پڕۆفیسۆر هاینز گارتنەر، ئوستادی زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی ڤیەننا و زانكۆی دانوب و پێشتریش بەڕێوەبەری ئەكادیمیی پەیمانگای نەمسا بۆ كاروباری نێودەوڵەتی بووە. خاوەنی كورسیی نەمسا بووە لە زانكۆی ستانفۆرد، لە ئێستاشدا سەرۆكی بۆردی ڕاوێژكاریی ستراتیژ و ئاسایشی هێزە چەكدارەكانی نەمسا و سەرۆكی بۆردی ڕاوێژكاریی پەیمانگای نێودەوڵەتی بۆ ئاشتی «IIP» یە لە نەمسا. بۆ قسەكردن لەسەر بارودۆخی گۆڕینی باڵانسی هێز لەسەر ئاستی جیهان و دەركەوتنەوەی فرە جەمسەری، ئەم دیدارەمان لەگەڵ ئەنجام دا.

 

* ئێوە زۆر باس لە گۆڕانی هاوسەنگیی هێز دەكەن. ئایا بە بڕوای ئێوە جیهان بە تەواوی بەرەو سیستەمێكی ‹فرە جەمسەری› هەنگاوی ناوە، یان هێشتا ئەمریكا وەك جەمسەری باڵا دەمێنێتەوە؟

* ئەو ساتە وەختە كۆتایی هات كە فرانسیس فۆكۆیاما پێی وابوو «جیهان بەبێ بەرەی دژ بەیەك دەڕوات»، هەروەها تاك جەمسەریی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش بەرەو فرەجەمسەرییەكی ئەوتۆ ناچێت، كە تیایدا چەند ناوەندێكی هێز تا ڕاددەیەك یەكسان بن، بەڵكو بەرەو جۆرێك لە دوو جەمسەرییەكی نوێ لەنێوان ئەمریكا و چین هەنگاو هەڵدەگرێت، لەم هاوكێشە تازەیەدا ڕووسیا دەبێتە هاوبەشێكی بچووك(Junior partner) ی چین، لەبەر ئەوەی ئابووریی ئێستای ڕووسیا هێندەی ئابووریی ئیتاڵیا دەبێت و پشتی بە هەناردەكردنی وزە بۆ چین و هیندستان بەستووە، لەمەش زیاتر ڕووسیا لەلایەن دەوڵەتانی پەیمانی باكووری ئەتڵەسی گەمارۆ دراوە و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا كاریگەری نەماوە. بۆیە لێرەوە ڕووسیا تەنیا وەك هێزێكی هەرێمی خاوەن چەكی ئەتۆمی دەمێنێتەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆژئاوا لەسەر خاكی ئەوروپا. ئەم واقیعەی ئێستا دروست بووە، جیهانی بەرەو تەنگژەی ئاسایش (Security Dilemma) بردووە، ئەمەش لە ئەنجامی ترس لە هێرشێك سەرهەڵدەدات كە لایەنێك دەگاتە ئەو قەناعەتەی كە دەبێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوە ئامادە بێت. مانای ئاسایش واتە نەمانی هەڕەشە، یان ئامادەیی تێدا بێت بۆ ئەوەی هەڕەشەكە پێچەوانە بكاتەوە، هەر بۆیە تێڕوانینی جیاواز سەبارەت بە بەدیهێنانی ئاسایش هەیە، لەمەشدا دەبێت بۆ گەڕەنتیی ئاسایش، یان توانا سەربازییەكان زیاد بكرێن، یان دەبێت ئەو ژینگەیە بگۆڕێت كە هەڕەشەكانی تێدا سەرهەڵدەدەن.

لە ساڵی 1975 بە ڕێگەی واژۆكردنی «بەڵگەنامەی كۆتایی كۆنفڕانسی ئاسایش و هاوكاریی ئەوروپا» بۆ شكاندنی دووڕێیانی ئاسایش، بە پێچەوانەی ستراتیژە ئەمنییەكانی ئێستا، ئەو ڕێككەوتنامەیە بە مەبەست خۆی لە نازناوی وەك «دوژمن، نەیار، ڕكابەر، دژبەر» بە دوور گرت. ئەم بەڵگەنامەیە لەناو لووتكەی ململانێی هەردوو جەمسەرەكە و لە سەردەمێكدا بوو، كە سەردەمی كێبڕكێی خۆپڕچەك كردن بوو، بێ متمانەیی گەورە لە نێوان بلۆكی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا هەبوو، بەڵام ئەمڕۆ جیهان ڕووبەڕووی كێبڕكێیەكی ئەمنیی نوێ بووەتەوە و نازانرێت بەرەو فرەجەمسەری، یان دوو جەمسەری هەنگاو هەڵدەگرێت.

