چونكە نەیاندەتوانی لە دەرەوەی قاڵبە ئامادەكراوەكان بیبینن. كەسانێكی وەك «تۆم باراك» بەو دیدگایەوە تەماشای ناوچەكەیان دەكرد، كە گوایە هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەنیا كۆمەڵێك قەبیلە و عەشیرەتی پەرشوبڵاون و كوردیشیان وەك تەنیا كۆمەڵێك قەبیلە دەبینی. بەڵام لەناو جەرگەی ئەم نكۆڵیكردنە زانستی و سیاسییەدا، تەحەددایەكی گەورە و شەڕێكی چارەنووسساز هاتە ئاراوە كە «شەڕی بوون» بوو. بەم شەڕە، شوناسێكی نوێی لەناو قەقنەسی ئازارەكاندا لەدایك بوو، كە پێی دەوترێت: «شوناسی بەرەنگاربوونەوە» یان (Resistance Identity).

 

 شوناسی بەرەنگاربوونەوە و هێزی شەقام

لە بەشێكی دیكە قسەكانی هاتەسەر شەڕی بەرگریكردن لە بوونی نەتەوەیی و ئاماژەی بەوە كرد: «شوناسی بەرەنگاربوونەوە توانی لە ناو شەقامەكاندا پێناسەیەكی نوێ و زیندوو بۆ نەتەوەی كورد دابڕێژێتەوە. ئەم پێناسەیە لەسەر دوو كۆڵەكەی سەرەكی ڕاوەستاوە، یەكەمیان: «هێزی نەرم»ـە، كە وەك سەرمایەیەكی هێمایی و سومبولی لە مێژوو و كولتووردا ئامادەیی هەبووە، دووەمیان: «هێزی كۆمەڵایەتی»یە، كە لە شەقامەكان و بەرەكانی جەنگدا بەرجەستە بوو. پێویستە ئەوە بزانین كە ئەوانەی لە بەرەكانی جەنگدا موقاوەمەتیان دەكرد و بەرەنگاری دوژمن دەبوونەوە، ئەو ئیرادە گەورەیان بۆ دروست نەدەبوو ئەگەر ئەو هێزە گەورەیەی نەتەوەی لە پشت نەبوایە كە بە ڕێگەی دروشمە هەرە سادە و گەورەكانەوە جارێكی دیكە نەتەوەیان پێناسە كردەوە، وەك دروشمی «یەكە، یەكە، یەكە، گەلی كوردستان یەكە». ئەمە تەنیا وتەیەك نەبوو، بەڵكو پەیامێكی ڕەوان و ڕوون بوو كە جەختی لەوە دەكردەوە، نەتەوەی كورد و گەلی كورد یەك پارچەی دانەبڕاوە و هیچ سنوورێكی دەستكرد ناتوانێت لێكیان جیا بكاتەوە.

لەم قۆناغەدا، دوو چەمكی «نەتەوە» و «نیشتمان» بە شێوەیەكی توندوتۆڵ بە یەكەوە گرێ دران. ئەگەر پێشتر جەخت لەسەر تایبەتمەندییە ناوچەییەكانی هەر پارچەیەكی كوردستان دەكرایەوە و ناسنامە لۆكاڵییەكان زاڵ بوون، ئەوا لەم وەرچەرخانەدا هاوسەنگییەكە بە لای «ناسنامەی گشتگیری كوردستانی»دا شكایەوە. ئەمە خاڵێكی وەرچەرخانی مێژووییە و پێویستی بە توێژینەوەی قووڵ هەیە، چونكە لێرەوە چەمكی «ئاسایشی نەتەوەیی یەكگرتوو» لەدایك بوو. بەو مانایەی كە ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕۆژئاوا، هەمان ئاسایشی نەتەوەییە لە باشوور، باكوور و ڕۆژهەڵات، هەر هەڕەشەیەك لەسەر پارچەیەك، هەڕەشەیە لەسەر كۆی بوونی نەتەوەكە.

