نارد ڕۆستی، یەكێكە لە ڕۆژنامەنووسە دیارەكانی بواری گەشتوگوزار و بەرپرسی لاپەڕەی گەشتوگوزاری ڕۆژنامەی خەباتە و پێشتر وتەبێژی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێمی كوردستان بووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (گەشتوگوزار. پردی پەیوەندی نێوان كەلتوورە جیاوازەكان)، بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

سەرەتا سوپاس بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، سوپاس بۆ سەرپەرشت و ئەندامانی بازنەی گفتوگۆ، كە لە زنجیرەی ئەم جارە گەشتوگوزاریان كردووەتە بابەتی گفتوگۆكردن.

من زیاتر لە 20 ساڵە كاری نووسین و ڕۆژنامەنووسی و كاری مەیدانی و كارگێڕی لە بواری گەشتوگوزاردا دەكەم، 20 ساڵە بەرپرسی لاپەڕەی گەشتوگوزارم لە ڕۆژنامەی خەبات، كە یەكەم ئەزموونی نووسین و ڕۆژنامەگەریی گەشتوگوزارە و 20 ساڵە بەردەوامە. لەو ماوەیە پێنج كتێبی تایبەتم لەسەر گەشتوگوزار نووسیوە و كتێبی دیكەشم لەبەر دەستە، مەبەستمە بڵێم زۆربەی بابەتەكانی پەرەپێدانی گەشتوگوزار و ئاستەنگەكانی سەر ڕێگەی پەرەپێدانی لە كتێبەكانم باسم كردوون، ئەمڕۆ هەوڵ دەدەم، زیاتر باسی ئاستەنگ و كێشەكان لە چەند خاڵێك كورت بكەمەوە كە بوونەتە ئاستەنگ لەبەردەم پەرەپێدانی گەشتوگوزار و دروستكردنی ئەو پردەی پەیوەندی لە نێوان كەلتووری ئێمە و گەلانی جیهان.

هەتا ساڵی 2005 ساڵانە تەنیا 377 هەزار گەشتیار دەهاتنە هەرێمی كوردستان، بەڵام ئێستا باسی حەوت ملیۆن و هەشت ملیۆن گەشتیار دەكرێت، كە ساڵانە سەردانی هەرێمی كوردستان دەكەن. بەپێی ئەو ستراتیژیەتەی هەیە بۆ ساڵی 2030 ژمارەكە بۆ 20 ملیۆن گەشتیار بەرز دەكرێتەوە. ئەمانە هەمووی ئاماژەن بۆ ئەوەی كە كەرتی گەشتوگوزار پێشكەوتنی زۆری بە خۆیەوە بینیوە و نیەتیی پەرەپێدان هەیە، بەتایبەت لە كابینەی نۆی حكومەتی هەریچمی كوردستان كاری زۆر باش لەسەر ژێرخانی گشتی و ژێرخانی گەشتوگوزار وەك (ڕێگەوبان، كارەبا، ئاو و ئاوەڕۆ، پەیوەندییەكان و ئاسایش) كراوە. هەروەها سەرخانی گەشتوگوزار بە هۆی ڕەخساندنی زەمینەی وەبەرهێنان بەهەمان شێوە پێشەوەچوونی باشی بە خۆیەوە بینیوە وەك (شوێنی مانەوە، شوێنی خواردن و خواردنەوە و كاتبەسەر بردن، زیادبوونی هاوینەهەوار و...هتد). جێگای خۆیەتی سوپاسی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕێزدار مەسرور بارزانی بكەین، كە گرنگیی زۆر بە كەرتی گەشتوگوزار دەدات، هەروەك لە گوتارانەكانیدا دونیابینی و ستراتیژیەتی خۆی لەسەر گەشتوگوزار و جومگەكانی خستووەتەڕوو، ئەم گوتار و ستراتیژەیەتەی بەڕێزیان دڵخۆشكەرن، بەڵام پێویستە ئەوە بزانین كە ژمارەیەكی زۆر كەموكووڕی و ئاستەنگ و كێشە لە سیستەم و میكانیزمی پەرەپێدانی كەرتی گەشتوگوزار هەیە، بۆ دۆزینەوەی چارەسەری كێشەكان، بە باشی دەزانم ئەمڕۆ ژمارەیەك كێشە بە كورتی بخەمەڕوو:

 1- لاوازیی توانای مرۆیی: كادری پێویست و شارەزا و ئەزمووندار و خاوەن بیرۆكە و دڵسۆز بۆ گەشتوگوزار و سەرجەم كەرتەكان زۆر پێویستە. واتە توانای مرۆیی بەڕێوەبردنی كەرتی گشتوگوزار لە ناو یەكە كارگێڕییەكانی كەرتی گشتی و تایبەت لە هەرێمی كوردستان، كە هەرێمی كوردستان ئەم كادرە ئەزمووندارانەی نییە و دەكرێ بڵێین ئەەوەی هەیە زۆر لاوازە و تاكو ئێستا زۆربەیان لە بەڕێوەبردنی كەرتی گەشتوگوزار بە هزر و مەعریفەی كۆن كار دەكەن، لە لایەكی دیكەوە ئەو هەوڵانەی دراون بۆ دروستكردن و پێگەیاندن و پێشخستنی توانای مرۆیی بە شێوەی زانستی سەركەوتوو نەبوون، بۆ نموونە، لە 2014 ئامادەیی گەشتیاری لە چوار شار كراوەتەوە، بەڵام بە هۆی كۆمەڵێك كێشە و خراپیی پڕۆگرام نەتوانراوە كادری مامناوەند پێبگەیەنن، تاكو شوێنە گەشتیارییەكان سوودی لێوەربگرن، هەروەها چوار بەشی گەشتیاری لە چوار كۆلیژ لە 2014 كرانەوە، بەڵام دەرچووانی ئەم چوار بەشە سوودیان لە كەرتی گەشتوگوزار لێوەرنەگیراوە، بە هۆی خراپی ئیدارەدان و بوونی كێشە، سێ بەشی گەشتیاری لە زانكۆكان كە لە ساڵی 2014 كرانەوە، بەداخەوە ئێستا داخراون، كە واتە بەرەو دواوە گەڕاینەتەوە. سەبارەت بە خولی شیاندن، پێویستە ساڵانە و مانگانە بەردەوام خولی شیاندن بۆ كارمەندانی كەرتی تایبەت بەڕێوەبچیت، چونكە زۆربەیان كار دەكەن و بڕوانامەی گەشتوگوزاریان نییە، هەروەها لەو شوێنە گەشتیارییانەی نوێ دەكرێنەوە، كارمەندی نوێ دادەنرێت، بەبێ ئەوەی ڕاهێنانیان پێ بكرێت، ئەمەش وای كردووە كوالێتیی خزمەتگوزاری وەك پێویست نەبیت و كێشە بۆ گەشتیاران دروست ببێت.

