د.دلێر ساڵح حەسەن، پڕۆفیسۆری یاریدەدەرە و یاریدەدەری ڕاگری كۆلیژی كۆمپیوتەر و ئینفۆرماتیكس و سەرۆكی بەشی زانستەكانی كۆمپیوتەر و تەكنەلۆژیای زانیارییە لە زانكۆی سەلاحەدین لە هەولێر و، جیا لەوەی مامۆستایە و ساڵانە بە دەیان قوتابی بەم زانستە هاوچەرخە ئاشنا دەكات، لە هەمان كاتدا وەك ئەكادیمیستێكیش چەندین توێژینەوەی زانستیی لە بوارە جیاوازەكانی ئەم زانستە فرەڕەهەندەدا كردووە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە)،لەسەر باكگراوندی ئەزموونە زانستییەكەی، بەم جۆە دید و تێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خستە ڕوو.

 

لە سەرەتادا، دەستخۆشی و سوپاس و پێزانینی زۆرم هەیە بۆ بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموکراتی کوردستان، بۆ ڕێکخستنی ئەم دیدارە گرنگە و هەڵبژاردنی تەوەرێکی هەستیار بەناوی ‹دەرهاویشتەکانی تەکنەلۆژیای زانیاری لەسەر کۆمەڵگە›. بێگومان ئەم بابەتە لە سەردەمی ئێستادا زۆر فراوان و گشتگیرە. من وەک ئەکادیمیستێک و سەرۆکی پێشووی بەشی زانستەکانی کۆمپیوتەر و تەکنەلۆژیای زانیاری لە زانکۆی سەلاحەدین، هەوڵ دەدەم تیشک بخەمە سەر ئەو لایەنانەی کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە ژیانی ڕۆژانە و پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی ئێمەوە هەیە.»

تەکنەلۆژیا وەک ئامرازێکی بێلایەن

گرنگە ئەوە وەک بنەمایەکی سەرەکی دەستنیشان بکەین کە تەکنەلۆژیای زانیاری، وەک دیاردەیەکی جیهانیی هاوچەرخ، بووەتە بەشێکی دانەبڕاو و بنەڕەتی لە ژیانی هەموو کۆمەڵگەیەک. کاتێک باس لە تەکنەلۆژیای زانیاری و پەیوەندییەکان دەکەین، لە ڕاستیدا باس لە ئامرازێکی تەکنیکی دەکەین؛ ئەم ئامرازە لە بنەڕەتدا نە سیفەتی ‹باشی› ڕەهای هەیە و نە ‹خراپی›. ئەوەی ناسنامەی ئەم ئامرازە دیاری دەکات، تەنها «شێوازی بەکارهێنانی مرۆڤە.»

ڕەنگدانەوە لە کایە جیاوازەکاندا

ئەم هاوکێشەیە (بەکارهێنانی دروست بەرامبەر بەکارهێنانی نادروست) بڕیار دەدات کە ئایا تەکنەلۆژیا دەبێتە هۆی گەشەپێدان و پێشکەوتنی شارستانی، یان دەبێتە هۆی زیان گەیاندن بە تاک و تێکدانی شیرازەی کۆمەڵگە. ئەم ڕەنگدانەوەیە بە ڕوونی لە سێ سێکتەری سەرەکیدا دەردەکەوێت:

1. پەروەردە و فێربوون: چۆن تەکنەلۆژیا دەبێتە سەرچاوەی مەعریفە.

2. ئاسایشی زانیاری: پاراستنی تایبەتمەندی و داتاکانی تاک و دامەزراوەکان.

3. پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان: کاریگەرییەکانی لەسەر شێوازی پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان.