هێما سیاسییەكان و پرسیاری ئێمە كێین؟

د.كاوە مەحموود، باسی ئەوەی كرد، كە شوناسی بەرەنگاربوونەوە وێنە سیاسییەكانی گۆڕیوە و لەم چوارچێوەیەدا ئاماژەی بەوە كرد «ئەم ڕاستییە نوێیە لە هێما و سومبولە سیاسییەكانیشدا بە ڕوونی ڕەنگی دایەوە. بۆ نموونە، كاتێك وەفدێكی باڵای ئەمریكی دێت و لە بەرانبەریاندا سەركردایەتیی كورد كۆدەبێتەوە، وێنەیەكی مانابەخش دەبینی، سەرۆك بارزانی لە ناوەڕاست و لە تەنیشتیەوە مەزڵووم عەبدی و ئیلهام ئەحمەد و مەسرور بارزانی دەردەكەون. ئەم دیمەنە تەنیا كۆبوونەوەیەكی دیپلۆماسی نییە، بەڵكو هێمایەكی گەورەی پێناسەكردنەوەی شوناسی یەكگرتووی كوردستانییە. لێرەدا پرسیارێكی جەوهەری و فەلسەفی دێتە پێشەوە: «ئێمە كێین؟». ئەمە ئەو پرسیارە قووڵەیە كە ساموێل هەنتینگتۆن لە ساڵی ٢٠٠٤ لە كتێبێكدا بە هەمان ناو ورووژاندی، بەڵام لە ناو واقیعی كوردیدا، ئەم پرسیارە لە لایەن هونەرمەندێكی وەك شڤان پەروەرەوە كرا و گەل بە یەك دەنگ وەڵامی دایەوە: «ئێمە كوردین». هەروەها لە ئاستی سیاسی و میدیاییشدا، كاتێك ئەم پرسیارە ڕووبەڕووی مەسرور بارزانی دەكرێتەوە، ئەو زۆر بە ڕوونی و بێ دوودڵی دەڵێت: «من كوردم». ئەمە وەڵامێكی ستراتیژی و یەكلاكەرەوە بوو، بۆ هەموو ئەو لایەن و ڕاگەیاندنانەی كە دەیانویست شوناسی كوردی لە ناو چەمكی عێراقیبوون، یان هەر شوناسێكی دیكەی فەرزكراودا بتوێننەوە.

 

 ژنان و لاوان

بزوێنەرە ڕاستەقینەكانی گۆڕانكاری

سەبارەت بە ڕۆڵی ژنان و لاوانی كوردستان، پێداگری لەسەر ئەوە كرد: «هێزی بزوێنەری ئەم گۆڕانكارییانە و بونیادنانی ئەم شوناسە نوێیە، لە پێشەنگیی ژنان و لاواندا بەرجەستە دەبێت. دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» تەنیا كۆمەڵە وشەیەك نییە، بەڵكو كۆكەرەوەی وزەی ئەم هێزە نوێیەیە كە ژن وەك بڕبڕە و پشتی گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان دەبینێت. هەروەها ئەو لاوانەی كە هەندێك كەسی دوور لە واقیع بە «نەوەی تیكتۆك» ناویان دەبردن و وایان دەزانی بێباك و بێبایەخن، لە مەیداندا سەلماندیان كە ئەوانن دەتوانن ڕابەرایەتیی شەقام بكەن و پارێزگاری لە شوناسی خۆیان بكەن، تەنانەت منداڵانیش بەو دروشم و شیعرە نیشتمانییانەی دەیانوتەوە، نیشانیان دا، كە ئەم هەستە تەنیا شتێكی فێربووی دوو ڕۆژە نییە، بەڵكو ئەنجامی كەڵەكەبوونی پەروەردەیەكی نەتەوەیی قووڵە لەناو خێزان و جومگەكانی كۆمەڵگەدا.

