د.شۆن یۆم، پرۆفیسۆری یاریدەدەری زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی تێمبڵ و پسپۆرە لە بواری سیاسەتی بەراوردكاری و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیا و توێژەری باڵایە لە ڕێكخراوی دیموكراسی بۆ جیهانی عەرەبی «WAWN» و كارێكی ئەكادیمی سیاسیی زۆر وردی لەسەر دەوڵەتانی عەرەبی و كەنداو كردووە و، بایەخی زۆری بە سرووشتی دەوڵەتانی ناوچەكە داوە. بۆ قسەكردن لەسەر بنەمای شەرعییەت لە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و نەبوونی زەمینەیەكی لەبار بۆ حوكمڕانیی باش، ئەم دیدارەمان لەگەڵ ئەنجام دا.

 

* لە زۆربەی توێژینەوەكانتدا جەخت دەكەیتەوە لەسەر بەهێزی و مانەوەی ڕژێمە تۆتالیتارەكان، یان ئەوانەشی هەڵبژاردن دەكەن و بە هەمان شێوە دەسەڵاتی خۆسەپێنن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بە بۆچوونی ئێوە وێڕای زیادبوونی فشارەكان و گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییەكان و زیادبوونی ناڕەزایی خەڵك، هۆكاری مانەوە و خۆڕاگریی ئەم ڕژێمانە بۆچی دەگەڕێتەوە؟

-  بۆ ئەوەی بە باشترین شێوە لە مانەوەی ڕژێمە خۆسەپێن و دیكتاتۆرەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تێبگەین، گرنگە ئاكامی ستراتیژیەتێكی سیاسی لەناو بارودۆخێكی فرە ڕەهەنددا بخوێنینەوە، نەك وەك حەتمیەتێكی كەلتووری بەوەی گەلانی ناوچەكە خۆیان خوازیاری ئەو ڕژێمە خۆسەپێن و دیكتاتۆرانەن. ئەم ڕژێمانە بۆ ئەوەی لە دەسەڵاتدا بمێننەوە، ڕێگە و تاكیتكی جیاواز دەگرنەبەر، وەك پەرتەوازەكردنی هێزەكانی ئۆپۆزسیۆن و گوشار خستنە سەریان بۆ ئەوەی نەتوانن ڕۆڵی خۆیان ببین، یان هەوڵ دەدەن یەكڕیزی و یەكگرتوویی ناو دەستەبژێری ناو دەسەڵات بە ڕێگەی دروستكردنی بەرژەوەندیی بە بەهێزی بهێڵنەوە، لەمەش زیاتر بەردەوام دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پەنایان بۆ ئەوە بردووە، كە هێزێكی دەرەكی هاوپەیمانیان بێت و وەك قەڵغان بیانپارێزێت.

لە بەشێك لە توێژینەوەكانیشمدا كە بەتایبەتی كارم لەسەر ڕژێمە پادشاییەكان كردووە، جەختم لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە مانەوەی ئەم ڕژێمانە بەندە بە دروستكردنی هاوپەیمانییەكی فراوان لەسەر ئاستی كۆمەڵگە، كە هێز و خێڵی جیاواز لە دەوری خۆی كۆ دەكاتەوە، هەروەها دەستەبژێری دەسەڵات سەرچاوەكانی داهات وەك سەروەت و سامانی سرووشتیی نەوت و گاز لە دەستی خۆیاندا كۆ دەكەنەوە، بەمەش پشتیوانیی دەرەكی بۆ مانەوەی خۆیان دەستەبەر دەكەن، ئەمەش دیسان سەلمێنەری ئەوەیە كە خەڵكەكە ئەو ڕژێمانەی پێ باش نییە، بەڵام ڕووناكیی دیكەی لێ دیار نییە.