 تەکنەلۆژیای زانیاری وەک بڕبڕەپشتی سیستەمی پەروەردە

١. پرۆسەی جێگیرکردن (Embedding) لە پرۆگرامەکانی خوێندندا

سەبارەت بە ئاستی پەروەردە و فێربوون، دەبێت ئەو ڕاستییە  ڕابگەیەنین کە تا ئێستاش تەکنەلۆژیای زانیاری بە شێوەیەکی چڕ و کاریگەر لە ناو پرۆگرامەکانی خوێندنی ئێمەدا جێگیر (Embed) نەکراوە. بەو مانایەی، تەکنەلۆژیا هێشتا وەک وانەیەکی پەراوێزی دەبینرێت نەک وەک ڕەگەزێکی سەرەکی کە لە ناو هەموو بابەتە زانستییەکاندا ئاوێتە کرابێت.

بەڵام ئەزموونە جیهانییەکان، بەتایبەتی لە کاتی سەرهەڵدانی قەیرانی جیهانیی کۆرۆنا (COVID-19)، ئەو ڕاستییەیان چەسپاند کە تەکنەلۆژیا تەنها کەرەستەیەکی کات بەسەربردن نییە، بەڵکو ڕزگارکەری پرۆسەی خوێندنە لە کاتی تەنگژەکاندا.

٢. ئەزموونی هەرێمی کوردستان لە سەردەمی کۆرۆنادا

لە هەرێمی کوردستان، هەرچەندە لە سەرەتای قەیرانەکەدا بۆ ماوەی یەک پرۆسەی خوێندن تووشی پەککەوتن هات، بەڵام توانرا لە ڕێگەی گۆڕینی ئاراستە بەرەو خوێندنی ئۆنلاین (E-learning)، لە هەردوو ئاستی خوێندنی بنەڕەتی و خوێندنی باڵادا، ڕێگری لە پەککەوتنی تەواوەتیی ساڵی خوێندن بکرێت. ئەم هەنگاوە دوو پەیامی گرنگی پێبوو:

• سەلماندی کە تەکنەلۆژیا تاکە گەرەنتییە بۆ بەردەوامیی مەعریفە.

• پێویستییەکی هەنووکەیی بۆ پەرەپێدانی ژێرخانی تەکنەلۆژی لە دامەزراوەکانی خوێندندا دروست کرد.

 ژیریی دەستکرد (AI) و ئاڵەنگارییە نوێیەکانی فێربوون

هاتنەناوەوەی ژیریی دەستکرد (Artificial Intelligence) بۆ ناو کایەی فێربوون، وەرچەرخانێکی گەورە و لە هەمان کاتدا ئاڵەنگارییەکی جیدیی دروست کردووە. ئێستا قوتابیان دەتوانن تەنها لە ماوەی یەک خولەکدا، ئاڵۆزترین ئەرکە زانستییەکانیان (Assignments) لە ڕێگەی ئەپڵیکەیشنەکانی AI جێبەجێ بکەن. ئەم دیاردەیە نیگەرانییەکی زۆری لای مامۆستایان دروست کردووە، بەتایبەتی کاتێک وەک ئامرازێک بۆ «غەشکردن» یان خۆدزینەوە لە ماندووبوونی زانستی بەکار دەهێنرێت.

 گۆڕینی ستراتیژیی هەڵسەنگاندن

دیدگای من وەک ئەکادیمیستێک بۆ ئەم بابەتە ئەوەیە کە: «ڕێگری کردن لە تەکنەلۆژیا، شەڕێکی دۆڕاوە.» چارەسەری ڕاستەقینە لە قەدەغەکردندا نییە، بەڵکو لە گۆڕینی میتۆدی هەڵسەنگاندندایە.

نموونەیەکی پراکتیکی: کاتێک قوتابییەک ئەرکێکی زانستی پێشکەش دەکات کە بە ژیریی دەستکرد ئامادە کراوە، من پێی دەڵێم: «ئاساییە کە سوودت لەم تەکنەلۆژیایە وەرگرتووە، بەڵام وەرە سەر تەختەنووس (Whiteboard) و ئەو شیکارەمان بۆ ڕوون بکەرەوە.»

ئەگەر قوتابی گەیشتبێتە ئەو ئاستەی بابەتەکە شی بکاتەوە و لێی تێگەیشتبێت، ئەوا ئامانجە سەرەکییەکەی خوێندنی باڵا کە «فێربوونە» بەدی هاتووە. لێرەدا تەکنەلۆژیا لە «ئامرازێکی غەش»ەوە دەبێتە «ئامرازێکی یاریدەدەر» کە پرۆسەی گەیشتن بە زانیاری خێراتر دەکات.

