سەركار سەبغەتوڵڵا، بەڕێوەبەری گشتیی گەشتوگوزاری دهۆكە و پێشتریش بۆ ماوەی 24 ساڵ لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی شارەوانییەكانی دهۆك كاری كردووە و سەرپەرشتیی پڕۆژە خزمەتگوزارییە گشتییەكانی كردووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (گەشتوگوزار. پردی پەیوەندی نێوان كەلتوورە جیاوازەكان)، بەمجۆرە دید و تێڕوانینی خۆی سەبارەت بە پەرەپێدانی زیاتری سێكتەری گەشتوگوزاری لە پارێزگای دهۆك پێشنیارەكانی خستەڕوو.

زۆر سوپاس بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان كە ئەم پلاتفۆرمەی (بازنەی گفتوگۆ) كردووەتە شوێنك بۆ گفتوگۆی ڕاشكاوانە لەسەر پرسە گرنگەكان.

لە دەستپێكدا دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم، كە من تەنیا ماوەی چوار مانگە وەك بەڕێوەبەری گشتیی گەشتوگوزاری پارێزگای دهۆك دەست بەكار بووم، بەڵام بە حوكمی ئەوەی وەك ئەندازیارێك ئەزموونی 24ساڵ كاركردنم لە شارەوانی هەبووە و كارەكانی شارەوانیش هەموو پەیوەندی بە خزمەتگوزاریی گشتییەوە هەیە، بۆیە لەم ڕوانگەیەوە هەوڵ دەدەم لە كاریگەریی خزمەتگوزارییە گشتییەكانەوە لەسەر بەرەوپێشەوەچوونی كەرتی گەشتیاری لە پارێزگای دهۆك هەڵوەستە بكەم.

هەرێمی كوردستان وێڕای ئەوەی لە ماوەی ساڵانی ڕابردوو بە هۆی نەناردنی پشكی هەرێمی كوردستان لە بووجەی عێراق ڕووبەڕووی قەیرانێكی گەورە بووەوە، بەڵام خۆشبەختانە تا ڕاددەیەكی زۆر باش ڕێگەوبانی زۆر باش بە شێوەیەكی گشتی لە هەرێمی كوردستان و بە تایبەتی لە پارێزگای دهۆك ئەنجام دراون، ئەو گلەیی و ڕەخنانەشی كە ئێستا لەسەر ڕێگەوبانەكانی هەندێ ناوچە هەمانە، ئەگەر تەواوی بەرنامەكانی حكومەت جێبەجێ بكرێن، ئەوا ڕێگاوبانەكان زۆر باش دەبن و ئەو گلەیی و ڕەخنانەشمان نامێنێت. بەڵام دیسان جەخت لەسەر ئەوە دەكەینەوە كە گەشتوگوزار بەبێ ڕێگەوبانی سەردەمیانە و سەلامەت پێش ناكەوێت، سەرەڕای ئەوەی هەنگاوی باش نراوە و تۆڕێكی باشی ڕێگەوبان هەیە، بەڵام هێشتا بۆ گەیشتن بە ئاستی گەشتیاریی نێودەوڵەتی پێویستمان بە كاری زیاتر هەیە.

پڕۆژەكانی حكومەت بۆ دروستكردنی تونێل و ڕێگەی خێرا، بەتایبەتی ئەو پلانانەی بۆ تونێلەكان دانراون لە دەڤەرە شاخاوییەكان، دەبنە هۆی كەمكردنەوەی كات و مەترسییەكانی هاتوچۆ. كاتێك گەشتیارێك دەتوانێت بە ئاسانی بگاتە ناوچە دوورەدەستەكان، ئەوا جوگرافیای گەشتیاری فراوان دەبێت و تەنیا لە سەنتەری شاردا قەتیس نامێنێت. جێبەجێكردنی ئەم پلانانەی حكومەت، مەرجی سەرەكییە بۆ گواستنەوەی دهۆك لە قۆناغێكەوە بۆ قۆناغێكی پێشكەوتووتر.

یەكێك لە خاڵە هەرە هەستیارەكان كە كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر گەشتوگوزاری دهۆك داناوە، بوونی ململانێ و شەڕە لە نێوان چەكدارانی پەكەكە و سوپای توركیا، لە ناوچە سنوورییەكانی وەك (بەرواری باڵا، نێروە و ڕێكان). ئەم ناوچانە كە بە سرووشتە جوانەكەیان ناسراون و دەكرێت بەهەشتی گەشتیاران بن، بە هۆی شەڕی ناڕەوا و زۆر جار بۆردومانەوە زیانیان بەركەوتووە.