لەسەر ئاستی كۆمەڵگە ترس لە نادڵنیایی «Uncertainty» هۆكارێكی زۆر گرنگە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە خەڵك ئەگەر سیستمەكەشی بەدڵ نەبێت، بەڵام ئەلتەرناتیڤی لەباری لەبەرچاو ونە و دەترسن كەوتنی ئەو ڕژێمانە ببێتە هۆكاری پاشاگەردانیی سیاسی و دروستبوونی شەڕی ناوخۆ، بەمەش ئابووریی وڵات تووشی هەڵاوسان و داڕمان ببێت، ئەم بارودۆخانەش جێگرەوەیەكی خاوەن متمانەی ئەو ڕژێمانە نابێت و خۆی لە خۆیدا دەبێت بە فاكتەرێك بۆ مانەوەی ڕژێمەكە و بەردەوامیدانی دەسەڵاتەكەی.

* لە دوای ساڵی 2010 و ڕاپەڕینەكانی ئەوەی پێیان دەگوت «بەهاری عەرەبی»، ئاستی مەزندەكان بۆ گۆڕانكاریی سیاسی لە وڵاتانی ئەم ناوچەیەدا بەرز كردەوە، بەوەی وەرچەرخانێك دروست دەبێت و ئەو ڕژێمە ستەمكارانە كۆتاییان دێت، بەڵام ئەم مەزندانە نەك هەر وا دەرنەچوون، بەڵكو پێچەوانە بوونەوە، ئایا هۆكاری ئەمانە لاوازیی دامەزراوەكانە، شكستی سەركردە سیاسییەكانە، یان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ئاستەنگە قووڵانەی كە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەن؟

- بە دیتنی من تەنیا یەك هۆكار نییە كە وای كرد بارودۆخەكە پێچەوانە ببێتەوە و وەرچەرخان دروست نەبێت، بەڵكو دەبێت هەموو ئەو هۆكارانەی كە ئاماژەت پێ كردن، جەختیان لەسەر بكەینەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەی فاكتەرەكان پێكەوە كارلێكیان لەگەڵ یەكدی كردووە. هەر بۆ نموونە ڕاپەرینەكانی وڵاتانی عەرەبی لاوازیی قووڵی دامەزاروەیی لە تەواوی ناوچەكەدا ئاشكرا كرد، هەروەها لەو شوێنانەشی كە دامەزراوەكانی دەوڵەت فشۆڵن، یان بە سیاسی كراون، ئەمانە بوونە هۆكاری ئەوەی پرۆسەی وەرچەرخانە سیاسییەكە بگۆڕێت بۆ شەڕی براوە و دۆڕاو «Zero-sum» لە پێناوی مانەوەدا، نەك زەمینەیەك بێتە ئاراوە بۆ گفتوگۆ و چاكسازی.

بێگومان شكستی سەركردایەتی ڕۆڵی خۆی هەبوو، بەڵام كێشە قووڵەكەی ئەو كۆمەڵگەیانە ئەوە بوو كە پارتی سیاسیی ڕێكخراوی بەهێز و كۆمەڵگەی مەدەنیی چالاكیان نەبوو، لەمەش زیاتر ئاستی ئابووریی وڵات توانای وەڵامدانەوەی خواستی هاووڵاتیانی نەبوو.

لە زۆربەی ئەو حاڵەتانەی دوای ڕاپەرینەكانی بەهاری عەرەبی، بینیمان ئەو دەستەبژێرە سیاسییانەی جێگەی دەسەڵاتیان گرتەوە، زۆر بە زوویی بوونە سەركوتكار، لە بەرانبەردا بزووتنەوەكانی ئۆپۆزسیون بە پەرتەوازەیی مانەوە و وەك كاردانەوە مامەڵەیان لەگەڵ بارودۆخە تازەكەدا دەكرد، كەواتە ئەمە پێمان دەڵێت، دیكتاتۆریەت تەنیا واتای ڕەتكردنەوەی خواستی دیموكراتی نییە، بەڵكو ڕەنگدانەوەی ئەو ناهاوسەنگییەیە كە لەنێوان دەسەڵاتی جێگیری دەوڵەت و جێگرەوە تازەكاندا دروست ببوو.

