جۆن هۆڵ پڕۆفیسۆری كۆمەڵناسی لە زانكۆی مەكگیل لە كەنەدا بۆ گوڵان: نەتەوە و بنیادنانی دەوڵەت زەروورەتن بۆ بەرەوپێشچوونی هۆشیاریی سیاسی و كۆمەڵایەتی
جۆن هۆڵ، پڕۆفیسۆری كۆمەڵناسییە لە زانكۆی مەكگیل لە كەنەدا، تایبەتمەند و پسپۆڕی چەند بوارێكی گرنگە، وەك دەوڵەت و ئیمپراتۆریەتەكان، جەنگ و ناسیۆنالیزم، دەرئەنجامە ئابوورییەكانی داگیركردنی نەتەوەكان و تیۆری كۆمەڵناسی. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵ ئەنجام دا، بۆ تاوتوێكردنی پرسەكانی پەیوەست بە ناسیۆنالیزم و بەرەوپێشچوون و پەرەسەندنی، كە ئایا تا چەند لە ئێستادا ئەمریكا لە سایەی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپدا وەك هێزێكی ئیمپریالی هەڵسوكەوت دەكات.
* لەبری ئەوەی جەخت لەسەر سرووشتی حەتمیی ناسیۆنالیزم بكەنەوە، ئێوە لە مێژە تیشكتان خستووەتە سەر لایەنە مێژووییەكەی ئەم پرسە، ئایا پێتانوایە ئێستا ناسیۆنالیزم پاشماوەی مۆدێرنیزمە، یان گەیشتووەتە قۆناغێكی نوێی چۆنایەتی لە سەروەختی جیهانگیری و داكشانی ئیمپریالیزمدا، كە خەسڵەتی ئەم سەردەمەش بریتییە لە سەرهەڵدانەوەی ئێتنۆ-ناسیۆنالیزم و لێكترازانی جیۆپۆلەتیكی؟
- لە ڕاستیدا ناتوانین بڵێین ناسیۆنالیزم قەوارەیەكی جێگیرە و بە درێژایی كات یەك شێوە و فۆرمی هەیە. دەكرێت هەڵگرانی پڕۆژەی ناسیۆنالیزم كەسانی جیاواز بن، لە نوخبە ڕۆشنبیرەكانەوە بۆ نوخبە سەربازییەكان، لەلایەكی دیكەوە، لە ڕۆژگاری هاوچەرخدا گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی بەسەر سرووشتی ناسیۆنالیزمدا هاتووە، لە ئێستادا پڕۆژەی نوخبەكان كەمترە كە بیانەوێت لە ڕێیەوە وڵاتەكەیان بەرنە نێو جیهانەوە، بەڵكو زیاتر بزووتنەوەیەكی جەماوەرییە و هەوڵ دەدات، خەڵكی لە نێو خۆیدا ئاوێتە بكات،واتە دەكرێت شۆڕشی پەراوێزخراوەكان بێت كە لە جیهانگەرایی تووڕەن.
* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا بە چەشنێكی ڕەخنەگرانە كارتان لەسەر تیۆری بەمۆدێرنەكردنی ناسیۆنالیزمی «ئێرنست گەلنەر» كردووە. پرسیارەكە ئەوەیە گەلنەر لە كوێدا تێڕوانینێكی درێژخایەنی خستووەتەڕوو؟ ئایا پێشكەوتنەكانی دواتر پەردەی لەسەر سنووری كام لە تێڕوانینەكانی لاداوە؟
- گەلنەر، لەوەدا پێكاویەتی كە پێیوایە وڵاتی بەپیشەسازی بوو سوودمەند دەبێت لە كەلتوورێكی هاوبەش و تۆكمە- ئیدی لەسەر بنەمای لێكچوونی ئیتنی بێت (دانیمارك و نەرویج)، یان هۆشیارییەكی مەدەنی (سویسرا). لاوازیی سەرەكی ئەم تیۆرە بریتییە لە گریمانەی ئەوەی كە ئەم پێویستییە بۆ كۆمەڵگەیەكی پیشەسازی دەبێتە هۆی هێنانە ئارای ناسیۆنالیزم. ئەمە لۆژیكێكی ناڕاستە، لەگەڵ ئەوەشدا، بە دڵنیاییەوە ئەم گریمانەیە هەندێ ڕاستیی تێدایە: بەپیشەسازیبوون دەبێتە هۆی ئەوەی ژمارەیەكی زۆری ئەندامانی گرووپێكی ئیتنیی پەراوێزخراو بهێنێتە نێو شار، كە دواتر داوای پێگەیەك دەكەن لە نێو قەوارەكەدا. لە هەمان كاتدا، خاوەنی تێگەیشتن نییە لەبارەی ئەوەی كە پەراوێزخستنی سیاسی و داڕووخانی ئیمپریالیزم گرنگترن لە پەیوەندی بە هێنانەئارای داواكاریی پەیوەست بە ناسیۆنالیزمەوە. دەبێت ئاماژە بەوەش بكەین، كە ئەو زیاتر دەرباری ناسیۆنالیزمی جوداخوازی نووسیویەتی، بەڵام ئەو ناسیۆنالیزمەی لەلایەن دەوڵەتیشەوە پشتیوانی دەكرێت، گرنگییەكی كەمتری نییە.