2- بە گەشتیاری نەكرنی شوێنەوارەكان و شوێنە كەلتوورییەكان: لەسەرجەم وڵاتانی جیهان دوو بنەمای گەشتیاری و خزمەتگوزاریی گەشتیاری هەیە، كە «بنەمای سرووشتی» و «بنەمای مرۆیی»یان پێدەگوترێت، بنەما سرووشتییەكان، ئاو و هەوا، چیا، دۆڵ، ڕووبار، دارستان و...هتد دەگرێتەوە، بنەمای مرۆییش هەموو ئەو بابەتانە دەگرێتەوە كە مرۆڤ دروستی كردوون و گەشتیار ڕادەكێشن، وەك: (شوێنەوارەكان، شوینە ئایینییەكان، كەلتوور بە هەموو پێكهاتەكانیەوە). بنەما سرووشتییەكان، تا ئەندازەیەك سوودیان لێوەرگیراوە و زۆربەی گەشتیاران كە دێنە هەرێمی كوردستان بە هۆی سرووشتەكەیەوە دێن، بەڵام نەتوانراوە شوێنەوارەكان و شوێنە ئایینییەكان و بابەتە كەلتوورییەكان بە گەشتیاری بكەین و گەشتیاری بۆ ڕابكێشین، كەچی شوێنی زۆر گرنگی شوێنەواری و كەلتووری و ئایینی لەسەر ئاستی جیهان لە هەرێمی كوردستان هەیە، كە هەندێكیان تەنیا لە كوردستان هەیە و زۆر گرنگن و پێیان دەگوترێ مومەیزات، وەك «گوندی چەرمۆ و گوندی بێستانە سوور، كە حەوت بۆ دەهەزار ساڵ پێش زایین كشتوكاڵیان لێكراوە. ئەم دوو شوێنە یەكەمن لەسەر ئاستی جیهان، بەڵام لەڕووی گەشتیاری و سەردانی گەشتیاران هیچیان بۆ نەكراوە، پەرستگەی لالش، تاكە شوێنی ئیزدییەكانە لەسەر ئاستی جیهان، لە ڕووی گەشتیاری سوودی لێوەرنەگیراوە، گەورەترین و كۆنترین كارگەی شەڕاب كە لە بەرد دروست كراوە، لە هەرێمی كوردستانە، نەك سوودی لێوەرنەگیراوە، بەڵكو دانیشتووانی هەرێمیش نازانن بابەتی وا هەیە، گەورەترین و كۆنترین و درێژترین كەناڵی ئاوی كە بەشێكی زۆری لە شاخ هەڵكۆڵدراوە لە هەرێمی كوردستانە، كۆنترین قەڵا كە ژیانی تێدا بەردەوام بووە، قەڵای هەولێرە، لەناو ئەمانە تەنیا قەڵای هەولێر لە ڕێكخراوی یۆنسكۆ تۆمار كراوە، نە ئەمانە و نە دەیان شوێنی وەك ئەشكەوتی شانەدەر و پەرستگەكان و دەیان ئەشكەوتی دەستكرد و قەڵا و چەندانی دی بە گەشتیاری نەكراون، چونكە بە گەشتیاریكردن میكانیزم و سیستەمە، كە لە دوای دۆزینەوە و نۆژەنكرنەوە و پاراستن و دابینكردنی خزمەتگوزاری و ئیدارەدان دەست پێدەكات و دەچێتە قۆناغی بەبازاڕكردن و ڕاكێشانی گەشتیار و پەیداكردنی داهات. بەداخەوە كە یاسای ژمارە 5ی شوێنەوار لە ساڵی 2021 و یاسای ژمارە 9ی گەشتوگوزار لە ساڵی 2022 لە پەرلەمانی كوردستان دەركراون و ئەو كێشەیەیان چارەسەر نەكردووە، تەنیا لە یاسای شوێنەوار بە یەك دێر نووسراوە، شوێنەوارەكان بە گەشتیاری بكرێن.

3- بەبازاڕنەكردنی گەشتوگوزار و نەبوونی بڕاند: كار بۆ بەبازاڕكردنی گەشتوگوزار كراوە، بەڵام زۆر بە لاوازی و بە ناڕێكی، لەم بوارە گەشتوگوزار لە پاشەكشەدایە، بۆ نموونە: پێشتر ماڵپەڕێكی گەشتوگوزار هەبوو، ئێستا نەماوە، پەیجی فەیسبووك بە زمانی عەرەبی و ئینگلیزی و فارسی و توركی.. هەبوو، نەماوە، یان كاری پێناكرێ، فەیسبووكی كوردی تەنیا هەوڵ و چالاكیی كۆبوونەوەی لەناو بڵاو دەكرێتەوە، كە گەشتیار پێویستی پێی نییە. لە تۆڕە كۆمەڵاتییەكانی وەك: «یوتوب، ئینستەگرام، ئێكس، تیكتۆك و...هتد) هیچ كەناڵێك و لاپەڕەیەكی گەشتوگوزار نییە. لە ساڵی 2012 تاكو 2017 ئەپێكی گەشتوگوزار بۆ سەر مۆبایل بەناوی (دلیل كوردستان) هەبوو نەماوە و هیچی دیكەش دروست نەكراوەتەوە، كەواتە گەشتیارێك داوا بكات، گەشت بۆ هەرێم بكات و بە دوای زانیاریی نوێ و ڕێگە نیشاندان بگەڕێت، دەستی ناكەوێت و ناتوانێت سەردانی كوردستان بكات. نەمانتوانیوە سوود لە یوتیوبەر و هەموو ئەو كەسایەتییە جیهانیانە وەربگرین كە ملیۆنان بینەریان هەیە. پێشانگاكان دەكرێنەوە تەنیا ڕێكەوتن دەكرێت بۆ بردنە دەرەوەی گەشتیار، نەك هینانی گەشتیار، واتە زیانمان لە سوود زیاترە. لەگەل ئەمانەش نەمانتوانیوە بابەتێك بكەین بە بڕاند و سەرنجی گەشتیارانی جیهانی پێ ڕابكێشین و ماركێتینگی پێوە بكەین. هەروەها لە ڕووی ڕاگەیاندن و هۆشیاركردنەوەی هاووڵاتیان و كۆمەڵگەكەمان بارودۆخی گەشتیاری خراپە، ئەوەی هەیە تەنیا باس لە هاتنی ژمارەی گەشتیاران و كۆبوونەوە دەكات، كە ئەمەش هیچ سوود بە هۆشیاری و ڕۆشنبیریی گەشتیاریی هاووڵاتیان ناگەیەنێت.

