پڕۆفیسۆر ئەڤیڵ ڕۆشوالد، مێژوونووسێكی دیار و ناسراوە و یەكێكە لە توێژەرە دیارەكانی بواری ناسیۆنالیزم، ئیمپریالیزم، مێژووی ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوچەرخ. لە ئێستادا پڕۆفیسۆری مێژووە لە زانكۆی جۆرج تاون، كە هەمیشە پرسە مێژووییەكان بە پەرەسەندنە هاوچەرخەكانەوە گرێ دەدات. خاوەنی چەندین كتێبە لە نێویاندا(The Endurance of Nationalism and Ethnic Nationalism and the Fall of Empires) و ڕای وایە پێشبینییەكانی پەیوەست بە داكشانی ناسیۆنالیزم نەیانپێكاوە، لە بری ئەوە باس لەوە دەكات كە بۆچی ناسنامە نەتەوەییەكان بەردەوام دەبن و خۆیان لەگەڵ هەلومەرجەكاندا دەگونجێنن و لە ڕووی سیاسییەوە بە بەهێزی دەمێننەوە.

پڕۆفیسۆر ڕۆشوالد، تێڕوانینی گرنگ دەخاتە ڕوو لەبارەی ئەو هێزانەی سیاسەتی ڕابردوو و ئێستای جیهانیان ڕەنگڕێژ كردووە. لە سەردەمێكدا كە دووبارە ناسیۆنالیزم كاریگەری هەیە لەسەر نەخشە سیاسییەكە- هەر لە ئەوروپاوە تا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست- بۆ ناكۆكییە جیهانییەكان، ئەوا كار و توێژینەوەكانی تێگەیشتنێكمان بۆ گەڵاڵە دەكەن، دەربارەی بەردەوامبوون و گۆڕانكاری و درێژەكێشانی بارگرژییەكانی نێوان ئیمپراتۆریەت و دەوڵەتداری و ناسنامە. بۆ تاوتوێكردنی ئەم پرسانە گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا.

 

* سەرەتا دەمانەوێت لە پرسیارێكی گشتییەوە دەست پێبكەین، بە تێڕوانینی ئێوە هۆكاری بەردەوامبوون و درێژەكێشانی ناسیۆنالیزم چییە، سەرەڕای ئەوەی چەندین جار پێشبینیی داكشان و ئاوابوونی كراوە، كەچی دووبارە هاتووەتەوە ئارا و سەری هەڵداتەوە؟

- مشتومڕی من ئەوەیە كە ناسیۆنالیزم وەك خەسڵەتێكی سەرەكی و بنچینەیی نەخشە سیاسییە هاوچەرخەكە دەمێنێتەوە، ئەویش لەبەر ئەوەی سەروەریی جەماوەری و بەشداریی بەرفراوانی سیاسی، پێكهێنەری بنەڕەتیی پێشبینییەكانی پەیوەست بە چۆنیەتی هەڵسوڕانی كۆمەڵگەكانن، ئەمەش پرسیارێكی سەرەكی دەورووژێنێت: ئایا چ شتێك دەبێتە هۆی بەخشینی هەستی هەبوونی ئامانجێكی هاوبەش بە ملیۆنان كەس؟ قووڵایی ئەم پرسیارەش گرێ دراوەكانی پرسەكانی تایبەت بە شوناسن- بە دیاریكراوی چۆن شوناسە دەستە جەمعییەكان دادەڕێژرێن و گەڵاڵە دەبن، بە چەشنێك كە تاكە كەسەكان توانادار بكەن، بۆ ئەوەی لە نێو دەوڵەتێكی خاوەن سەروەریدا كاروبارەكانی خۆیان ئەنجام بدەن، بە شێوەیەك كە بتوانن ئازادانە بڕیار لەبارەی ژیانی خۆیانەوە بدەن. هەروەها لە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی ساردەوە پەنابردنەبەر ورووژاندنی شوناسی نەتەوەیی ڕۆڵێكی بنەڕەتیی بینیوە، و لە سەروەختی شەڕی سارددا و بە تایبەتی لە كیشوەری ئەوروپادا، بوونی بلۆكە ئایدیۆلۆژییە توندەكان- كە لەو كاتەدا هێشتا یادەوەریی جەنگی دووەمی جیهانی نوێ بوو- وەك فاكتەرێكی سنووربەندكردن و كۆتوبەندكردن كاریان دەكرد. واتە ئەم بلۆكە ئایدیۆلۆژییانە هۆكارێكن بوون بۆ كەمبوونەوەی داخورانی بەها نێودەوڵەتییەكان، ئەو بەهایانە كاریگەرییان هەبوو لەسەر سنورداركردن، یان خاوكردنەوەی مەیل و ڕەوتە ناسیۆنالیستییەكان، لە دوای كۆتاییهاتنی ئەم شەڕەش، یادەوەریی دەستەجەمعی پتر دوور كەوتەوە لە بایەخدانی پەیوەست بە پرەنسیپە دیموكراتییەكان و لێبوردەیی و ئاشتیی نێودەوڵەتی.