* لە لێكۆڵینەوە بەراوردكارییەكانتاندا بۆ دەوڵەت و ئیمپراتۆریەتەكان، ئێوە بانگەشەی ئەوەتان كردووە، كە بەراورد بە دەوڵەتە نەتەوەییەكان، زۆر جار ئیمپراتۆریەتەكان بە شێوەیەكی پتر بە پراكتیكی مامەڵەیان لەگەڵ فرەییدا كردووە، ئایا لەبەر ڕۆشنایی پەرەسەندنەكانی ئەم ڕۆژگارەدا تا چ ڕاددەیەك پێویست بە پێداچوونەوە بە چەمكەكاندا دەكات؟
- ئیمپراتۆریەتەكانیش بە چەشنی ناسیۆنالیزم جیاواز و جۆراوجۆرن، هەم لە ڕووی جۆرەوە و هەم بە تێپەڕبوونی كاتیش گۆڕانكارییان بەسەردا دێت. ئیمپراتۆریەتەكانی پێش مۆدێرنە لێبوردە بوون، لە سەرێكەوە بە ناچاری (واتە ئامرازی پێویستییان لەبەردەستدا نەبوو بۆ لەقاڵبدانی دانیشتووانەكانیان)، هەندێ جاریش بە مەبەست (هەروەك لە كردارەكانی ئەكبەردا دەركەوت، كاتێك بووە ئیمپراتۆر)، بەڵام ململانێی توند ئیمپراتۆریەتە هاوچەرخە بەپیشەسازیبووەكان بووە هۆی كەمبوونەوەی لێبوردەیی، ئەوە بوو نیشتەجێكردنی دانیشتووان ئاسانتر و سەرنجڕاكێشتر بوو لە ڕوانگەی فاكتەرە سەربازییەكانەوە، بەڵام دەكرێت جیاوازییەكی گەورە بكرێت لەنێوان «هابسبۆرگ و ئال ڕۆمانۆڤ»دا، یەكەمیان نەیتوانی ئیمپراتۆریەتەكەی بە ناسیۆنالیستی بكات، ئەوەی دووەمیان هەوڵی ئەم كارە دەدات. بە دڵنیاییەوە كەس نایەوێت لە جێی ئۆكرانییەكان بێت، كاتێك پوتین سەركەوتوو دەبێت لە دووبارە بنیادنانەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕووسی، بەڵام گومانی تێدا نییە كە دەكرێت دەوڵەتە نەتەوەییەكانیش خۆسەپێن و دەسەڵاتخواز بن و پێداگر بن لەسەر هاوشێوەكردنی تەواوی دانیشتووان لە بری بواردان بە ڕێكارەكانی پەیوەست بە فرەیی. ئەمە بەسەر دانیماركدا جێبەجێ دەبێت، ڕاستە لە زۆر ڕووەوە لیبڕاڵییە، بەڵام پاشخانە یەكڕەنگەكەی بووەتە هۆی ئەوەی ئاوێتەكردنی كۆچبەران ببێتە باشترین ڕێگەچارە، لە كاتێكدا نەتەوەیەكی كۆچبەری وەك كەنەدا زیاتر ئەگەری ئەوەی لێ دەكرێت، بوار بە فرەیی بدات.