كارەساتبارترین دەرەنجام ئەوە بووە كە گەشتیار تێیدا بووەتە قوربانی. ئەمەش وێنەیەكی نەرێنی دەداتە دەرەوە. قۆناغی ئێستا كە بەرەو ئارامی دەچێت و پڕۆسەی ئاشتی لە ئارادایە، دەرفەتێكی زێڕینە. حكومەت دەبێت بە خێرایی دەستی ئاوەدانی بگەیەنێتە ئەو ناوچانە (ڕێگەوبان، تونێل، خزمەتگوزاری)، چونكە ئاوەدانكردنەوەی ئەو ناوچانە باشترین ڕێگرە لە بەردەم دووبارە سەرهەڵدانەوەی شەڕ. گەشتیاری دەتوانێت ببێتە هۆكارێك بۆ سەقامگیریی ئەمنی لەو ناوچە سنوورییانە.

خاڵێكی دیكەی گرنگ تێكەڵاوكردنی سەقامگیریی هەرێمی كوردستانە لەگەڵ كۆی بارودۆخی ناسەقامگیری لە عێراقدا، ئێستا لە زەینی گەشتیاری بیانیدا، عێراق وەك ناوچەی مەترسیدار وێنا كراوە و بەو ئاستە سەقامگیری نییە كە گەشتیاران سەردانی بكەین. هەر بۆیە كاتێك ئێمە وەك بەشێك لە عێراق سەیر دەكرێین، ئەو ترسە دەگوازرێتەوە بۆ هەرێمی كوردستانیش.

خاڵێكی ستراتیژیی گرنگ ئەوەیە كە دەبێت كار لەسەر براندی گەشتیاریی هەرێمی كوردستان بكرێت وەك ناوچەیەكی «جیاواز» و «ئارام» لە بارودۆخی ناسەقامگیری عێراق. دەبێت دونیا تێبگات كە كوردستان ناوچەیەكی سەقامگیرە و جیاوازە لەو وێنە تەڵخەی كە بۆ عێراق هەیە. ئەگەر نەتوانین ئەم جیاكارییە لە زەینی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا بچەسپێنین، ئەوا هەمیشە وەك ناوچەیەكی ناسەقامگیر سەیر دەكرێین، ئەمەش گورزێكی گەورە لە هاتنی گەشتیاری بیانی دەدات.

لە ئێساتدا بەشی هەرە زۆری ئەو گەشتیارانەی ڕوو لە هەرێمی كوردستان دەكەن، ئەو گەشتیارانەن كە لە پارێزگاكانی ناوەڕاست و باشووری عێراقەوە دێن، ئەم گەشتیارانە بەو بازگەیانەدا دێن كە هاوسنوورن لەگەڵ هەرێمی كوردستان، ئەوجا وەك دەڵێن «یەكەمین بەركەوتنی گەشتیار لەگەڵ هەرێم، یان شارێك، بازگەكانن. ئەو تێڕوانینەی لە یەكەم وێستگە لە بازگەوە دروست دەبێت، تەواوی گەشتەكە دیاری دەكات. ناكرێت گەشتیارێك كە خێزانەكەی لەگەڵدایە، دوای ڕێگایەكی دوور، دوو كاتژمێر لە بازگەیەك ڕابوەستێت تەنیا بۆ پشكنین و ناو تۆماركردن.

ڕاستە ئاسایش ئەولەوییەتە، بەڵام دەبێت هاوسەنگییەك لەنێوان «توندوتۆڵیی ئەمنی» و «ئاسانكاری گەشتیاری» هەبێت. بوونی بازگەی زۆر و ناپێویست، یان خاوی لە ڕاییكردنی مامەڵەكان، گەشتیار پەشیمان دەكاتەوە لەوەی جارێكی دیكە بگەڕێتەوە. زۆرێك لە بازگەكان كە ئێستا بوونیان هەیە، ڕەنگە لە ڕابردوودا پێویست بووبن، بەڵام ئێستا دەكرێت لاببرێن، یان بكرێنە ئەلیكترۆنی بۆ ئەوەی جووڵەی گەشتیار خێرا بێت. گەشتیاری سەرەكیی ئێمە هێشتا عێراقییە و ئەگەر ئەم ڕێگایەی لێ زەحمەت بكەین، سەرچاوەی سەرەكیی داهاتمان لەدەست دەدەین.

