(*)

This is how American policy in the Middle East has unfolded over a quarter of a century.

 

لە ساڵی ٢٠٠٠، لەگەڵ کۆتایی هاتنی خولی دووەمی بیل کلینتۆن، بە تاوەوە کاردەکات بۆ ئەوەی ببێتە هۆکاری ڕێککەوتنێکی کۆتایی نێوان ئیهود باراک سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل و یاسر عەرەفات سەرۆکی دەسەڵاتی فەلەستین، تیمی کلینتۆن وەک ئیدارەکانی پێشوو پێیان وابوو کە چارەسەری دوو دەوڵەتی ڕێگە خۆش دەکات بۆ ڕێککەوتنێکی گشتگیر لە نێوان ئیسرائیل و دەوڵەتە عەرەبییەکان و سەقامگیرییەکی بەردەوام لە ناوچەکەدا دادەمەزرێنێت. لە لوتکەی کۆتایی کامپ دەیڤددا، کلینتۆن بە شێوەیەکی شەخسی خۆی هەڵقوڵاندە وردەکارییەکانی نەخشە و سنوورەکاندا، بە وردی گەڕەک و شەقامە تایبەتەکانی قودس دەکۆڵێتەوە، هەوڵیدا یەکلاییکردنەوەی کۆتایی لە نێوان باراک و عەرەفاتدا دروست بکات. دواتر کلینتۆن عەرەفاتی بە هۆکاری ئەو شکستە زانی، بەڵام کتێبێکی نوێی ڕۆبەرت مالی یاریدەدەرەکەی تەحەدای ئەم هەڵسەنگاندنە دەکات.

بیل کلینتۆن بەدوای چارەسەری دوو دەوڵەتیدا دەگەڕێت

لە کاتێکدا کلینتۆن بەدوای چارەسەری دوو دەوڵەتیدا دەگەڕا، فشاری خستە سەر سەدام حوسێن بۆ ئەوەی هاوکاری لێکۆڵینەوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بکات سەبارەت بە بەرنامەی چەکی کۆمەڵکوژی عێراق. چەند هێرشێکی مووشەکیی ئەنجامدا بەڵام خۆی لە هەر دەستێوەردانێکی زەمینی ئەمریکا لە ناوچەکە بەدوور گرت. وەک سەرۆکەکەی پێش خۆی، سەرۆک جۆرج ئێچ.دبلیو. بوش، کلینتۆن ئامادە نەبوو بەشداری لە گۆڕینی ڕژێم یان سیاسەتی ناوخۆی عێراقدا بکات، لەبری ئەوە پێی باشتر بوو هاوکارییەکانی بەغدا رابگرێت، هێرشی مووشەکی و سزای توند بەکاربهێنێت. مادلین ئۆلبرایت، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، بەرگری لە سزاکانی سەر عێراق کرد، سەرەڕای کاریگەرییە وێرانکەرەکانیان لەسەر هاوڵاتیانی مەدەنی عێراق، لەنێویاندا منداڵان.

لە هەمان کاتدا کلینتۆن و وەزیری دەرەوەی ئەمریکا مادلین ئۆلبرایت دوژمنایەتییەکی درێژخایەنی ئەمریکایان بەرامبەر ئێران پاراست. ئەم دوژمنایەتییە لە نیگەرانییەکانی پشتیوانی ئێران لە حیزبوڵڵا و لایەنە ڕەتکەرەوەکانی فەلەستین و هەروەها ئاماژەکان بۆ بەرژەوەندی تاران بۆ بەرنامەکانی چەکی کۆمەڵکوژ سەرچاوەی گرتووە. بەم شێوەیە کلینتۆن لە ساڵی ١٩٩٥دا ڕێگری لە ڕێکەوتنێکی ملیار دۆلاری لە نێوان ئێران و کۆمپانیای نەوتی ئەمریکی کۆنۆکۆدا کرد، ڕێککەوتنێک کە ئەکبەر هاشمی ڕەفسەنجانی سەرۆکی ئەوکاتی ئێران هیوای خواستبوو پەیوەندییە دووقۆڵییەکان باشتر بکات. بەڵکو بە پێچەوانەوە ئیدارەی کلینتۆن سزاکانی سەر ئێرانی توندتر کرد وەک بەشێک لە سیاسەتی "دوو خۆگرتن" لە دژی هەردوو عێراق و ئێران.