* وەك پسپۆڕێك لە بواری چەكی ناوكی، دەزانن ئێستا مەترسییەكانی بڵاوبوونەوەی ئەم چەكە لە جاران زیاتر بووە، ئایا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەبێت چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم مەترسییە ڕاستەقینەیە بكات؟

- بەرپەرچدانەوەی چەكی ئەتۆمی « Nuclear deterrence « بارێكی شڵەژانی دەروونییە كە لە ئەنجامی پەرچەكردارێكەوە دەگاتە ئەو قەناعەتەی، لایەنی بەرانبەر هەڕەشەی وجوودیت لێدەكات و بە تەواوی لەبەردەم مەترسییەكی گەورەدایت. ئەوجا بۆ ئەوەی بەرانبەر ئەم هەڕەشەیە بە جددی وەربگرێت، دەبێت ئەو چەكانە بە باشی جێگیر كرابن و توانای بەكارهێنانی هەبێت، ئەمەش بەو مانایەی كە چەكە ئەتۆمییەكان تەنیا وەك ئامرازێكی ترساندن و ڕێگری سەیر ناكرێن، بەڵكو دەبێت وەك چەكی جەنگیش حیسابیان بۆ بكرێت و بە هەند وەربگیرێن. ستراتیژیەتی بەرپەرچدانەوەی چەكی ئەتۆمی لەسەردەمی شەڕی سارد و ململانێی نێوان بلۆكی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، بە جۆرێك پەرەی پێدرا، كە بووە هۆكاری كێبڕكێی خۆپڕچەك كردن، ئەمەش لەبەر ئەوە بوو ئەو كەلێنە تەكنیكییانە بەردەوام لە فڕۆكەی بۆمبهاوێژ و ڕۆكێتەكاندا دروست دەبوو، پێویستیان بەو بوو، پڕبكرێنەوە، بۆ ئەمەش هەردوو بلۆكی «ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات»هەوڵیان دەدا هەژموونی خۆیان زاڵ بكەن، بە ڕێگەی هەڵكشانی گرژی و ناكۆكییەكان (Escalation Dominance)، ئەمەش بەو مانایە كە هەردوولا توانای دوایین وەشاندنی گورزی جەرگبڕیان هەیە، بە رێگەی بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمی. داماڵینی ڕاستەقینەی چەكی ئەتۆمی ڕەنگە تەنیا كاتێك ڕوو بدات، كە بەرپەرچدانەوەی ئەتۆمیی دوولایەنە بخاتە ژێر پرسیارەوە، بەرپەرچدانەوەی چەكی ئەتۆمی نابێتە ڕێگر بۆ هەڵگیرسانی جەنگ لە نێوان دەوڵەتانی خاوەن چەكی ئەتومی و دەوڵەتانی خاوەن چەكی كلاسیكی، هەر بۆ نموونە شەڕەكانی «كۆریا، ڤێتنام، فۆكڵاند، شەڕی نێوان هیندستان و پاكستان كە هەردوو لایان خاوەنی چەكی ئەتۆمین، هەروەها شەڕی بەرگریی ئێستای ئۆكرانیا لەگەڵ ڕووسیای خاوەنی چەكی ئەتۆمی».