ئەنجامگیری: ئەرکی ئێمە وەک ناوەندی ئەکادیمی ئەوەیە کە قوتابی فێر بکەین چۆن تەکنەلۆژیا بۆ قووڵکردنەوەی تێگەیشتن بەکاربهێنێت، نەک بۆ تەمەڵی. بەمەش دەتوانین هاوسەنگییەک لە نێوان پێشکەوتنی تەکنەلۆژی و ڕەسەنایەتیی زانستیدا دروست بکەین

 قەیرانی هەواڵی ساختە (Fake News) و ڕۆڵی ژیریی دەستکرد

یەکێک لە مەترسیدارترین دەرهاویشتەکانی سەردەمی سۆشیاڵ میدیا، پرسی هەواڵی ساختە (Misinformation) و بڵاوبوونەوەی زانیاریی چەواشەکارانەیە. لە ئێستادا بەکارهێنەران لەبەردەم لێشاوێکی بێشوماری زانیاریدان کە جیاکردنەوەی ڕاستی و ناڕاستی تێیدا کارێکی ئاسان نییە.

• ئاڵەنگاریی تەکنیکی: پەرەسەندنی تەکنەلۆژیاکانی وەک دوبلاژکردنی ڤیدیۆ (Deepfake) و ئامرازە پێشکەوتووەکانی دەستکاریکردنی وێنە، وایانکردووە چەواشەکاریی ڕای گشتی بگاتە ئاستێکی مەترسیدار.

• تەکنەلۆژیا وەک چارەسەر: لە کایە ئەکادیمییەکاندا، هەوڵێکی چڕ دەدرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە. لە ڕێگەی فێربوونی ئامێر (Machine Learning) و ژیریی دەستکردەوە، کار لەسەر کۆکردنەوەی داتا (Dataset) بۆ زمانە جیاوازەکان، بەتایبەت زمانی کوردی، دەکرێت.

• ڕۆڵی توێژەران: قوتابیانی خوێندنی باڵا (ماستەر و دکتۆرا) لە کۆلێژەکەمان چەند توێژەنەوەیکیان ئەنجام داوە کە بە هۆی  ژیری دەسکرد   بتوانن بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی و لە کاتێکی کەمدا، هەواڵە ساختەکان دەستنیشان بکەن. ئەمە دەری دەخات کە تەکنەلۆژیا لە کاتێکدا کێشە دەخولقێنێت، هەر خۆیشی دەبێتە کلیل بۆ چارەسەرکردنیان.

 ئاسایشی دیجیتاڵی و پێویستیی «هاککردنی ئەخلاقی»

لە جیهانی دیجیتاڵیدا، هەر تاکێک کە خاوەنی مۆبایل و هێڵی ئینتەرنێت بێت، داتاکانی لەبەردەم هەڕەشەی دزین و هاککردندان. سیستمی ئاسایشی زانیاری (Cybersecurity) هاوشێوەی زۆربەی بوارەکانی تری تەکنەلۆژیا، شمشێرێکی دوو دەمە؛ دەکرێت بۆ پاراستنی نەتەوەیی و کەسی بەکار بێت، یان بۆ تێکدانی ژێرخانی زانیاری.

 پەروەردەی ئاسایشی زانیاری:

پێویستە لایەنی پەروەردەیی گرنگییەکی زۆر بەم بوارە بدات. فێربوونی بنەماکانی هاککردنی ئەخلاقی (Ethical Hacking) بۆ قوتابیان و پسپۆڕان زۆر گرنگە؛ چونکە مرۆڤ تا نەزانێت هێرشبەران چۆن دزە دەکەنە ناو سیستمەکان، ناتوانێت بە شێوەیەکی زانستی پارێزگاری لە زانیارییەکانی بکات. لێرەوە، بوارەکانی نێتوۆرک (Networking) و ئاسایشی داتا دەبنە یەکێک لە پڕخواستترین و پێویستترین بوارەکانی بازاڕی کاری داهاتوو.