ئاستەنگەكان و مەترسیی شوناسە لۆكاڵییەكان

سەبارەت بەو ئاستەنگ و ئالنگارییانەی بوونە بەربەست بۆ ئەوەی ناسنامەی لۆكاڵی بەرز بكەینەوە بۆ ئاستی نیشتمانی، زۆر ڕاشكاوانە دەستی خستە سەربرینەكان و گوتی: «وێڕای هەموو ئەم دەستكەوتە مەعنەوییانە، پرۆسەی فۆرمەڵەبوونی ئەم شوناسە بێ ئاستەنگ و ڕێگری نییە. لە هەرێمی كوردستاندا، یەكێك لە گەورەترین مەترسییەكان بریتییە لە نەمانی هاوسەنگی لەنێوان ناسنامەی گشتگیری نیشتمانی و ناسنامە لۆكاڵییەكان. مەترسییەكی جددی هەیە كە هەندێك جار «ناسنامەی زۆن و ناوچە» ببێتە پێوەر بۆ مامەڵەكردن. لەم دۆخەدا، گرنگ نییە ئایدیۆلۆژیا و فكری تۆ چییە، بەڵكو گرنگ ئەوەیە كە دەبێت لەسەر بنەمای دژایەتیكردنی لایەنێكی دیكەی نیشتمانی، شوناسی خۆت پێناسە بكەیت. بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە، پێویستمان بە فراوانكردنی فەزای گشتی و فەراهەمكردنی ئازادییەكان، جێگیركردنی دەوڵەتی یاسا و گەیشتن بە تەوافقێكی نیشتمانیی گشتگیر هەیە، كە هەمووان لە ژێر چەتری نیشتماندا كۆبكاتەوە.

پێویستە هەموو هێزە سیاسییەكان پێداچوونەوەی ورد بە كار و فكری خۆیاندا بكەن و لە دۆگمای فكری ڕزگاریان بێت. بۆ نموونە، لە ڕۆژئاوای كوردستان چەمكی «ئوممەی دیموكراتی» كرا بە بنەما، بەڵام واقیع دەریخست كە ئەم چەمكە بەو شێوەیەی لە كتێبەكاندا باس دەكرێت، لەسەر زەوی كارا نییە و ناتوانێت وەڵامی پێویستییە نەتەوەییەكان بداتەوە. ئەمە بەو مانایە نییە كە ئێمە دژی برایەتی گەلان، یان نێونەتەوەییبوونین، بەڵكو دەبێت تێبگەین كە نێونەتەوەییبوون ئایدیۆلۆژیایە، بەڵام «نەتەوە» ئایدیۆلۆژیا نییە. نەتەوە بوونێكی ڕاستەقینە و مێژووییە كە پێش هەموو ئایدیۆلۆژیایەك دەكەوێت. ململانێی سەرەكیی ئێمە، ململانێی «مان و نەمانە»، ململانێی پاراستنی وجوودە.

 

 ئیمانداری و شوناسی نەتەوەیی

خاڵێكی دیكە كە پەیوەست بوو بە پەیوەندنی نێوان ئیمانداری و شوناسی نەتەوەیی، كە ئەمەی وەك خاڵێكی هەستیاری ناو كۆمەڵگەی كوردەواری دەستنیشان كرد، ڕاشكاوانە ئاماژەی بەوە كرد كە «خاڵێكی دیكەی  هەستیار، پرسی ئیماندارییە لەناو كۆمەڵگەدا. ئیمانداریی خەڵك جێگەی ڕێز و تەقدیرە، بەڵام نابێت ڕێگە بدرێت، ئیمانداری وەك ئامرازێك دژی مەسەلە نەتەوایەتی و نیشتمانییەكان بەكار بهێنرێت. ئەگەر ئیمانداری بۆ لێدان لە بەرژەوەندییە باڵاكانی نیشتمان بەكار هات، ئەوا جەماوەر لێت قبووڵ ناكات و ڕەتی دەكاتەوە. هەر لایەنێكی سیاسی، یان فكری، ئەم ململانێ نیشتمانی و وجوودییە لەبەر چاو نەگرێت، بێگومان تووشی لێڵی و لێڵبوونی فكری دەبێت و ناتوانێت ئاراستەكان بە دروستی و بە سوودی گەلەكەی گرێ بداتەوە.

 