بۆ ناساندن و ماركێتینگی شوێنە گەشتیارییەكانمان، ڕاگەیاندن ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوە دەبینێت لە دروستكردنی وێنەی شارەكە. بەداخەوە، هەندێك جار میدیای ناوخۆیی بەبێ گوێدانە بەرپرسیارێتی نیشتمانی، ڕووداوێكی كوشتن، یان كێشەیەكی كۆمەڵایەتیی بچووك ئەوەندە گەورە دەكەن، كە دەبێتە «مانشێت». هەر بۆیە كاتێك گەشتیار دەبیستێت لە فڵان ناوچە كوشتن هەیە، نایەت. لە هیچ وڵاتێكی گەشتیاری، میدیاكان فۆكەس ناكەنە سەر ڕووداوە تاوانكارییەكان بە شێوەیەكی ترسناك. پێویستە دەزگا پەیوەندیدارەكان وەك وەزارەتی ڕۆشنبیری و سەندیكاكان، كۆدێكی ئەخلاقی بۆ ڕووماڵكردنی ڕووداوەكان دابنێن، تاوەكو ئاسایشی دەروونیی گەشتیار تێك نەچێت. بۆمبێك لە شارێكی ئەوروپی دەتەقێتەوە هێندەی كوشتنی كەسێك لە دهۆك لە میدیای خۆماندا گەورە ناكرێتەوە. ئەمە هەڵەیەكی كوشندەیە. هەروەها تا ئێستا بەبازاڕكردنی گەشتوگوزاری هەرێم تەنیا لەسەر ئاستی لۆكاڵ و ناوخۆیی بووە. ڕیكلام كردن لە كەناڵە ناوخۆییەكان بۆ خەڵكی خۆمان سوودێكی ئەوتۆی نییە. ئێمە پێویستمان بە گەشتیاری كوالێتی بەرزە.

گەشتیاری كوالێتی بەرز كێیە؟ ئەو گەشتیارە بیانییە، یان ئەو گەشتیارە دەوڵەمەندەیە كە ئامادەیە پارە خەرج بكات. گەشتیارێك كە تەنیا خواردنی خۆی پێ بێت و هیچ لە هۆتێل و ڕێستۆرانتەكان خەرج نەكات، جووڵەی بازاڕ دروست ناكات. بۆ ڕاكێشانی گەشتیاری بیانی كە دۆلار دەهێنێتە ناو وڵات، دەبێت گرێبەست لەگەڵ كۆمپانیا جیهانییەكانی ماركێتینگ بكرێت. دەبێت وێنەی سرووشتی دهۆك لە تەلەفزیۆن و سۆشیاڵ میدیای ئەوروپا و كەنداودا ببینرێت، نەك تەنیا لە میدیای كوردی.

خاڵێكی ئەرێنی ئەوەیە كە خواستی وەبەرهێنان لە كەرتی گەشتیاری دهۆك زیادی كردووە، بەڵام كێشەكە لەوەدایە زۆربەی وەبەرهێنەران دەیانەوێت لە سەنتەری شار پڕۆژە بكەن.

دهۆك پێویستی بەوەیە گەشتیاری بگوازێتەوە بۆ دەرەوەی شار (ناوچە شاخاوییەكان، سەر ڕووبارەكان، گوندەكان). وەبەرهێنەر بۆ چوونە دەرەوەی شار پێویستی بە هاندانی زیاترە، هەروەها نەبوونی وەبەرهێنەری بیانی لە دهۆك كەمایەسییەكی گەورەیە. وەبەرهێنەری بیانی تەنیا پارە ناهێنێت، بەڵكو ئەزموون و ستانداردی جیهانی و تۆڕی گەشتیاری لەگەڵ خۆی دەهێنێت. دەبێت حكومەت كارئاسانیی تایبەت (لە زەوی، باج، نشینگە) بۆ وەبەرهێنەری بیانی بكات، تا ڕوو لە دهۆك بكەن.

تەواونەكردنی فڕۆكەخانەی دهۆك كێشەیەكی دیكەیە بۆ پەرەپێدانی گەشتیاری، هەموو لایەك دەزانن لە جیهانی ئەمڕۆدا، كات زۆر گرنگە. گەشتیارێك كە تەنیا سێ ڕۆژ پشووی هەیە، ئامادە نییە نیوەی كاتەكەی لە ڕێگای ئۆتۆمبێلدا بەسەر ببات. هەر بۆیە تەواونەكردنی فڕۆكەخانە لە دهۆك وای كردووە، ئەم پارێزگایە لە بەشێكی زۆری نەخشەی گەشتیاری داببڕێت.

دروستكردنی فڕۆكەخانەی دهۆك تەنیا پڕۆژەیەكی گواستنەوە نییە، بەڵكو پڕۆژەیەكی ستراتیژیی ئابوورییە. گەشتیار دەتوانێت لە بەغدا، بەسرە، یان وڵاتانی دراوسێوە لە ماوەی یەك دوو كاتژمێردا بگاتە دهۆك. ئەمە وادەكات دهۆك ببێتە وێستگەی گرنگی گەشتیاری، نەك وێستگەیەكی لاوەكی كە بە زەحمەت پێی دەگەن.