* یەكێكیت لە لایەنگرانی داماڵینی چەكی ئەتۆمی. ئایا لە سایەی هەڕەشە ئەتۆمییەكانی ئەم دواییەی ڕووسیا، هێشتا دەكرێت باس لە جیهانێكی بێ چەكی ئەتۆمی بكرێت، یان جیهان بەرەو پێشبڕكێیەكی نوێی چەكداربوون دەچێت؟

- هەوڵدانی لایەنێك، یان دەوڵەتێك بۆ ئەوەی ئاسایشی خۆی باشتر گەرەنتی بكات، دەبێتە دینامیكیەتێك و جووڵەیەكی بەردەوام كە نائارامی و دڵەڕاوكێی زیاتر بۆ لایەن، یان دەوڵەتی بەرانبەر دروست دەكات، هەر بۆیە هەڕەشەكان دەبنە هۆی هەڕەشەی پێچەوانە و بێ متمانەیی نێوان هێندەی دیكە زیاتر دەكات. لە هەمان كاتدا وەبەرهێنان لە خۆپڕچەكردندا دەبێتە هۆكاری ئەوەی بەرانبەریش بە هەمان شێوە پەنا بۆ خۆپڕچەككردن ببات. ئەوەی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا پێی دەگوترێت كێشەی «تەنگژەی ئاسایش - security dilemma» بە ڕێگەی كەمكردنەوەی هەڵسوكەوتە هەڕەشەئامێزەكان بەرانبەر یەكتری دەكرێت كەم بكرێتەوە بە ڕێگەی دیپلۆماتی و گۆڕینی زمانی هەڕەشە و زەمینە ڕەخساندن بۆ متمانە دروستكردنەوە و ڕێككەوتنەكانی كۆنتڕۆڵی چەك و داماڵینی چەك ئەنجام بدرێت.

* شەڕی ئۆكرانیا چۆن پێناسەی ئاسایشی ئەوروپای گۆڕی؟ ئایا ئەوروپا دەتوانێت بەبێ پشتبەستنی تەواو بە ئەمریكا، سیستەمێكی ئاسایشی سەربەخۆ بۆ خۆی دابین بكات؟

- دەوڵەتانی ئەوروپا پشتگیرییان لە هەر بڕیارێكی گرنگی سیاسەتی دەرەوە كردووە كە لە سەردەمی دۆناڵد ترەمپ دراوە، ئەوجا ئەو بڕیارە سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت، یان ئاسیا، هەروەها یەكێتیی ئەوروپا وەڵامی ئەرێنی داواكارییەكانی ترەمپی داوەتەوە كە داوای كرد، بوودجەی سەربازییان بە شێوەیەكی فراوان زیاد بكەن، بۆ ئەوەی یەكێتیی ئەوروپا بتوانێت لە بەرانبەر هەڕەشەكانی ڕووسیا بەرگری لەخۆی بكات. لە ئێستادا یەكێتیی ئەوروپا لەوە دەترسێت كە ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی ترەمپ پشت لە ئەوروپا بكات و بەتەنیا جێی بهێڵێت، بەمەش لەڕووی بەرگرییەوە بەرانبەر ڕووسیا لاواز ببێت، بەڵام كاتێك دێتە سەر قەیرانە گەورەكانی جیهان، كەمترین دەستپێشخەری سیاسی بۆ گفتوگۆ لەلایەن یەكێتیی ئەورپاوە پێشكەش كراوە و بە دەگمەن یەكێتیی ئەوروپا توانیویەتی ڕۆڵی تێدا بگێڕێت و هەموو دەستپێشخەرییەكان بۆ ئەمریكا بەجێهێڵراون، هەر بۆیە دووبارە پڕچەككردنەوەی ئەوروپا بە تەنیا بەس نییە، لە كاتێكدا دەستپێشخەریی سیاسی بۆ گفتوگۆ و چارەسەركردنی كێشەكان بە دانوستاندن بوونی نەبێت.

* زۆر نووسینت لەسەر چەمكی «بێلایەنی- Neutrality» بۆ دەوڵەتان هەیە. ئایا لەم سەردەمەی ئێستادا كە هاوپەیمانێتییە سەربازییەكان (وەك ناتۆ) بەهێز دەبنەوە، مۆدێلی بێلایەنی هێشتا دەتوانێت وەك ڕێگەیەك بۆ پاراستنی ئاشتی كارا بێت؟