4- كێشەی ڕێبەر و چاوساغ، یان ڕێنمایكار و نەبوونی ئەپلیكەیشن: ڕێبەر و نامیلكە و نەخشەی گەشتیاری چاپ كراون، بەڵام ژمارەیان زۆر كەمە و لە بازاڕ و شوینە گەشتیارییەكان دەست ناكەون، لە 2015 تاكو ئێستا هیچ ڕێبەر و نامیلكە و نەخشەیەك چاپ نەكراوە، كەچی دەیان شوێنی نوێی گەشتیاریی دروست كراون. لە هەرێمی كوردستان هیچ گرووپ و نووسینگە و كۆمپانیایەكی ڕێبەری گەشتیاری (المرشد السیاحي) بە شێوەی زانستی و دامەزراوەی نییە، پەیمانگەی ڕێبەری گەشتیاری چەند سالێك كرایەوە، دواتر داخرا. كەواتە هیچ ڕێبەر و چاوساخ، یان ڕێنمایكاری گەشتیاری نییە، هەموو ئەو كۆمپانییانەی لە شارەكانی عێراق گەشتیار دەهێنن، بەبێ ڕێبەری گەشتیارین. وەك پێشتر ئاماژەم پێدا لە ئێستادا هیچ ڕێبەرێكی دیجیتاڵی، یان ئەلیكترۆنی بۆ سەر مۆبایلە زیرەكەكان نییە، بەڵام لە ئەمڕۆی جیهان لەسەرجەم وڵاتە گەشتیارییەكان دەتوانی لەسەر مۆبایلەكەت هەموو زانیاریەك وەربگریت و هەموو شوێنێكی گەشتیاری بدۆزیتەوە و هوتێل بگریت و پارە بدەیت و گەشت بكەیت.

5- كێشەی نەبوونی هەلی كار بۆ دەرچووان و كوالێتیی دەرچووان: لە هەرێمی كوردستان چوار ئامادەیی گەشتیاری و زیاتر لە پێنج پەیمانگە و دوو بەشی گەشتیاری لە زانكۆكان هەن، وەك پێشتر گوتم چەند بەشێكیش داخران، لە ساڵی 2014 تاكو ئەمڕۆ ئامادەیی پیشەی گەشتوگوزار، كادری گەشتوگوزار دەردەچووێنن و دەیانخەنە بازاڕەوە و كاریان دەست ناكەوێت، كەواتە كێشە هەیە، بەپێی بەدواداچوونی من لەو چەند ساڵەی ڕابردوو، كێشە لە سیستەمی خوێندنەكان و لە بەرهەمەكەی كە قوتابیانن و لە شێوازی كاركردن لە شوێنە گەشتیارییەكان و خاوەن پڕۆژە گەشتیارییەكان هەیە. بۆ چارەسی ئەم بابەتە من لە ساڵی 2018 پڕۆژەیەكم پێشكەش بە دەستەی گەشتوگوزار كرد و دواتر پلانی جێبەجێكردنم بۆ داڕشت، بەڵام بە هۆی ڤایرۆسی كۆڕۆنا و بەهۆی گۆڕانكاری لە دەستە و گۆڕانی سەرۆكی دەستە و نەمانی من لە دەستەی گەشتوگوزار نەمتوانی جێبەجێی بكەم. پڕۆژەكە لە كتێبێكی خۆم بەچاپم گەیاند و ئێستاش بەردەستە و دەتوانرێت بەكار بخرێت.