* لە بری ئەوەی تەنیا سەرنجتان لەسەر هەستی نەتەوەیی بێت، ئێوە توێژینەوەكی زۆرتان كردووە لەبارەی پەیوندیی نێوان ناسیۆنالیزم و دەسەڵاتی دەوڵەتەوە. ئایا ناسیۆنالیزم دەتوانێت ببێتە پڕۆژەیەكی سیاسیی تۆكمە لە غیابی دامەزراوەكانی دەوڵەتدا، ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی لە زۆر شوێنی ئەم جیهانەدا دەسەڵاتی دەوڵەت بەرەو داكشان دەچێت و كاراكتەری غەیرە دەوڵەتی هاتوونەتە ئاراوە؟
- نەتەوە و بنیادنانی دەوڵەت شان بە شانی یەكتر دەڕۆن، هەردووكیان پێویستن بۆ بەرەوپێشچوونی كۆمەڵایەتی و سیاسی و بەدیلێك لێرەدا لە ئارادا نییە، هەروەها دەكرێت لەم ڕووەوە سەرنجەكان لە تێڕوانینێكی گشتییەوە بەرەو هۆشیاریی پەیوەست بە فاكتەرە كۆمەڵایەتییە كاریگەرەكانەوە بگوازینەوە، بۆی هەیە كارێكی باش بێت، تاوتوێ ئەم كارە بكەین، بە ڕوانین لەو دەرئەنجامانەی «ماسیۆ لانگ» پێی گەیشتووە لە كتێبە گرنگەكەیدا دەربارەی میراتی حوكمڕانیی بەریتانی.
* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا جەخت لەسەر ململانێی نێوان ناسیۆنالیزمی سیاسی و كەلتووری دەكەنەوە. ئایا سیاسەتی ناسنامە بە درێژكراوەی ناسیۆنالیزمی كەلتووری دەزانن، یان پێتانوایە دەبێتە هۆی ئەوەی ناسیۆنالیزم نەتوانێت ئەركی چاوەڕوانكراوی خۆی ببینێت؟
- دەستەواژەی سیاسەتەكانی پەیوەست بە ناسنامەوە، دەستەواژەیەكی ناڕوون و تەمومژاوییە، پێشتر وەك پرسێكی پەیوەست بە نوخبە ڕۆشنبیر و كەلتوورییەكانەوە لێی دەڕوانرا، بەڵام دەبێت لە ئێستادا بە جددیتر وەربگیرێت، كە گەورەترین هێزەكان لە مێژووی جیهان - ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا- ڕووبەڕووی لێكترازان دەبێتەوە بە هۆی كاردانەوەكان لە ئاست سیاسەتی ناسنامەدا- ئەم كاردانەوەیەش ئەوەندەی لە نێو خەڵكەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەوا هێندەی دیكە بەهۆی نوخبەكانەوە پرسەكە ئاڵۆزتر دەبێت.
* ئێوە باس لەوە دەكەن كە ئیمپراتۆریەتەكان پێكهاتەی سیاسیی بەردەوامن، واتە ئەگەری ئەوە هەیە دووبارە بێنەوە ئارا و نابێت تەنیا وەك پەرەسەندنێكی مێژوویی لێیان بڕوانین، كەواتە تا چەند دەتوانین ڕكابەریی نێوان هێزە مەزنەكان لە ئێستادا بە گەڕانەوە بۆ داینامیكی ئیمپراتۆری، بەڵام -لە ژێر ناوێكی جیاوازدا- لێك بدەینەوە؟
- من هیچ دوودڵییەكم نییە لەوەی بڵێم ئەو ڕكابەرییەی ئێستای نێوان هێزە مەزنەكان، لە سەرجەم ڕەهەندەكانیەوە، هەلومەرجی ئیمپریالیی ڕابردوومان بیر دەخاتەوە، بە تایبەتی ڕۆژگاری نێوان ساڵانی نێوان 1890-1945، هەروەها ڕكابەریی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و یەكێتیی سۆڤییەت پێی گوتین كە ڕكابەریی ئیمپریالی هەرگیز كۆتایی نایەت.