- مێژوو ئەوەی بۆ سەلماندووین كە ناوچە بێلایەنەكان تەنیا لەو حاڵەتانەدا ڕووبەڕووی پێشلكاری دەبنەوە كە هێرشی دوو لایەنەی دەوڵەتانی شەڕكەر، یان هاوپەیمانییە سەربازییەكان بكەوێتە سەر خاكەكەیان. ئەو پەندەی لەم ئەزموونەوە فێری دەبین، ئەوەیە كە دەوڵەتە بێلایەنەكان دەتوانن خۆیان بەدوور بگرن و لە شەڕەكان تێوەنەگلێن، ئەمەش بە ڕێگەی پابەندبوونیان بە پێشكەشكردنی هاوكاریی دوولایەنە، بۆیە هەڵبژاردنی بێلایەنی بۆ هەندێك حاڵەت باشترین بژاردەیە، بەڵام ئۆكرانیا نەیتوانی ئەمە پیادە بكات. ئەگەر پێش هێرشی ڕووسیا لە ساڵی 2022 و تەنانەت لە سەرەتای شەڕەكەشدا بێلایەنی هەڵبژاردایە زۆر باشتر دەبوو و خۆی لە شەڕەكە دوور دەخستەوە، كە ئێستا تێوەگلاوە.

دەوڵەتە بێلایەنەكان بەرانبەر بە بەها مرۆییەكان بێلایەن نین، بەپێچەوانەوە دەبنە بێلایەنی چالاك لە بەرانبەر پێشێلكارییە ترسناكەكانی مافی مرۆڤ و جینۆساید و كارەساتی جەنگ هەڵوێست وەردەگرن و ناچار نابن، هەڵوێستی هێزە گەورەكان، یان هاوپەیمانییەكان پەیڕەو بكەن، لەمەش زیاتر دەوڵەتە بێلایەنەكان دەتوانن لەناو ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، لەناو سیاسەتی دەرەوە و ئاسایشی ئەوروپا كارا بن و كاری خۆیان بكەن، یان ئەگەر لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە ڕێگەیان پێدرا، دەتوانن بەشداری لە پرۆسەكانی ئاشتی پارێزیدا بكەن. كەواتە هەڵوێستی بێلایەنیی چالاك ڕێك پێچەوانەی ئەوەیە كە لە دوورەوە سەیری شەڕەكە بكەن، ئەمەش بەو مانایە ئەو كاتەی گونجاوە دەستپێشخەریی سیاسی بۆ چارەسەری ئاشتییانە بكات، كە كاتەكەش گونجاو نەبوو، خۆی لە شەڕەكە بە دوور دەگرێت. بۆیە هەتا شەڕ و ململانێی نێوان هاوپەیمانییە سەربازییەكان بوونی هەبێت، بژارەی بێلایەن بوونیش بوونی دەبێت.

* لە ناو جەرگەی ململانێ جیۆپۆلیتیكییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەرێمی كوردستان چۆن دەتوانێت پەیوەندییەكانی خۆی لەگەڵ دەوڵەتی عێراق ڕێك بخاتەوە؟

- یەكێك لە سەركەوتووترین ڕێكخستنی خۆبەڕێوەبەریی مودێلی «باشووری تیرۆل»ـە لە ئیتالیا، كە دەكرێت وانەی زۆر لەم مودێلەوە فێر ببین. ئەم دەڤەرە كە دانیشووانەكەی ئەڵمانی زمانن، لەلایەن خودی ئەڵمانی زمانەكانەوە لەناو ئیتالیا بەڕێوە دەبرێت. دەوڵەتی ئیتاڵیا مافێكی زۆر فراوانی بەم هەرێمە بەخشیوە وەك «ئازادی ئایینی، مافی خوێندن، بەكارهێنانی زمانی خۆیان، هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران و دابینكردنی پشكی گونجاو كە زیاترە لە پشكی خۆیان لە بوودجەی ئیتالیا، بۆ ئەوەی قەرەبوویان بۆ بكرێتەوە. بۆیە دەكرێت هەرێمی كوردستان سوود لەم ئەزموونە وەربگرێت. دەكرێت ڕاشكاوانە داوای مودێلێكی وەك باشووری تیرۆل لە ئیتالیا لە بەغدا بكرێت، بێگومان هەرێمی تیرۆلیش دوای جەنگی یەكەمی جیهانی خرایە سەر ئیتاڵیا، ئێستا خاوەنی باشترین خۆبەڕێوەبەریی خۆیەتی، دەكرێت ئەمە بكرێتە نەخشە ڕێگە بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد لە عێراقیشدا.