 جینالۆجیای شوناس و كاریگەریی هێزی نەرم

سەبارەت بە چەمكی «جینالۆجیا» كە بۆ ناونیشانی كتێبی شەشەمی بازنەی گفتوگۆ دەستنیشان كراوە، د.كاوە لە ڕوانگەیەكی فەلسەفییەوە هەڵوەستەی لەسەر چەمكەكە كرد و گوتی: «چەمكی «جینالۆجیا» كە لێرەدا بۆ تێگەیشتن لە هێزی نەرم بەكار دەهێنرێت، ڕەگێكی قووڵی لە فەلسەفەدا هەیە. فرێدریك نیچە لە كتێبی «جینالۆژیای ئەخلاق»دا، ئەم چەمكەی بۆ هەڵدانەوەی ڕەگ و ڕیشەی مانا مێژووییەكان بەكار هێناوە. ئەم چەمكە هەم لە سۆسیۆلۆژیا و هەم لە فەلسەفەدا ڕەهەندی جیاوازی هەیە، بەڵام سۆسیۆلۆژیا هەمیشە هەنگاوێك پێش فەلسەفە دەكەوێت، چونكە سۆسیۆلۆژیا گوزارشت لە خودی ژیان و واقیعی بەرجەستەی كۆمەڵایەتی دەكات. تیۆرەكان هەمیشە زادەی واقیعی ماددی و ئەو گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییانەن كە لەناو دڵ و دەماری كۆمەڵگەدا ڕوو دەدەن.

«هێزی نەرم» (Soft Power) تەنیا لە قسەدا كورت نابێتەوە، بەڵكو بوارێكی زۆر فراوان دەگرێتەوە، لە ئابوورییەوە تا یارمەتییە مرۆییەكان و هێزی كولتوور. لێرەدا هەندێك جار مێژوو و شوێنەوار وەك یەك تەماشا دەكرێن، لە كاتێكدا دوو كایەی جیاوازن، بەڵام هەردووكیان وەك دوو پایەی هێزی نەرم ڕۆڵی گەورە لە پاراستنی شوناسدا دەبینن. بەپێی تیۆرییەكەی هابرماس، هەموو كایەكانی ژیان و دیالۆگ جۆرێكن لە هێزی نەرم. بەڵام تەحەدداكە لێرەدایە، كە نەیاران هەمیشە هەوڵ دەدەن كورد بەوە تۆمەتبار بكەن، كە خاوەنی ناسنامەیەكی داخراو و دەمارگیرە، وەك ئەوەی ئەمین مەعلووف لە كتێبی «ناسنامە بكوژەكان»دا هۆشداری لێ دەدات. ئەوان دەیانەوێت پێمان بڵێن: دەبێت لە ناو ناسنامەكانی دیكەدا بتوێینەوە، تاوەكو شایستەی ئەوە بین پێمان بوترێت هاووڵاتی. بەڵام ڕاستی ئەوەیە كە چەمكی «هاووڵاتیبوون» لە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەت لە عێراقدا، پڕۆژەیەكی شكستخواردووە و تەنیا وەك «ئەمری واقیع» بە شێوەیەكی میكانیزمی بەڕێوە دەچێت. پڕۆسەی فیدراڵییەت لە عێراقدا ئێستا لە ناو توونێلێكی داخراودایە و هیچ ئاسۆیەكی ڕوونی بۆ هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە تێدا بەدی ناكرێت. بەڵام ئەو لایەنەی كە دەمەوێت جەختی لەسەر بكەمەوە ئەوەیە كە زمان و هونەر فاكتەری سەرەكین بۆ پێناسەكردن و پاراستنی شوناس. لەو خۆپیشاندان و ڕاپەڕینانەی كە سەرتاسەری كوردستانی گرتەوە، بینیمان كە چۆن ڕۆڵی هونەرمەندان و دەنگی گۆرانییەكان بوونە بەهێزترین وەڵامدەرەوە بۆ ئەو پرسیارە جەوهەرییەی كە دەڵێت: «ئێمە كێین؟». وەڵامەكە چیتر لە ناو كتێبە تۆزاوییەكاندا نییە، بەڵكو یەك وشەی كورتی پڕ بە پێستە كە گەل بە دەنگی بەرز هاواری دەكات: «ئێمە كوردین». ئەمە بەو مانایەیە كە هونەر تەنیا بۆ كات بەسەربردن نییە، بەڵكو ئامرازێكی ستراتیژی و بنەڕەتییە بۆ پاراستن و دووبارە بونیادنانەوەی شوناسی نەتەوەیی لە سەردەمی مۆدێرنیتەدا. شوناسی ئێمە شوناسێكی زیندووە، لە بەرەنگاربوونەوەوە هاتووە و لە ناو مۆدێرنیتەیەكی كوردستانیانەدا گەشە دەكات.