* لە بەشێك لە توێژینەوەكانتدا جەخت لەوە دەكەیتەوە، كە شەرعییەتی سیاسیی دەوڵەت، تەنیا بە ئەنجامدانی هەڵبژاردن دروست نابێت. ئایا لە ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چ جۆرە شەرعییەتێك بایەخی پێ دەدرێت و، ئایا سەرچاوەی ئەم شەرعییەتەی ئێستا لەم ناوچەیە هەیە، بە تێپەڕبوونی كات بەسەر ناچێت؟

- زۆر بە دەگمەن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەڵبژاردن و كێبڕكێیی دادپەروەرانە دەبنە بنەما بۆ شەرعییەتی سیاسی، لەبری ئەوە زۆر شەرعییەت لە ئاكامی پێكەوە گرێدانەوەی ئەدای حكومەت و پیشاندانی ناسنامەی فەرمانڕەوا وەك سێكی نەتەوەیی، یان ئایینی و، دروستكردنی پاشخانێكی مێژوویی شەرعییەت دروست دەكرێت، ئەمەش بەتایبەتی لە ڕژێمە پادشاییەكاندا دەسەڵاتی سیمبولی و بنەماڵەیی، ڕۆڵێكی كاریگەری لە شەرعییەتدان بە فەرمانڕەوایی گێڕاوە، وەك لە توێژینەوەكانیشمدا بە وردی هەڵوەستەم لەسەر كردوون، یەكێك لە گرنگترین لێكدانەوەكان بۆ مانەوەی ڕژێمە پادشاییەكان، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شەرعییەتە نەریتییەی كە لە ناخی ڕەسەنایەتیی كەلتووری، یان مێژووییەوە ڕەگی داكوتاوە، ئەمەش بەو مانایەی پادشاكان بەو شێوەیە وێنا كراون كە لە سەرووی كێشمە كێشە سیاسییەكانی ڕۆژانە ڕاوەستاون، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی ئەم سەرچاوانەی بوونە ژێرخانی شەرعییەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەردەوام بە هۆكاری گۆڕانكارییە دیموگرافییەكان، هەڵاوسانی ئابووری و بەرزبوونەوەی ئاستی داواكارییەكان، ئەمانە وا دەكەن، پشتبەستنی ڕژێمەكانی ئێستا بە «مەحسووبیەت و سیمبولی» ڕۆژ لە دوای ڕۆژ قورستر بێت. ئێستا خەڵك سەیری «شەرعییەتی ئەدای حكومەت» دەكات، ڕاشكاوانەتر چاوەڕێی ئەوە دەكات، حكومەت چۆن خزمەتگوزارییە سەرەكییەكانی بۆ دابین دەكات، بەڵام نەبوونی گەشەی بەردەوامی ئابووری و دەرفەتی پێگەی كۆمەڵایەتی قورستر بووە، لە ئێستادا ئالنگاریی گەورەی بەردەم ڕژێمەكان تەنیا پاراستنی شەرعییەت نییە، بەڵكو ئالنگاریی گەورە ئەوەیە چۆن خۆیان لەگەڵ بارودۆخە گۆڕاوەكاندا دەگونجێننەوە.

* ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام گۆڕەپانێك بووە بۆ ململانێی هێزە دەرەكییە گەورەكان و هێزە گەورەكانی ناوچەكە، ئایا ئاكامی ململانێی هیزە هەرێمییەكان و دەستتێوەردانی هێزە دەرەكییەكان چ كاریگەرییەكیان لەسەر گەشەپێدانی سیاسی لەم ناوچە هەستیارەدا دەبێت؟