کلینتۆن ئارەزووی بەرەوپێشبردنی چاکسازی سیاسی لە ناوچەکەدا نەبوو. کاتێک لە ساڵی ١٩٩٤ تا ١٩٩٧ لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە جەزائیر جێگیر بووم، لەناو ترسناکییەکانی شەڕی ناوخۆ و ئەو دڕندەییانەی کە لەلایەن تیرۆریستان و هێزە ئەمنییەکانی حکومەتەوە ئەنجامدراون، هیچ بەرپرسێکی باڵا لە واشنتۆن پرسی پێشێلکارییەکانی حکومەتی لەگەڵ بەرپرسانی جەزائیردا نەخستەڕوو. هەمان شت لە ڕژێمە سەرکوتکەرەکانی وەک عێراقی سەدام حوسێنیشدا ڕاست بوو. دواتر بەشێک بووم لەو تیمە ئەمریکییەی کە دەستپێشخەری دوولایەنەی نێوان جێگری سەرۆکی ئەمریکا و حوسنی موبارەک سەرۆکی میسریان بەڕێوەبرد، بەڵام سەرنجی ئەمریکا لەسەر ئازادکردنی ئابووری میسر بوو نەک مافەکانی مرۆڤ. بۆچوونی باو لە واشنتۆن ئەوە بوو کە ئاشتییەکی هەمەلایەنە لە ناوچەکەدا، لەگەڵ گەشەی ئابووری، نەک ڕێزگرتن لە مافە مەدەنی و مرۆییەکان، سەقامگیری خوازراو دەهێنێتە ئاراوە.

١١ی ئەیلول هەموو شتێک دەگۆڕێت

دوابەدوای هێرشە تیرۆریستییەکانی ١١ی ئەیلولی ٢٠٠١ کە بووە هۆی گیان لەدەستدانی نزیکەی ٣ هەزار کەس، سەرۆک جۆرج بوش لەشکرکێشییەکی تەواوەتی بۆ سەر ئەفغانستان و عێراق دەستپێکرد. چارەسەری دوو دەوڵەتی بۆ ماوەیەکی نادیار لە بەرژەوەندی شەڕی تیرۆر دواخرا. جێگای سەرنجە کە کۆشکی سپی بەڵگەی بەهێزی نەبوو لەسەر تێوەگلانی سەدام حوسێن لەگەڵ قاعیدە، لەگەڵ ئەوەشدا پاساوی لەشکرکێشییەکەی هێنایەوە بە پاساوی ئەوەی کە ڕەنگە ڕۆژێک سەدام هاوکاری ئەو ڕێکخراوە بکات. شایانی باسە دوو دیپلۆماتکاری باڵای ئەمریکی کە تایبەتمەندن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ناوەکانی ویلیام بێرنز و ڕایان کرۆکەر، بە سەرکەوتوویی کۆلین پاول وەزیری دەرەوەی ئەمریکایان لە مەترسییەکانی داگیرکردنی عێراق ڕازی کرد، بەڵام پاول نەیتوانی بۆش ڕازی بکات. ئەو سەرکەوتنە خێرایەی کە بوش پێشبینی دەکرد لە عێراق و ئەفغانستان، کە لە ڕێگەی هەژموونی سەربازی ئەمریکاوە بەدەستی هێنا، سەلماندی کە وەهمێکە.

لە ئاستێکی بەرفراوانی ناوچەییدا، ئیدارەی بوش بێزاری بەربڵاوی جیهانی عەرەبی لەگەڵ حکومەتە سەرکوتکەر و گەندەڵەکان وەک سەرچاوەیەکی تیرۆر سەیر دەکرد. لە لادانێکی بەرچاو لە ڕێبازی ئیدارەی کلینتۆن، ئیدارەی بوش فشاری سیاسی لەسەر زۆرێک لە حکومەتەکان چڕترکردەوە، لەنێویاندا هاوپەیمانە دێرینەکانی. لە ساڵی 2005 کۆندۆلیزا ڕایس وەزیری دەرەوە سەردانەکەی بۆ میسر هەڵوەشاندەوە، دوای ئەوەی حوسنی موبارەک سەرۆک کۆماری میسر ڕەتیکردەوە میوانداری کۆنفرانسی مافی مرۆڤ لە قاهیرە بکات و نەیاری سیاسی ئەیمەن دەستگیرکرد. لە ساڵی 2002 کۆشکی سپی دەستپێشخەری هاوبەشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لە چوارچێوەی نووسینگەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقای وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دامەزراند و دڵسۆزێکی کۆمارییەکانی بۆ سەرۆکایەتی دانرا، بە ئامانجی بەرەوپێشبردنی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچەکەدا.

کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٦ وەک باڵیۆز گەڕامەوە بۆ جەزائیر، واشنتۆن بە پێچەوانەی یەکەم پۆستمەوە ئامادەبوو پرسی مافەکانی مرۆڤ و ئازادییە مەدەنییەکان لەگەڵ دەسەڵاتدارانی جەزائیر بوروژێنێت. هەروەها دەستپێشخەرییەکە ڕاهێنانی بۆ ئەندامانی کۆمەڵگەی مەدەنی جەزائیر وەک ڕۆژنامە سەربەخۆکان لە بواری بەڕێوەبردنی کار و ڕێکخستندا دابین کرد. پاشان کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٨ گەڕامەوە بۆ باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغدا، بودجەی ئێمە بۆ بەرەوپێشبردنی مافەکانی مرۆڤ و کۆمەڵگەی مەدەنی لە عێراق ساڵانە ٧٠ ملیۆن دۆلاری سەرسوڕهێنەر بوو. بەداخەوە بەشێکی زۆری ئەو پارەیە بۆ ئەو گروپانە بەفیڕۆچوو کە هەرگیز جدی نەبوون لە کارەکانیان.

ئۆباما سیاسەتی بوشی گۆڕی

باراک ئۆباما بە بڕیاری کۆتایی هێنان بە شەڕەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هاتە کۆشکی سپی. ئەو لەو قەناعەتەوە سەریهەڵدا کە ناوچەکە لە کۆمەڵگا دابەشبووەکان پێکهاتووە کە ئەمریکا ناتوانێت دووبارە لە قاڵب بداتەوە. ئۆباما بە پێچەوانەی بیل کلینتۆنی پێش خۆی لە دیموکراتەکان، هیچ ئارەزووی خۆی بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین نیشان نەدا و هیچ پشتیوانییەکی پێشکەش بە جۆن کێری وەزیری دەرەوەی دووەمی خۆی نەکرد لە دەستپێکردنی دەستپێشخەرییەک لە ساڵی ٢٠١٣.

لەبەرامبەردا ئۆباما و وەزیری دەرەوەی یەکەمی هیلاری کلینتۆن، لاوازی حوکمڕانی لە ناوچەکەیان بە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ناسەقامگیرییەوە بینی. لە 12ی 1ی 2011، کلینتۆن وتارێکی توندی لە دەوحە پێشکەش کرد و ڕەخنەی لە گەندەڵی و سەرکوتکردنی حکومەت گرت، ئەوەش ڕۆژێک دوای هەڵاتنی زین عابیدین بن عەلی سەرۆکی تونس و مانگێک پێش ئەوەی سوپای میسر حوسنی موبارەک سەرۆکی میسر لە سەر کار لاببات لەناو ڕاپەڕینی قاهیرەدا. لە سەرەتای بەهاری عەرەبیدا، ئۆباما لە ئۆفیسی ئۆڤڵەوە پاڵپشتییەکی توندی گشتی بۆ خۆپیشاندانەکان پێشکەش کرد، هەرچەندە بەنیازی دەستوەردانی سەربازی نەبوو. دوای چەند ساڵێک لە ئۆفیسی ئۆڤڵ لەگەڵیدا مشتومڕم لەسەر حیکمەتی سەرۆکێکی ئەمریکا کرد کە بە ئاشکرا داوای دەستلەکارکێشانەوەی سەرکردەیەک دەکات ئەگەر بەنیازی دەستوەردان نەبێت، هۆشداریم دا کە پشتگوێخستنی داواکارییەکی لەو شێوەیە دەبێتە هۆی ئەوەی سەرۆک بە لاواز دەربکەوێت و ئومێدێکی درۆ بە ئۆپۆزسیۆنی ناوخۆیی دەبەخشێت. بەڵام ئۆباما پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە سەرۆکی ئەمریکا بە ئاشکرا داوای ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ بکات بەبێ ئەوەی پابەند بێت بە دەستێوەردان. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١١ داوای ڕۆشتنی موبارەکی کرد، بەڵام ئەوە شەقامی میسر و سوپای میسر بوو نەک واشنتۆن کە دواجار موبارەکیان هێنایە خوارەوە.