 ڕەهەندە کۆمەڵایەتییەکان: شمشێرە دوو دەمەکە

سۆشیاڵ میدیا شۆڕشێکی لە گەیاندنی زانیاری و ئازادیی ڕادەربڕیندا دروست کردووە، بەڵام باجێکی قورسی کۆمەڵایەتیشی هەبووە:

• سستبوونی پەیوەندییە مرۆییەکان: پەیوەندییە فیزیایی و ڕووبەڕووەکان کە بنەمای کۆمەڵگەی کوردی بوون، ڕوویان لە کەمبوونەوە کردووە.

• دیجیتاڵبوونی سۆز: گۆڕانی شێوازی دەربڕینی هاوخەمی و خۆشی بۆ تەنها «کۆمێنتێک» یان «نامەیەک»، نیشانەیەکی مەترسیدارە بۆ لاوازبوونی شیرازەی کۆمەڵایەتی. تەنانەت دراوسێیەتی و پرسە و سەرەخۆشیش کە ڕەگەزی سەرەکیی توندوتۆڵیی کۆمەڵایەتین، کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی ئەم دابڕانە دیجیتاڵییە.

  کاریگەرییە بایۆلۆژییەکان و پاراستنی تەندروستیی مێشک

بەکارهێنانی بەردەوام و بێبەرنامەی سۆشیاڵ میدیا، جگە لە بەفیڕۆدانی کات، زیانی ڕاستەوخۆی بۆ سەر فسیۆلۆژیای مرۆڤ هەیە. تیشکی شینی مۆبایلەکان کار دەکاتە سەر دەردانی هۆرمۆنەکان (وەک مێلاتۆنین) کە بەرپرسن لە ڕێکخستنی خەو.

ڕاسپاردە و پێشنیارەکان بۆ ژیانێکی دیجیتاڵی تەندروست:

پێویستە هەموو تاکێک ئەم دوو خاڵە وەک پرەنسیپ پەیڕەو بکات:

1. پێش خەوتن: لانی کەم کاتژمێرێک پێش خەوتن مۆبایل دوور بخرێتەوە، تاوەکو مێشک بچێتە دۆخی ئارامبوونەوە و جۆری خەو باشتر بێت.

2. ساتی بەیانیان: دوای هەستان لە خەو، نابێت یەکەم کارمان پشکنینی مۆبایل بێت. پێویستە دەرفەت بە مێشک بدرێت بە هێمنی و بەبێ فشارە دەروونییەکانی سۆشیاڵ میدیا، چالاکییەکانی ڕۆژەکەی دەست پێ بکات.

 تەندروستیی دەروونی و ستراتیژییەکانی «کۆنترۆڵی دیجیتاڵی»

لەژێر ڕۆشنایی ئەو گۆڕانکارییانەی سۆشیاڵ میدیا بەسەر ژیانی تاکی هێناوە، پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە ئەم پلاتفۆرمانە دەکرێت ببنە سەرچاوەی سەرەکیی دڵەڕاوکێ (Anxiety). ئەمەش کاتێک ڕوودەدات کە بەکارهێنەر بەبێ فلتەرکردنی زانیارییەکان، دوای هەر هەواڵ و دەنگۆیەک دەکەوێت. مەترسییەکە لێرەدا کۆتایی نایەت، بەڵکو ئەم پلاتفۆرمانە کراونەتە ئامرازێک بۆ ئاراستەکردنی ڕای گشتی بە مەبەستی چەواشەکاری و بەدیهێنانی ئەجێندای دیاریکراو.