6- كێشەی كەمیی هۆشیار و كەمیی كادری ڕاگەیاندنكاری گەشتوگوزار: دەیان دەزگای جۆری ڕاگەیاندنمان لە كوردستان هەیە، بەڵام تاكو ئێستا كادرێكی پسپۆڕی شارەزای ڕاگەیاندنی گەشتوگوزار لە هەرێمی كوردستان دروست نەبووە، ئەوەی بینیومە تەنیا باسی ئاماری گەشتوگوزار و چەند پرسیاریكی دووبارە بووەوەیە، ئەویش لە بۆنەكان زیاتر بەدەر دەكەون. مەبەستمە بڵێم بە شێوەی سیستەماتیك و ئامانجدار و بەردەوام كار بۆ نووسین و بڵاوكردنەوەی هۆشیاری و ڕۆشنبیریی گەشتوگوزار نەكراوە. من 20 ساڵە بەرپرسی لاپەڕەی گەشتوگوزارم و بەردەوامم لە نووسینی كتێب و بابەتی ڕۆژنامەوانی و كاری مەیدانی و بەدواداچوون، مەبەستمە بڵێم بەردەوام ئاگاداری وردەكارییەكانم و دانەبڕاوم. لە هەندێك كەناڵ و ڕادیۆ ماوەیەك بەرنامە هەبووە و نەماوە، كەواتە بۆشاییەكی گەورە هەیە بۆ هۆشیاركردنەوەی نەك تەنیا كۆمەڵگە، بەڵكو خودی كارمەندانی ئیدارەی گەشتوگوزار، چونكە لە كەرتی گشتی و كەرتی تایبەت هۆشیاریی پێویستیان لەسەر دونیابینیی گەشتوگوزاری سەردەم كەمە، یان هەر نییە.

7- كێشەی بردنە دەرەوەی گەشتیاری هەرێم و نەهێنانی گەشتیار لە لایەن كۆمپانیاكانی گەشتوگوزاری هەرێم: زیاتر لە 600 كۆمپانیا و نووسینگەی گەشتیاری لە هەرێمی كوردستان هەن، سەرجەمیان ( جگە لە پێنج كۆمپانی) كار دەكەن تاكو گەشتیار ببەنە دەرەوەی وڵات، واتە بوونەتە نووسینگەی گەشتوگوزاری وڵاتانی دی لە هەرێمی كوردستان، كەواتە تەنیا پارەی هەرێمی كوردستان دەبەنە دەرەوە، كە ئەمەش پێچەوانەی ئامانجی پەرەپێدانی گەشتوگوزارە كە دەیەوێت گەشتیار بۆ هەرێمی كوردستان لە دەرەوە بێنێت و داهاتی هەرێم زیاد بكات. ئەگەر هەر كۆمپانیا و نووسینگەیەك تەنیا 200 هاووڵاتی بباتە دەروە، ئەوە دەكاتە 1200 كەس، هەر یەك تەنیا 500 دۆلار بباتە دەروە، ئەوە دەكاتە 60 ملیۆن دۆڵار، ئەگەر 1000 دۆلار خەرج بكات، دەكاتە 120 ملیۆن دۆلار، بێگومان ژمارەكان زۆر لەوە زیاترن. پێویستە هاووڵاتیان گەشت بكەن، بەڵام پێویستە كۆمپانیاكان گەشتیاریش بێنن.

8- كێشەی نەبوونی ئاماری دروست و تێكەڵكردنی چەمكی سەردانیكار و گەشتیار: ئاماری گەشتیاران زۆر گرنگە بۆ دارشتنی پلان و زانینی بڕی داهات، بەڵام كاتێك سەردانیكار و گەشتیار لە یەكتری جیا نەكرێنەوە، كە هەر یەكەی تایبەتمەندیی خۆی هەیە لە خەرجی، ئەوە ناتوانرێ داهاتی گەشتوگوزار بە دروستی بزانرێ، هەروەها كاتێك هیچ دامەزراوەیەكی فەرمی نەبێت بۆ دیاركردنی ئاماری گەشتیاران، كێشەكە بەردەوام دەمێنێت. ناكرێت لە ڕاگەیەندنەكان باسی حەوت ملیۆن گەشتیار بكەین، بەڵام شوێنە گەشتیارییەكانی دهۆك (میوانخانە و مۆتێل) بەردەوام داوای داخستن بكەن بەهۆی بێكاری و بێ گەشتیاری. لە ساڵی 2013 تەنیا سێ ملیۆن گەشتیار هەبوون، كەچی لە جەژنەكان میوانخانەكان هەموو پڕبوون، بۆیە گەشتیار لەناو پاركی شەهید سامی و شانەدەر دەنووستن. كەواتە كێشەیەكی گەورەمان لە ڕێكخستنی ئاماری گەشتیاران هەیە، كە دەبێتە كێشە بۆ پلان و داهات، واتە نابین بە خاوەنی بانكێكی زانیاریی دروست.