 

 سەرنج و پرسیاری ئامادەبووان

دوای ئەوەی د.كاوە مەحموود، بەم ئاستە بەرزە لەسەر ناسنامە و مودێرنە باسەكەی شیكردەوە، بەشێك لە ئامادەبووان بەمجۆرە و سەرنج و پرسیارەكانی خۆیان ئاراستە كرد:

• میللەت عیسمەت، ئاماژەی بەوە كرد، كە بۆ پاراستنی شوناسی «ئێمە كێین»، تەنیا «هێزی نەرم» (Soft Power) بەس نییە. بەڵكو ئەو دەپرسێت: لە كاتێكدا جیهان بەرەو «هێزی زیرەك» (Smart Power) هەنگاوی ناوە، ئێمە چۆن دەتوانین هەردوو هێزەكە (نەرم و زیرەك) ئاوێتە بكەین بۆ پاراستنی بوونی نەتەوەییمان؟

• كاژین فەرزەندە، وەك وەرزشوانێك تیشكی خستە سەر وەرزش و پرسی: بۆچی لە كاتی باسكردنی ناسنامەدا باس لە وەرزش ناكرێت؟ لە كاتێكدا وەرزش یەكێكە لە كاریگەرترین ئامرازەكان بۆ ناساندنی گەلان بە جیهان، ڕۆڵی ئەم بوارە لە پاراستنی شوناسی «ئێمە كێین»دا چییە؟

• محەمەد خدر، ڕای وابوو، هۆشیاریی شەقامی كوردی لە هەر چوار پارچەكە لە پێش حزب و جووڵانەوە سیاسییەكانەوەیە. ئەو دەپرسێت: ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە گوتارێكی نەتەوەیی بەرین بێتە كایەوە كە تەعبیر لە خواستی شەقام بكات، هەروەها پرسیاری دیكەی ئەوە بوو: چۆن دەكرێت ئەو بۆشاییەی نێوان هەستی نەتەوەیی شەقام و گوتاری كلاسیكیی حزبەكان پڕ بكرێتەوە؟

• ڕۆژنامەنووس چۆمان هیوا، ڕەخنە لە چەمكی «ئێمە» دەگرێت و دەڵێت لەناو هێزە سیاسییەكاندا لێكترازانێكی قووڵ هەیە، تەنانەت لەسەر ڕووداوە مێژووییەكانی وەك ئەنفال و كیمیاباران و شۆڕشەكان، میدیای حزبەكان گوتاری دژبەیەك و جیاوازیان هەیە. ئەو دەپرسێت: ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە لە حزب تێپەڕین و ڕێبەرێكی نەتەوەیی (وەك ماندێلا، یان گاندی) ئەركەكان بگرێتە ئەستۆ؟

• ئازاد جوندیانی، سەرنجی وردی لەسەر چەمكی «بوون» هەیە و ڕای وایە، بەكارهێنانی ئەم دەستەواژەیە «هەرێمی كوردستان» بە شێوەیەكی گشتی مەترسیدارە و پێویستی بە وردكردنەوەی فەلسەفی هەیە بۆ ئەوەی تووشی هەڵەتێگەیشتن نەبین. جەختی لەسەر ئەوەش كردەوە كە دەبێت دەستەواژەی «هەرێمی كوردستان» تێپەڕێنین و تەنیا وشەی «كوردستان» بەكار بهێنین، چونكە ناوبردنی وەك «هەرێم» قەوارەكە بچووك دەكاتەوە. ڕەخنەیەكی توندی زمانەوانیشی هەبوو لەوەی «چۆن باس لە ناسنامە دەكەین، كەچی زۆربەی زاراوەكانمان عەرەبین»

• د. باخان ئازاد، پێشنیاری كرد، لە جیاتی وشەی «جینالۆجیا» كە ڕەگێكی یۆنانی و ئینگلیزی هەیە، وشەی «هێڵزانی» بەكار بهێنین بۆ گەڕان بە دوای ڕەچەڵەك و كولتووردا. هەروەها دەپرسێت: ڕاگەیاندنی كوردی لە ئێستادا چ ڕۆڵێكی هەیە لە گەیاندنی ڕاستەقینەی ناسنامەی نەتەوەیی؟

• فەرهاد كاكەیی، پرسیاری دەربارەی تیۆری «بەقوربانیبوون» (Victimization) كرد و پرسی: هەستكردنی بەردەوامی كورد بەوەی كە تەنیا قوربانییە، چ كاریگەرییەكی نەرێنی لەسەر فۆرمۆلەبوونی ناسنامەی نەتەوەییمان هەبووە؟