* كەواتە ئایا درێژەكێشان و بەردەوامبوونی ناسیۆنالیزم وەك پڕۆژەیەكی سیاسی لەبارەی بەجیهانیبوون، یان جیهانگەراییەوە چیمان پێ دەڵێت؟ بە دەربڕینێكی دیكە، ئایا جیهانگەرایی خۆی لە خۆیدا بێتوانایە لەوەی ببێتە جێگرەوەی شوناسی سیاسی و شەرعییەتی سیاسیی پەیوەست بە ناسیۆنالیزم؟

- لە ڕاستیدا من هاوڕام لەگەڵ ئەوەی ئێوە لە پرسیارەكەتاندا ئاماژەی پێدەكەن، واتە دژوارە هاوڕا نەبم لەگەڵ ئەم تێڕوانینەدا. یەكێك لە كێشە سەرەكییەكانی جیهانگەرایی بریتی بووە لەوەی تەنیا لە سوود و قازانجی چین و توێژێكی بچووكی كۆمەڵگەی هەر وڵاتێك شكاوەتەوە، لە كاتێكدا زۆرینەی ئەم كۆمەڵگەیانە، یان نەیانتوانیوە سوودمەند بن، یان پێیانوایە لێی سوودمەند نین، یان هۆشیارییەكی قووڵیان هەیە بە بوونی نایەكسانییەكی گەورەی دەستكەوت و سامان و سەروەتەكان لە كۆمەڵگەكانیاندا. لە دەرئەنجامدا، كەلێنی نایەكسانیی پەیوەست بە داهاتەوە لە زۆرێك لەو وڵاتاندا زیاتر و زیاتر دەبێت، لە نێویاندا لە وڵاتەكەی خۆشمدا (ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا)، واتە دەركەوت جیهانگەرایی بە بێ چارەسەركردنی ڕیشەییانەی كێشەكانی پەیوەست بە دادپەروەری و دابەشكردنی داهاتەوە- لە نێو سنوورە نەتەوەییەكاندا- ناتوانێت بەردەوام بێت.

* ئەگەر ناسیۆنالیزم بەردەوام بووبێت و جیهانگەراییش نەیتوانیبێت جێی بگرێتەوە، ئەوا با پرسیاری ئەوە بكەین كە لە میانەی بەردەوامبوونیدا لە سەدەی بیستەوە تاوەكو ئێستا، ناسیۆنالیزم چ گۆڕانكاری و ئاڵوگۆڕێكی مۆراڵی و بونیادیی بەسەردا هاتووە؟

- لە ڕاستیدا هەمیشە ناسیۆنالیزم لە دۆخ و بارێكی جێگیر و نەگۆڕدا نەبووە، بۆ نموونە، لە سەدەی نۆزدەدا و لە ئەوروپا پتر گرێدراو بوو بە بیرۆكەكانی پەیوەست بە لیبراڵ دیموكراسی و پرەنسیپی سەروەریی گەلەوە، واتە سەرەتا برەوسەندنی ناسیۆنالیزم هاوشان بوو بە پڕۆژە لیبراڵی و پێشكەوتنخوازییەكانەوە، بەتایبەتی لە دژ و لە بەرانبەر پاشاییەتییە تاكڕەوەكان و شێوە و شێوازەكانی دیكەی دیكتاتۆریدا، لەگەڵ ئەوەشدا سەدەی بیست ئەوەی خستە ڕوو كە چۆن دەكرێت، ناسیۆنالیزم پێشێل بكرێت و كەڵكی لێ وەربگرێت و بە ڕێگەیەكی وێرانكاریدا ببردرێت. ئەوەی پەیوەندی بە ڕۆژگاری هاوچەرخ و بە ئێستاوە هەبێت، ئەوا هەندێ جار بە ئاراستەی فاشیستی و خۆسەپێنیی ڕاستڕەودا لێكدانەوە و ڕاڤەی بۆ دەكرێت و ئەم تێڕوانین و تێگەیشتنەش باڵادەست دەبێت، هەندێ ساتەوەختیش هەن تێگەیشتنێكی لیبڕاڵ دیموكراسی و سۆشیال دیموكراتی دێتە ئاراوە بۆ ناسیۆنالیزم. هەرچۆنێك لە ئێستادا پێدەچێت ناسیۆنالیزم بەرەو فۆڕمێكی ڕاستڕەویی توند ڕۆیشتبێت و ڕەنگە پێچەوانەكردنەوەی ئەم ڕەوتەش كارێكی ئاسان نەبێت و بگرە كارەساتیشی لێ بكەوێتەوە.