بۆ پاراستنی هاوسەنگیی دەروونی و جەستەیی، بنەمایەکی زێڕین هەیە: «پێویستە مرۆڤ کۆنترۆڵی سۆشیاڵ میدیا بکات، نەک سۆشیاڵ میدیا کۆنترۆڵی مرۆڤ.» بۆ ئەم مەبەستە، پەیڕەوکردنی ئەم چوار هەنگاوە زانستییە بە زەرووری دەزانم:

١. بەڕێوەبردنی کات (Time Management)

پێویستە لە ڕێگەی ڕێکخستنەکانی ناو مۆبایل (وەک Screen Time یان Digital Wellbeing)، کاتێکی سنووردار بۆ هەر ئەپڵیکەیشنێک دیاری بکرێت. هەروەها بێدەنگکردنی ئاگادارکردنەوەکان (Notifications) هەنگاوێکی گرنگە بۆ ڕێگریکردن لە پچڕانی تەرکیز و پاراستنی ئارامیی مێشک.

٢. پاککردنەوەی ژینگەی دیجیتاڵی (Digital Decluttering)

ژینگەی دیجیتاڵییەکەت ڕەنگدانەوەی مێشکتە. پێویستە بوێرانە ئەو پەیج و کەسانە (Unfollow) بکەیت کە زانیاریی بێسوود بڵاودەکەنەوە یان هەستی «کەمایەتی و بێزاری»ت لا دروست دەکەن. لە جیاتی ئەوە، پێویستە شوێن ئەو سەرچاوە فێرکاری و زانستییانە بکەویت کە ئاسۆی بیرکردنەوەت فراوان دەکەن.

٣. یاسای «ژووری خەوتن بێ مۆبایل»

ئەمە تەنها ڕێنماییەکی سادە نییە، بەڵکو زانستییە. بۆ ئەوەی جەستە بتوانێت هۆرمۆنەکانی خەو (وەک مێلاتۆنین) بە دروستی دەربدات، دەبێت ژووری خەوتن ناوچەیەکی «بێ مۆبایل» بێت. ئەمە کوالیتی خەو و ئاستی تەرکیز بۆ ڕۆژی دواتر بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز دەکاتەوە.

٤. گەڕانەوە بۆ جێگرەوە ڕەسەنەکان

تەکنەلۆژیا نەبێتە هۆی دابڕانمان لە سروشت و مرۆڤەکان. خوێندنەوەی کتێبی چاپکراو، وەرزشکردن، و دانیشتنی ڕاستەقینە لەگەڵ خێزان، نەک هەر جێگرەوەن، بەڵکو پێویستییەکی بایۆلۆژین بۆ تەندروستیی مرۆڤ.

 ڕاسپاردەی کۆتایی: ڕۆژێک بۆ «ڕۆژووی دیجیتاڵی»

وەک ڕاهێنانێکی دەروونیی بەهێز، پێشنیاز دەکەم لە هەفتەیەکدا ڕۆژێک بە تەواوی لە سۆشیاڵ میدیا دوور بکەونەوە. ئەم (Digital Detox)ـە یارمەتی مێشک دەدات دووبارە خۆی ڕێکبخاتەوە و پەیوەندییەکانت لەگەڵ واقیعدا توندتر بکاتەوە.

دەرەنجام: تەکنەلۆژیای زانیاری ئامرازێکی بێلایەنە؛ عەقڵی مرۆڤ بڕیار دەدات کە ئایا وەک «دەروازەی مەعریفە» یان «سەرقاڵکەرێکی زیانبەخش» دەربکەوێت. هەرگیز ڕێگە مەدەن تەکنەلۆژیا ببێتە جێگرەوەی مرۆڤایەتی و سۆزی ڕاستەقینە.

 پوختەی پێشنیازەکان بۆ بەکارهێنانی ژیرانە:

• پشتڕاستکردنەوە: هیچ هەواڵێک بڵاو مەکەرەوە تا لە سەرچاوە فەرمییەکان دڵنیا نەبیتەوە.

• پەروەردەیی: تەکنەلۆژیا بۆ فێربوون و پەرەپێدانی کارامەیی بەکاربهێنە، نەک تەنها بۆ بەسەربردنی کات.

• پاراستن: هۆشیاریت لە ئاستی ئاسایشی زانیارییەکانت بەرز بکەرەوە.

تەندروستی: لانیکەم ٦٠ خولەک پێش نوستن، پەیوەندیت لەگەڵ جیهانی دیجیتاڵی بپچڕێنە.