• ئەهوورا كوردستانی، كە وەك دەنگێكی كەركووك لەم پەنێڵە قسەی كرد، ئەو پرسیارەی ورووژاند: بۆچی ڕووداوێكی تراژیدی وەك ١٦ی ئۆكتۆبەری 2017 نەیتوانی وەك ڕووداوەكانی ڕۆژئاوا شەقامی كوردی بهەژێنێت؟ هەروەها ئاماژە بەوە دەكات كە كورد تووشی گرێی خۆكەمبینی بووە و هەمیشە خۆی بە داگیركەرەكانی بەراورد دەكات، لە كاتێكدا خاوەنی كولتوورێكی دەوڵەمەندە كە بە بێ دەوڵەتیش توانیویەتی خۆی بپارێزێت.

 وەڵامدانەوەی سەرنج و پرسیارەكان

شوناس وەك ململانێی بوون  لە هێزی ڕەمزییەوە بۆ ئەمری واقیعی سیاسی

د.كاوە مەحموود، لە دوماهی پەنێڵەكەدا بەمجۆرە وەڵامی سەرنج و پرسیاری ئامادەبووانی دایەوە و گوتی: «لە پرۆسەی پێناسەكردنەوەی شوناسی نەتەوەییدا، تەنیا پەنابردن بۆ «هێزی نەرم» یان سۆفت پاوەر بەس نییە. ئەگەرچی هێزی نەرم وەك زمان، هونەر و میدیا سەرمایەیەكی ڕەمزی و سومبولی گرنگن، بەڵام پرسی نەتەوەسازی بە تەنیا لەم بوارەدا كورت نابێتەوە. لە ناوچەیەكدا كە «هێز» ئەمری واقیع دیاری دەكات، پێویستمان بە هێزێكی ڕاستەقینە هەیە لەسەر زەوی. ئەزموونی مێژوویی پێمان دەڵێت: تۆ هەبیت و بەهێز بیت، جیهان حیسابت بۆ دەكات، ئەگەرنا كەس ئاوڕت لێ ناداتەوە. شەرعیەتی سیاسی لەم سەردەمەدا بەشێكی زۆری پەیوەستە بە هێزەوە، شوناسێكی شەرعی (Logistic Entity) لە ڕێگەی هێز و ئیرادەوە دروست دەبێت، چونكە نەیارەكانمان هەمیشە هەوڵیان داوە لە ڕێگەی هێز و تواندنەوەی بەرانبەرەوە، شەرعییەت بۆ خۆیان بەرهەم بهێنن.

لە ئێستای كۆمەڵگەی كوردەواریدا، جەماوەر لە ڕووی وشیارییەوە هەنگاوێكی گەورەی ناوە و زۆر جار لە پێش حزبە سیاسییەكانەوەیە. كاتێك جەماوەر دەبێتە پێشڕەو، ئەمە نیشانەیەكی تەندروست و ئیجابییە؛ ئەمە پەیامێكە بۆ حزبە سیاسییەكان كە دەبێت خۆیان لەگەڵ ئەرك و بەرپرسیارێتیی ئەم قۆناغە نوێیە بگونجێنن و لە ئاستی خۆبەخشی و وشیاریی جەماوەردا بن.

یەكێك لە مەترسیدارترین ئەو چوارچێوانەی كە دەیانەوێت كوردی تێدا قەتیس بكەن، «دەوری قوربانی»یە. نابێت ئێمە وەك نەتەوە، هەمیشە وەك قوربانییەكی بێدەسەڵات خۆمان نیشان بدەین و لاسایی ئەزموونە تراژیدییەكانی گەلانی دیكە بكەینەوە. واتە ڕاست نییە ئێمە لاسایی هۆلۆكۆستی جوو بكەینەوە. هۆلۆكۆست دەوری قوربانی نەبینیوە، بەڵكو ڕۆڵی فەزحی جەریمەی بینیوە. فەرق هەیە لە بەینی فەزحی جەریمە، فەرق هەیە لە بەینی دەوری قوربانی. ئێمە دەبێت ڕۆڵی بەرگریكار ببینین، جیاوازییەكی زۆر هەیە لە نێوان «فەزحكردنی تاوان» (ناساندنی تاوانەكانی دوژمن) و لە نێوان «قبووڵكردنی دەوری قوربانی». دوژمنەكانی ئێمە حەز دەكەن، كورد هەمیشە وەك قوربانییەكی بێدەسەڵات بمێنێتەوە، بەڵام وەڵامی ئێمە دەبێت «شوناسی موقاوەمەت و بەرەنگاری» بێت.