* زۆرجار باس لە جۆرە جیاوازەكانی ناسیۆنالیزم دەكرێت، ئێوەش لە وەڵامەكەی پرسیاری پێشوودا ئاماژەتان بە هەندێ لەم جیاوازییانە كرد، بەڵام ئایا دەكرێت، باس لە ناسیۆنالیزمی بەرگریكارانە و ناسیۆنالیزمی فراوانخواز بكەین، ئایا جیاوازییەكی ڕیشەیی هەیە لە نێوانیاندا، یان ئەمە تەنیا پرسێكی ڕووكەشانەیە؟

- من پێموایە هەمیشە و تەنانەت لە باشترین هەلومەرجیشدا، بارگرژییەك هەیە، لە نێوان ئەم جۆرە ناسیۆنالیزمانەدا، هەرچۆنێك بێت، جیاوازییەكی ڕوون هەیە، لە نێوان ئەو وڵاتانەی شوناسی ناسیۆنالیستی بۆ برەودان بە بەها دیموكراتی و فرەییەكان بەكار دەهێنن، لە پێناو پەیوەندییەكی هاریكارئامێز لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێكاندا، لەگەڵ ئەو دەوڵەتانەی ناسیۆنالیستێكی فراوانخوازی و سەربازی و توند پیادە دەكەن. ئەوانەی پێیانوایە گرتنەبەری ڕێگەچارەی دیپلۆماسی، یان سازشكردن لاوازی و ناكارابوونە.

* لە پەیوەندی بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، زۆرجار باس لەوە دەكرێت كە دەستڕۆیشتوویی پێشووی فەڕەنسا و بەریتانیا لەسەر ئەم ناوچەیە دژبەییەكی نێوان بانگەشەكانی ئازادكردنی گەلان و حوكمڕانیی ئیمپریاڵی دەخاتەڕوو، ئایا پێتانوایە ئەو دەستتێوەردان و دەستڕۆیشتووییانەی لە ئێستادا دەوڵەتان لەم ناوچەیەدا هەیانە، هەمان دۆخ و حاڵەت نییە؟