* ئێوە بە پێویستی دەزانن لە ڕوانگەی مێژوویی و بەراوردكارییەوە لە پرس و پەرەسەندنەكان بڕوانین، كەواتە چۆن لە پرسی ناسیۆنالیزم دەڕوانن لە هەلومەرجی هاوچەرخدا بەراورد بە پەرەسەندنە مێژووییەكانی؟
- نووسەرێكی بەریتانی باشی پێكا، كاتێك گوتی: «ڕابردوو وڵاتێكی جیاوازە و هەمیشە كارێكی باشە لەو عەقڵانە تێبگەین كە زۆر جیاوازن لە ئێمە»، هەروەك مارگرێت یورسێنار لە ڕۆمانەكەیدا بە ناو -بیرەوەرییەكانی هاردیان- ئەمە دەڵێت. هەروەها گەلنەر لەوەدا لەسەر هەق بوو، كە لە پەیوەندی بە ناسیۆنالیزمەوە پێداگر بوو، لەسەر ئەوەی كە ئەم هەستە زادەی ساتەوەختێكی مێژویی بوو. لێرەدا دەبێت ئەوەمان لە یاد بێت، كە كاتێك هەستی ناسیۆنالیستی هاتەئاراوە، ئەوا مەرج نەبوو داواكاریی جیابوونەوە لەخۆ بگرێت. ڕۆشنبیرە دیارەكانی چیك لە كۆتایی سەدەی نۆزدەدا بە وریاییەوە مامەڵەیان لەگەڵ پرسی سەربەخۆییدا دەكرد، بە تایبەتی كە دەوڵەتێكی نوێی بچووك دەكەوتە نێوان ئەڵمانیا و ڕووسیاوە، لەبری ئەوە ئومێدی ئەوەیان دەخواست، كە لە نێو ئیمپراتۆریەتێكی پتر لیبڕاڵیدا بن، كە بوار بەوە بدات كەلتوورەكەیان جۆرێك لە سەربەخۆیی هەبێت.
* لە ڕوانگەی توێژینەوەكانتانەوە لە پەیوەندی بە ناچاركردن و ڕەزامەندییەوە چۆن لە ئەدای سیاسیی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ دەڕوانن؟
- ترەمپ كەسایەتییەكی نائاساییە، ئەو تواناكانی دەوڵەتی ئەمریكا لاواز دەكات، هەروەها كار و كردەوەكانی دەبنە هۆی لەناوبردنی كۆدەنگیی دامەزراوەیی لەنێو ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا، ئەو سەرۆكایەتییەكی ئیمپریالی دەخوڵقێنێت، كە گەندەڵییەكی زۆر لەخۆ دەگرێت، ئەو پەنا بۆ ناسیۆنالیزمی پۆپۆلیستی دەبات و بە ڕاددەیەكی مەترسیدار ئاڵۆزی دەكات.
* چۆن لە سیاسەتی ترەمپ دەڕوانن لە پەیوەندی بەوەی ئەمریكای كردووە بە ئەولەوییەتی خۆی، ئایا پێتانوایە ئەمە دووبارە گەڕانەوەیە بۆ شێوەیەك لە شێوەكانی ئیمپریالیزم؟
- خولی دووەمی سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ دووبارە هەڵسەنگاندنەوە بۆ هێزی ئیمپریالیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەخۆ دەگرێت. جۆ بایدن بە چەندین شێواز هەوڵی پتەوكردنی هێزی ئەمریكای دا، خواستی سنوورداركردنی چینی هەبوو، بە تایبەتی لە ڕێی گرتنەبەری سیاسەتێكەوە لەپێناو پێشەنگ بوون لە بواری پیشەسازی و بەرهەمە تەكنەلۆژییە پێشكەوتووەكاندا. ترەمپ شوێنپێهەڵگریەتی لەم ڕووەوە. ئەوەی گرنگە بگوترێت ئەوەیە كە ئەمریكا كەمتر بەهێز دەبێت، ئەگەر پشتیوانیی هاوپەیمانەكانی لە ئەوروپا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا لەدەست بدات، هەروەها ترەمپ پتر لە ڕابردوو دەڕوانێت، پارێزگاری لە ئۆتۆمۆبێلە بەكارهێنەرەكانی سووتەمەنی دەكات، لە كاتێكدا چین هەنگاوی گەورە هەڵدەگرێت بەرەو ئۆتۆمۆبێلی كارەبایی دەڕوات، ئەم لووتبەرزییەی ئەمریكا بۆ یەكەمجارە ئاماژە بەوە دەدات كە ئەمریكا باڵادەستی لەدەست بدات.