9- كێشەی ژێرخان و سەرخانی گەشتیاری لە ناوچە شاخاوییەكان: كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، گرنگیی زۆری داوە بە ژێرخانی گەشتیاری (ڕێگاوبان، كارەبا، ئاو، پەیوەندیەكان و ئاسایشی وڵات) و لەو بوارانە پێشكەوتنێكی باش هەیە، بەڵام هێشتا ژێرخانی ناوچە شاخاوییەكان كە زۆربەی ناوچە گەشتیارییەكان لە باوەش دەگرن، لە ئاستی پێویست نییە، تەنانەت سەرخانی گەشتیاری (هوتێل، مۆتێل، و خواردنگە و كافـێ...) لە ناوچە شاخاوییەكان وەك پێویست نییە و دەكرێ بڵێین لە ئاستێكی خراپداین.

10- كێشەی نەبوونی ڕاوێژكار لە یەكە كارگێڕییەكان: لە خاڵی یەكەم باسی كێشەی توانای مرۆیم لە یەكە كارگێڕییەكانی كەرتی گشتی و تایبەت كرد، كە لە ئاستێكی زۆر خراپداین، نەبوونی شارەزا (خەبیر) و ڕاوێژكاری گەشتیاری لە پەرلەمانی كوردستان و لە ئەنجومەنی وەزیران و لە وەزارەتی شارەوانی و گەشتوگوزار و لە دەستەی گەشتوگوزار، ئاماژەی ڕوونن كە یەكە كارگێڕییەكان هیچ گرنگییان بە كەرتی گەشتوگوزار نەداوە، ئەمەش وای كردووە بەردەوام كێشەی هزر و بیركردنەوە و ستراتیژ و بەدواداچوون لە كەرتی گەشتوگوزار هەبێت، تەنانەت ئەو ڕێنمایی و یاسا و بڕیارانەی بۆ گەشتوگوزار دەردەكرێن، لە ئاستی پێویست نەبن. نەبوونی ڕاوێژكار و شارەزا ئاماژەی ڕوونن لە خراپیی دۆخی توانای مرۆیی و هزری لە كەرتی گەشتوگوزار.

11- نەبوونی ئەنجومەنێكی ڕاوێژكاری گەشتوگوزار: كەرتی گەشتوگوزار پێكهاتە و بەشی زۆرە، پێویستە هەموویان پێكەوە گرنگیان پێبدرێت، تاكو گەشتوگوزار سەركەوتووبیت، هەموو لایەك پێكەوە بیر بكەنەوە و پێكەوە بڕیار بدەن و پلان دابنێن، بۆیە پێویستە بۆردێك، یان ئەنجومەنێكی ڕاوێژكاری لەكەسانی شارەزا و پەیوەندیدار بە گەشتیاری و خاوەن ئەزموون لەسەر ئاستی هەرێم پێك بهێنرێت كە دوا بڕیار لەسەر ئایندە و چارەسەری كێشەكانی گەشتوگوزار بدات. ئەو ئەنجومەنە لە نوێنەری وەزارەتە پەیوەندیدارەكان بە گەشتوگوزار و نوێنەری كەرتی تایبەت و كەسانی ئەزمووندار و نووسەر و پسپۆڕ پێكبهێندرێت و كۆبوونەوەی وەرزی بكات و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی بخاتە بەردەم سەرۆكی حكومەت، یان ئەنجومەنی وەزیران.

12- كێشەی گرنگی نەدانی سینەما و ئەدەب و هونەر بە گەشتوگوزار و پێچەوانەكەشی: زۆرن ئەو وڵاتانەی كە توانیویانە لە ڕێگەی فیلم و سینەما و گۆرانی و تابلۆ و وێنەوە و دیكۆمێنتاری گەشتوگوزاری وڵاتەكەیان بە جیهان بناسێنن و ساڵانە گەشتیار بۆ ئەو شوێنانە ڕابكێشن كە كارە هونەرییەكەی تێدا كراوە. لەهەمان كات لە یەكە كارگێڕییەكانی گەشتوگوزاری هەرێم هیچ كات بیر لەوە نەكراوەتەوە كە هونەرمەندان هان بدرێن، یان تێكەڵی گەششتوگوزار بكرێن و ببن بە بەشێك لە پیشاندانی ڕووگە گەشتیارییەكان لەناو بەرهەمەكانیان.