- ئەمە پرسیارێكی زۆر باشە، بە دڵنیاییەوە دەكرێت بڵێین لە هەندێ ڕووەوە بەردەوام و هاوشێوەبوونێك هەیە، ئەگەر بەرواردی هەردوو ڕۆژگارەكە بكەین. دوای جەنگی یەكەمی جیهانی، بەریتانیا و فەڕەنسا پرسی چوارچێوە یاساییەكانیان بەكار هێنا، بۆ برەودان و بەرفراوانكردنی ئیمپراتۆریەتەكانیان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا- ئەمەش هاوشان بوو بە دووڕووییەك كە لە كۆتاییدا بووە هۆی لاوازكردنی میسداقییەتی بیرۆكە و پرەنسیپە دیموكراتییەكان، كە بانگەشەی برەوپێدان و بەرگری لێكردنیان دەكرد. دواتر ژاپۆن دەوڵەتێكی پاشكۆی لە مەنشوریا دروست كرد و تووشی تووڕەبوونێكی زۆر بووەوە، كاتێك ڕۆژئاوا ڕەتی كردەوە، ددان بەو بارودۆخەدا بنێت. ئەگەرچی خودی ڕۆژئاوا سەرقاڵی ئەنجامدانی هەمان كار بوون لە باكووری ڕۆژهەڵاتی چین، یان فیلیپین، ئەم ئیزدواجییەتە- كە دووڕویی ڕۆژئاوا بە شەرعی لە قەڵەم دەدرا- كاریگەریی لەسەر دەستتێوەردانە هاوچەرخەكان جێ هێشتووە، كە لە ڕواڵەتدا بە ناوی برەودان بە خۆشگوزەرانیی گەلانەوە ئەنجام دەدرێن. لەلایەكی دیكەوە دەبێت ئەوەش بڵێین كە هەمیشە و بە شێوەیەكی حەتمی ئەم دەستتێوەردانانە دووڕوویی لەخۆ ناگرن. بۆ نموونە، كاتێك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بڕیاری دەستتێوەردانی دا لە وڵاتی لیبیا بۆ ڕێگریكردن لە ڕوودانی تاوان و كۆمەڵكوژی لەسەر دەستی ڕژێمی موعەمەر ئەلقەزافی دژی یاخیبووان، واتە بە تێڕوانینی من پاڵنەری ئەمریكا لەو دەستتێوەردانە پاڵنەرێكی خراپ نەبوو، هەرچەندە هەموومان دەزانین دەرئەنجام و ئاكامەكەشی چی بوو. هەرچۆنێك بێت، ئاسانە ئێمە تیشك بخەینە سەر دوڕوویی و شكستی دەستتێوەردانە نێودەوڵەتییەكان، بەڵام ئەنجامنەدانی هیچ كارێك لەم ڕووەشەوە بە هەمان ئاست و ئەندازە مایەی كێشەیە. بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەوانەی ئاماژەیان پێ كرا، ئەوا جێی داخە لە ئێستادا دۆخی نامرۆیی و نالەبار لە ئارادایە، ئێوە بڕواننە كاریگەرییەكانی شەڕی ناوخۆیی نێو وڵاتی سوودان، كە ئەوەتا هیچ لایەك دەستتێوەردان ناكات، تەنیا ئەو لایەنانە نەبێت كە ئاگری شەڕەكە زیاتر خۆش دەكەن، ئایا ئەمە ڕەوایە؟ من پێموانییە. كەواتە هەندێ جار دەكەویتە دۆخێكەوە كە دەبێت لە نێوان دوو بەدیلی خراپدا یەكێكیان هەڵبژێریت و پەنا بۆ ئەوەیان بەریت كە كەمتر خراپە، واتە لێرەدا مەبەستم ئەوەیە ئایا دەكرێت شێوەیەك لە شێوەكانی دەستتێوەردان بكرێت كە لە كۆتاییدا ببێتە هۆی كەمكردنەوەی ژمارەی كوژراوان و برینداران و ئاوارەكان؟ لە ڕاستیدا زۆر زەحمەتە لە ئێستاوە پێشبینی ئەوە بكەین، كە دەستتێوەردانی دەرەكی لەم بارودۆخەدا چیی لێ دەكەوێتەوە و بە چ بارێكدا دەشكێتەوە و ڕەوتی ڕووداوەكان بەرەو كوێ دەبات. من پێموایە ئەوەی لەم ڕووەوە دەكرێت ئەنجام بدرێت، ئەوەیە كە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان بە چەشنێك پەرەیان پێ بدرێت، كە ببێتە هۆی ئەوەی دەستتێوەردانەكان پتر كارا و كاریگەر بن، بەڵام لەگەڵ بوون، یان هەڵكشانی ناسیۆنالیزمی شۆڤێنیی ڕاستڕەودا، ئەوا دەرفەتی بەهێزكردنی یاسای نێودەوڵەتی، یان ئەم دامەزراوانە، زۆر لاواز دەبێت، ئەمەش مایەی نائومێدییەكی گەورەیە و ڕەنگە دەستپێشخەرییەكی جیهانی بە چەشنی ئەوەی دۆناڵد ترەمپ پێی دەڵێت «ئەنجومەنی ئاشتی»، ببێتە هۆی برەودان بە دیموكراسی لە جیهاندا، بەڵام دەبێت ئەوەش بڵێم كە من بە گومانم لەوەی ئەم دەستپێشخەرییەش بتوانێت ئامانجە خوازراوەكەی خۆی بەدی بهێنێت.