شوناسی كوردی لە ئێستادا لە «هەست»ـەوە گۆڕاوە بۆ «هۆشمەندی». ئەمە ئەركی نوخبەی سیاسییە كە ئەم هۆشمەندییە بكاتە تەوەری كارەكانی و بیچەسپێنێت. ململانێی ئێمە ململانێی «بوون»ـە، بوون بەو مانایەی كە بە هیچ شێوەیەك قەبووڵی پەراوێزخستن، سڕینەوە و تواندنەوەی شوناسەكەمان نەكەین. دیسانەوە ئەگەر باسی نەتەوە و ئیتنیك بكەین، من لە سەرەتای قسەكانم وەڵامی ئەم پرسیارەم دایەوە. وەڵامی من ئەوە بوو كە خەڵكەكە قەبووڵی ئەوەی نەكرد كە بگەڕێینەوە بۆ كتێبەكان. یەكێك لە موشكیلەكانی كاتی خۆی لە نێوان حزبی شیوعی و پارتی ئەوە بوو، كە ئایا كورد نەتەوەیە، یان نەتەوە نییە. ئەوەی هەڵویستی شیوعییەكان، هەڵویستێكی دۆگماتیزمانە بوو، دەگەڕێتەوە بۆ كتێبی ستالین، كە چۆن پێناسەی نەتەوەی كردووە، ئایا ئەمە لەسەر كورد جێبەجێ دەبێت، یان نابێت؟ بگەڕێتەوە بۆ هەر كتێبێك. لەم چوارچێوەشدا واقیع لە هەموو تیۆر و كتێبێك گەورەترە. كاتێك جەماوەر بڕیار دەدات، نەتەوە بێت، ئیتر پێناسە دۆگماكانی ڕابردوو (وەك پێناسەكەی ستالین بۆ نەتەوە) بایەخیان نامێنێت. ئیرادەی گەل بۆ یەك نەتەوە، یەك نیشتمان و یەك قەزیە، هەموو هاوسەنگییە فیكرییەكانی گۆڕیوە.

بەڵام لە ناوخۆدا ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبینەوە، كە گەورەترینیان نەبوونی هاوسەنگییە لە نێوان «ناسنامەی نەتەوەیی» و «ناسنامەی لۆكاڵی». مەترسییەكە لێرەدایە كە ناسنامەی لۆكاڵی بگۆڕێت بۆ «ناسنامەی زۆن»، ئەمەش هەڕەشەیەكی گەورەیە و پێویستی بە چارەسەری بەپەلە هەیە، بۆ پاراستنی یەكپارچەیی شوناسە گشتییەكە.

لە كۆتاییدا، زمان و دەستەواژەكانمان بەشێكن لە پاراستنی ئەم شوناسە. زمانی كوردی زمانێكی زیندووە و دەبێت وەك ئامرازی سەرەكیی گوزارشتكردن بمێنێتەوە، لە هەمان كاتدا دەبێت كراوە بێت بە ڕووی زمانەكانی دیكەدا بۆ دەوڵەمەندبوونی زیاتر. سەبارەت بەو دەستەواژانەی وەك «هەرێمی كوردستان» یان «باشووری كوردستان» بەكاردێن، ئەمانە دوو چەمكی دژ بەیەك نین، یەكەمیان ناونیشانێكی یاسایی و دەستوورییە و دووەمیان پێناسەیەكی نەتەوەیی و مێژووییە، هەردووكیان گوزارشت لە ڕاستییەكی یەكگرتوو دەكەن، كە ئەویش كوردستانیبوونی ئەم خاكەیە. ئەركی ئێمە پاراستنی ئەم «بوون»ـە و گۆڕینی ئەم وشیارییە جەماوەرییەیە بۆ هێزێكی سیاسی و كۆمەڵایەتیی یەكگرتوو».