خاڵێكی دیكەی هەستیار كە دەبێت لەم گفتوگۆیە جەختی لەسەر بكەینەوە، ئەوەیە كە بەشێك لە شوێنە گەشتیارییەكانی پارێزگای دهۆك بە هۆی زۆری باج و ڕسوماتی حكومەتەوە ناچار بوون شوێنە گەشتیارییەكانیان دابخەن، بۆیە ڕاشكاوانە دەڵێم هەتا ئێستا نزیكەی 200 بنكەی گەشتیاری لە دهۆك داخراون، لەمەش زیاتر بەشێكی دیكەی خاوەنی پرۆژە گەشتیارییەكان داوا دەكەن مۆڵەتەكانیان هەڵبوەشێنرێتەوە. بۆچی؟ لەبەر ئەوەی كاتێك هۆتێلێك، یان شوێنێكی گەشتیاری ساڵانە 190-195 ملیۆن دینار تەنیا وەك ڕسوومات دەداتە حكومەت بۆ خزمەتگوزارییەكانی (ئاو، كارەبا، شارەوانی، گەشتوگوزار)، ئەمە بۆ شوێنێكی گەشتیاری زۆر قورسە بتوانێت بەردەوامی بە كارەكانی بدات. بێگومان زیادكردنی داهاتی حكومەت شتێكی باشە، بەڵام نابێت لەسەر حیسابی كوشتنی كەرتی تایبەت بێت. ئەگەر شوێنە گەشتیارییەكان دابخرێن، حكومەت نەك هەر باجەكەی دەست ناكەوێت، بەڵكو هەلی كاریش دەفەوتێت و جووڵەی بازاڕ دەوەستێت. پێویستە پێداچوونەوەیەكی ورد و زانستی بە سیستەمی باجدا بكرێت، بۆ ئەوەی خاوەنكار بتوانێت هەناسە بدات و بەردەوام بێت.

دوایین خاڵ كە دەخوازم هەڵوەستەی لەسەر بكەم، ئەوەیە كە ئێمە ژمارەیەكی زۆری دەرچووانی بەشە گەشتیارییەكانمان لە زانكۆ پەیمانگاكان هەیە، بەڵام نەمانتوانیوە پسپۆڕ و تایبەتمەند لە كەرتی گەشتوگوزار بەرهەم بهێنێن، بۆ ئەوەی ئەم سێكتەرە گرنگە پێش بخەن. هەموومان دەزانین گەشتوگوزار «پیشەسازیی میواندارییە». خزمەتگوزاری لە هۆتێل و ڕێستۆرانتەكانی ئێمە هێشتا نەگەیشتووەتە ئاستی ستانداردە جیهانییەكان. پێویستە گرنگی بە ڕاهێنانی پیشەیی (Vocational Training) بدرێت، نەك تەنیا خوێندنی تیۆری. گەشتیار كاتێك پارە دەدات، چاوەڕێی خزمەتگوزارییەكی بەرز دەكات.

لە دوماهیدا پێشنیاری ئێمە ئەوەیە:

• هەڵمەتێكی دیپلۆماسی و میدیایی بۆ جیاكردنەوەی ناوی هەرێمی كوردستان لە لیستی ناوچە مەترسیدارەكانی عێراق لەسەر ئاستی جیهان دەست پێبكەین.

• ڕێكخستنی كاری بازگەكانی نێوان هەرێم و پارێزگاكانی عێراق و لابردنی هەندێك لە بازگەكانی نێوان دەڤەرە جیاوازەكانی پارێزگای دهۆك.

• پەلەكردن لە تەواوكردنی دوو تونێلە ستراتیژییەكان و گەیاندنی خزمەتگوزاری بۆ ناوچەكانی (بەرواری و نێروە و ڕێكان) بۆ ئەوەی بتوانرێت بكرێنە ناوچەی گەشتیاری و سەرنجڕاكێش.

• پێكهێنانی لێژنەیەكی باڵا بۆ پێداچوونەوە بە بڕی ڕسوومات و باجی سەر بنكە گەشتیارییەكان.

• سازكردنی كۆنفڕانسێكی تایبەت بە وەبەرهێنانی گەشتیاری لە دهۆك و بانگهێشتكردنی كۆمپانیا بیانییەكان بە پێدانی گەرەنتی و ئاسانكاریی تەواو.

• دەستپێكردنەوە و تەواوكردنی فڕۆكەخانەی دهۆك، چونكە كلیلی كردنەوەی دەرگای گەشتیاریی نێودەوڵەتییە.