کاتێک بەهاری عەرەبی بۆ لیبیا بڵاوبووەوە، ئۆباما بە دوودڵیەوە ڕۆڵێکی لۆجستی و هەواڵگری قبوڵ کرد لە پشتیوانیکردنی دەستێوەردانی نێودەوڵەتی دژی موعەمەر قەزافی لە مانگی ئازاری ٢٠١١، یەکێک لە بەرپرسانی ئیدارەکەی کۆمێنتێکی کرد کە ئەمریکا لە پشتەوە سەرکردایەتی ئەوروپییەکان و هاوپەیمانە عەرەبییەکان دەکات. هیلاری کلینتۆن لە ساڵی ٢٠١٢ پێی وتم کە شارەزایانی سەربازی پێشبینیان کردبوو کە سوپای لیبیا لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا بڕووخێت، بەڵام هەڵمەتەکە بۆ ماوەی حەوت مانگ درێژەی کێشا تا قەزافی لەلایەن یاخیبووەکانەوە کوژرا. خوێندنەوەی هەڵە بۆ دۆخی لیبیا و یادەوەرییەکانی شەڕی عێراق و نەبوونی پشتیوانی سیاسی ناوخۆیی بۆ هەر دەستێوەردانێک دژی بەشار ئەسەد وایکرد ئۆباما پاشەکشە بکات لەو هێڵە سوورەی کە لە ساڵی ٢٠١٣دا دژی بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لەلایەن ئەسەدەوە کێشابوو.

ئۆباما هیچ ئامادەیییەکی نیشان نەدا بۆ دەستوەردانی زۆرەملێ جگە لە دژی داعش. بەڵام شایەنی باسە کە سیاسەتێکی چەواشەکاری ئەمریکی لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدا یارمەتی ئەو گرووپەی دابوو. جۆ بایدن جێگری سەرۆک کۆماری ئەمریکا بڕیاریدا کە واشنتۆن لە دوای هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2010 بە توندی پشتیوانی لە خولێکی نوێ بۆ نووری مالیکی سەرۆک وەزیرانی عێراق بکات چونکە بایدن و ڕاوێژکارەکانی پێیان وابوو تەنها مالیکی دەتوانێت بە خێرایی حکومەتێک پێکبهێنێت کە سەقامگیری مسۆگەر بکات و ڕێگە بە دانوستان لەگەڵ واشنتۆن بدات سەبارەت بە ئایندەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق. بەڵام سەرکوتی نوێبوونەوەی مالیکی بۆ سەر پێکهاتە سوننەکان لە عێراق یارمەتی داعشی دا بۆ وەرگرتنی ئەندامان تا ئەو کاتەی لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٤ ڕۆژئاوای عێراق و ڕۆژهەڵاتی سوریای گرتەوە. بە پێچەوانەی لیبیا، ئۆباما ئامادە بوو لە بەرەکانی پێشەوە سەرکردایەتی هاوپەیمانییەکی نێودەوڵەتی دژی داعش بکات.

دوای چوار ساڵ لە وتارەکەی کلینتۆن لە دۆحە و ڕێبازی "سەرکردایەتیکردن لە پشتەوە"ی واشنتۆن لە لیبیا، ئۆباما زیاتر مەیلی هاوکاری لەگەڵ ڕژێمە تاکڕەوەکان کرد و داواکارییە جدییەکان بۆ چاکسازی لە واشنتۆنەوە وەستا. سەرەڕای ئەوەش ئۆباما هەروا ئامادە نەبوو ژمارەیەکی زۆر سەربازی زەمینی جێگیر بکات. بەڵکو ئەمریکییەکان پشتیان بە میلیشیایەک بە سەرکردایەتی کورد لە سوریا و هەماهەنگی ناڕاستەوخۆ لەگەڵ میلیشیا شیعەکان لە عێراق بەست. ئەم هاوکارییە ڕاستەوخۆ بووە هۆی ئاڵۆزییە سیاسی و ئەمنییەکانی دواتر لە هەردوو وڵاتدا.

سیاسەتەکانی ترەمپ خەریکە ددوبارە ڕێبازی کلینتۆن دادەرێشتەوە.