- زۆر دینامكییەتی ململانێی هیزە هەرێمییەكان لەگەڵ دەستتێوەردانی نێودەوڵەتی، دەبێتە هۆكاری ئەوەی كە لە بری ئەوەی پێكهاتەی سیاسیی ئێستای ناوچەكە بگۆڕێت، دەبێتە هۆكاری ئەوەی ڕژێمەكانی ئێستای ناوچەكە بەهێزتر بكات، كێبركێی نێوان هێزە هەرێمییەكان بەرەو ئەو ئاراستەیە دەچێت، كە كێشە لۆكاڵییەكان بە نێودەوڵەتی بكات و، كێشە ناوخۆییەكان بگۆڕێت بۆ ململانێی بەوەكالەت «Proxy struggle»، ئەمەش بارودۆخێك دێنێتە ئاراوە كە تیایدا گەیشتن بە سازان و ڕێككەوتن زۆر قورس دەكات، بەردەوام پاڵپشت، یان دەستتێوەردانی دەرەكی ئەوجا «سەربازی، دارایی، دیپلۆماتی» بووەتە هۆكاری ئەوەی ڕژێمەكان لە گوشارە ناخۆییەكان ڕزگار بكات و ئەو گوشارانەش كەم بكاتەوە، كە وەك هاندەر بۆ چاكسازی پێویستن. لەمەش زیاتر بە دەگمەن دەستتێوەردانی دەرەكی دەبێتە فاكتەری دابینكردنی ئەو بنەما دامەزراوەییانەی كە بۆ گەشەپێدانی سیاسیی دوورمەودا پێویستن و كاراكتەری دەرەكی دەتوانن لە پەراوێزدا كاریگەرییان لەسەر ئەنجامەكان هەبێت، هەرگیزیش ناتوانن ببنە جێگرەوەی شەرعییەتی ناوخۆیی، یان توانای دامەزراوەی دەوڵەت، هەندێك جار دەستتێوەردانی بیانی هۆكارێك بووە بۆ بەدەستهێنانی سەقامگیرییەكی كاتی، بەڵام ئەو مەرجانەی لەبەریەك هەڵوەشاندووەتەوە كە بۆ بونیادنانی سیستمێكی سیاسیی دروست پێویستن.

* هەرێمی كوردستانی عێراق لە ناو سیستمێكی فیدڕاڵی و ژینگەیەكی هەرێمیی زۆر پڕكێشە و ناسەقامگیردایە، لە ڕوانگەیەكی بەراوردكارییەوە چ مەرجێك پێویستن بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان وەك مۆدێلێكی سەقامگیر و كاریگەری حوكمڕانی لە ناو عێراقدا گەشە بكات؟

- لە ڕوانگەی بەراوردكارییەوە، سەركەوتنی خۆبەڕێوەبردنی هەرێمی خوار دەوڵەت « Subnational- Autonomy»، كەمتر بەندە بە دەق و شێوازی داڕشتنی دەستوورەوە، بەڵكو زیاتر گرێ دراوەتەوە بە متمانەی بەڵێنە سیاسییەكان و بەهێزیی دامەزراوەكانەوە، بۆ هەرێمی كوردستان یەكێك لە ڕێگە سەرەكییەكان ئەوەیە كە پەیوەندییەكی ڕاشكاوانە لەسەر بنەمای سەروەریی یاسا لەگەڵ بەغدا دابمەزرێنێت، بەتایبەتی سەبارەت بە دابەشكردنی داهاتەكان، هەماهەنگیی ئەمنی، چارەسەركردنی كێشەی ناوچە كێشەلەسەرەكان، بۆیە ئەگەر بەرچاوڕوونییەك لەسەر ئەم پرسانە دروست نەكرێت، ئەوا پرۆسەی سیاسی هەمیشە بە ناسەقامگیری دەمێنێتەوە، هەروەها بە هەمان ئەندازە گرنگە لەسەر ناوخۆی هەرێمی كوردستان دامەزراوەكان پتەو و بەهێز بكرێنەوە، بوونی دامەزراوەی بەهێز، سەروەریی یاسا، كارگێڕیی پرۆفیشناڵ و دانانی سنوورێك بۆ دەسەڵاتی حزبە سیاسییەكان زۆر پێویستن، ئەمەش نەك تەنیا بۆ پیادەكردنی حوكمڕانیی باش، بەڵكو بۆ پاراستنی قەوارەی هەرێمی كوردستان لە ناو ژینگەیەكی ئیقلیمیی سەختدا، دوایین خاڵ كە هەڵوەستەی لەسەر دەكەم ئەوەیە كە سەقامگیریی هەرێمی كوردستان بەندە بە هاوسەنگیی دەرەكیی فراوانترەوە كە تیایدا دەوڵەتانی دراوسێ و هێزە گەورەكان، بوونی قەوارەی هەرێمی كوردستان بە باشتر بزانن لە نەبوونی، ئەمەش بەو مانایەی ئایندەی هەرێمی كوردستان بە هەمان ئەندازەی كاریگەریی هەرێمی بە متمانەی دامەزراوەیی ناوخۆ دیاری دەكرێت.