13- كێشەی سوودوەرنەگرتن لە جۆرەكانی گەشتوگوزار: لە ساڵی 2022 كتێبی «گرنگیی جۆرەكانی گەشتوگوزار»م بە چاپ گەیاند. 60 جۆری گەشتوگوزارم لەسەر ئاستی جیهاند ناساندووە، 40 جۆر لە هەرێمی كوردستان بوونیان هەیە، لە ئێستادا دەتوانین 20 جۆری كارا بكەین و بەكاری بخەین، بەڵام وەك پێویست و بە سیستەماتیك گرنگی بە هیچیان نەدراوە، لێرە و لەوێ هەندێك جۆر بوونی هەیە، بەڵام بە پلان كار بۆ پەرەپێدانیان نەكراوە، بە پلان گەشتیاریان بۆ ناهێنرێت. بۆ نموونە گەشتوگوزاری (شوێنەوار و شوێنە ئایینییەكان و گەشتوگوزاری ژینگەیی و ...هتد) زۆر گرنگ و سەرەكین، بەڵام هیچ شوێنێكی شوێنەواری و ئایینی بە گەشتیاری نەكراوە.

14- كێشەی وڵاتانی دراوسێ: وڵاتانی دراوسێی هەرێم لە هەموو ڕوویەكەوە، هەوڵیان داوە كێشە بۆ قەوارەی هەرێم و حكومەت و یەكە كارگێڕییەكانی دروست بكەن. شوێنە گەشتیارییەكانی ناوچە شاخاوییەكانی نزیك سنووری ئێران و توركیا سەدان شوێنی گەشتیاری زۆر سەرنجڕاكێشی هەیە، بەڵام بە هۆی مەترسیی تۆپباران و فڕۆكە و بوونی هێزی چەكداری نەتوانراوە سوود لەو ناوچانە وەربگیرێت و بە گەشتیاری بكرێن.

15- كێشەی خراپیی ناوبانگی عێراق: لە سەرەتای دروستبوونی قەوارەی وڵاتی عێراق تاكو ئێستا شەڕ و پێكدادان بەردەوام لەناو عێراق، یان لەسەر سنوورەكانی عێراق هەبووە، واتە عێراق بە ناوچەیەكی نائارام و سوور لەسەر نەخشەی جیهان تۆمار كراوە، ئەمەش وای كردووە كە ئاژانسەكان و كۆمپانیا گەشتیارییەكان، عێراق لە پلانی خۆیان دەربهێنن و كاری لەسەر نەكەن و لێی دوور بكەونەوە، بەو پێیەی هەرێمی كوردستان بەشێكە لە عێراق، ئەوە كێشەیەكی گەورەی بۆ گەشتوگوزاری هەرێم و ناساندنی وەك ناوچەیەكی گەشتیاری و ئارام دروست كردوە، بۆیە گەشتیارانی نێودەوڵەتی بە ئاسانی ڕوو لە ناوچەكە ناكەن.

16- بوونی ستراتیژیەت و جێبەجێنەكردنی پلان: ستراتیژیەتێكی ڕوون بۆ ئایندەی گەشتوگوزار زۆر گرنگ و پێویستە، لە ساڵی 2013 سەرتایەك بۆ ئەو ستراتیژیەتە دانرا. كە ستراتیژیەت هەبوو، پێویستە پلانی ساڵانەش بۆ جێبەجێكردنی لە ماوەی دیاریكراو هەبێت. بۆ نموونە بە پێی ستراتیژیەت لە ماوەی 10 ساڵ یان 20 ساڵ پێویستە گەشتوگوزار بگەینێتە ئاستێكی دیاركراو، بەڵام كاتێك كە ستراتیژیەت هەبێت و پلانی تیۆری هەبێت و جێبەجێ نەكرێت، یان پشتگیری نەكرێت لە جێبەجێكردن، بوون و نەبوونی یەكسان دەبێتەوە. كەواتە یاسا و ڕێنمایی و ستراتیژیەت و پلان گرنگن بۆ پەرەپێدانی گەشتوگوزار، بەڵام لەمانە گرنگتر جێبەجێكردنیانە، بەڵێ ئێمە لە جێبەجێكردن لە ئاستێكی خراپداین، چونكە توانای مرۆییمان لە ئاستێكی خراپدایە، چونكە هۆشیاری و ڕۆشنبیریی گەشتوگوزار لە كۆمەڵگە و لە یەكە كارگێڕییەكانی گشتی و كەرتی تایبەت لە ئاستێكی خراپدایە.