ترەمپ پێی باشە پشت بە هێزە بچووکەکانی ئۆپەراسیۆنی تایبەتی ئەمریکا ببەستێت، بەڵام خۆی لە بەشداریکردن لە شەڕێکی زەمینی گەورەی دیکە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدوور دەگرێت. لەمەشدا لە کلینتۆن و ئۆباما و بایدن دەچێت. هێرشەکانی بۆ سەر ئامانجە ئەتۆمییەکانی ئێران لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا خێرا و یەکلاکەرەوە بوون و بە خێرایی ئامادەیی خۆی بۆ گەڕانەوە بۆ دانوستانەکان ڕاگەیاند. ترەمپ پێی وایە کاتێک هاوسەنگی هێزی سەربازی بەرامبەر دەوڵەتێکی لاواز مەیل دەبێت، ئەوا ئەو دەوڵەتە ناچار دەکات ئیمتیازاتی بەرچاو بکات بۆ دەستەبەرکردنی ڕێککەوتنێک. ئەم تێڕوانینە بۆ ئۆکرانیا و هەروەها ئێرانیش سەبارەت بە پرسی ئەتۆمی دەگرێتەوە. بەڵام ئەوەی ترەمپ تێی ناگات ئەوەیە کە ڕەنگە لایەنی لاوازتر چاوەڕوانی هەڵبژێرێت، بەدوای پشتیوانی دەرەکیدا بگەڕێت یان پێشبینی لاوازبوونی نەیارەکانی بکات. تا ڕژیم لە ئێران نەڕوخێت، ترامپ ڕێککەوتنێکی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران دەستەبەر ناکات، نە خەڵاتی نۆبڵیش کە ئەوەندە بە نائومێدیەوە ئارەزووی دەکات.

لە هەمان کاتدا ترەمپ بە تامەزرۆییەوە بەدوای ڕێککەوتنە بازرگانییەکاندا دەگەڕێت لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە، بەتایبەتی لە کەنداو. دەستپێشخەرییەکانی خۆی و دیدگای بەرژەوەندییە بازرگانییە هاوبەشەکان جێگەی بەرنامە ئابوورییەکانی وەک دەستپێشخەریی گۆر-موبارەک گرتۆتەوە کە گرنگی بە گەشەپێدان دەدا.

ئەم گرنگیدانە بە دەستکەوتە بازرگانییەکان تەنانەت پشتگیری زارەکی بۆ مافەکانی مرۆڤ لە ئاستی جیهانیدا پەراوێزخستووە. ترەمپ لە ساڵی ٢٠١٩دا عەبدولفەتاح سیسی سەرۆکی میسری بە دڵخوازی خۆی وەسفکرد، ئەو لێدوانەی نە جۆرج بوش و نە ئۆباما و نە بایدن نەیاندەکرد.

لە سەردەمی ئیدارەی ترەمپ، واشنتۆن هەوڵەکانی بۆ دۆزینەوەی ڕێککەوتنی ئاشتی لە نێوان ئیسرائیل و فەلەستینییەکان دەستپێکردەوە، بەڵام هەوڵەکانی تەنیا لە غەززەدا سنووردار بوو. هیچ ئاماژەیەک نییە کە بڕوای بە چارەسەری دوو دەوڵەتی هەبێت. بەڵکو هیوادارە ئاگربەست لە غەززە، هەنگاوی بچووک بەرەو ئیدارەیەکی فەلەستین کە لە دەرەوە سەرپەرشتی دەکرێت و گەشەسەندنی بازرگانی دەرەکی لەوێ، دەوڵەتە عەرەبییەکان ڕازی بکات بۆ پەیوەستبوون بە ڕێککەوتنەکانی ئەبراهام و ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئیسرائیل. ترەمپ بە هەڵە وا گریمانە دەکات کە دەوڵەتانی دیکەی عەرەبی بەتایبەتی ئەوانەی لە کەنداودان، بەخێرایی شوێنپێی سعودیە دەگرن و خەڵاتی نۆبڵی پێدەبەخشن. بەڵام دوای دەیان ساڵ لە پاڵپشتی دارایی و سەربازیی ئەمریکا، ئیسرائیل بووەتە هێزی سەربازی باڵادەست لە ناوچەکەدا و هیچ هاندەرێک نابینێت بۆ دەستبەرداربوون لە زەوی بۆ ئاشتی وەک ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٩دا هەیبوو. سەرەڕای ئەوەش ترەمپ و تیمەکەی گرەو لەسەر ئەوە دەکەن کە دەوڵەتە عەرەبییەکان لە بەرامبەر ئاساییبوونەوە لەگەڵ ئیسرائیلدا ئیمتیازاتی خاکی قبوڵ دەکەن. ئەمە ئاواتەخوازانە نەک شیکارییەکی باش لەبەرچاو گیراوە.

 

(*)

نووسینی: روبرت فورد

وەرگێران: شێركۆ حه‌بیب