د.ئارام عیزەدین نەجمەدین، پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە زانستی ڕێبەری گەشتیاریدا و مامۆستایە لە زانكۆی پولیتەكنیكی هەولێر و ڕاوێژكاری پڕۆژەی «گەشتوكاڵ»ـە لە هەرێم و یەكێكە لەو ئەكادیمیستانەی كە چەندین پلان و بەرنامەی ستراتیژی بۆ پێشخستنی كەرتی گەشتوگوزار پێشكەشی حكومەتی هەرێمی كوردستان كردووە، چەندین بیرۆكەشی بۆ كاراكردن و دۆزینەوەی هەلی كار بۆ ڕێبەرانی گەشتیاری لە هەرێمی كوردستان خستووەتە ڕوو. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (گەشتوگوزار. پردی پەیوەندیی نێوان كەلتوورە جیاوازەكان»، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

دەستخۆشی لە بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی مەكتەبی سیاسیی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە لەسەر ئەم پرسە گرنگە، كە سێكتەری گەشتیارییە و ئێمە زۆر پێویستمان بە پێشخستن و پەرەپێدانی ئەم سێكتەرە گرنگە هەیە لە كوردستان.

لەم چوارچێوەیەدا، كاتێك باس لە نەخشەی گەشتوگوزاری جیهانی دەكەین، ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (مێدڵ ئیست) وەك یەكێك لە زیندووترین و پڕجووڵەترین و سەرنجڕاكێشترین ناوچەكان دەردەكەوێت. بەپێی ئامارە ساڵانەییەكانی ڕێكخراوی جیهانیی گەشتوگوزار، ئەم ناوچەیەی ئێمە لە پلەی دووەمی جیهانیدایە بۆ ڕاكێشانی گەشتیار، كە تەنیا لە دوای كیشوەری ئەفریقاوە دێت. ئەم ڕاستییە ئاماژەیەكی ڕوونە بۆ ئەوەی ئێمە لە شوێنێكدا دەژین كە لە ئاستی جیهانیدا زۆر دەگمەنە. لەناو جەرگەی ئەم ناوچەیەشدا، كوردستان خاوەنی پێگەی تایبەتی خۆیەتی، بەڵام پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە، بۆچی ئێمە ئەم پێگەیەمان هەیە؟

سەرچاوەی هێزی ئێمە تەنیا لە ئاو و سرووشت، یان بوونی شوێنی كات بەسەربردندا كورت نابێتەوە، بەڵكو ڕەگ و ڕیشەی ئەم سەرنجڕاكێشییە لە مێژوودایە. مێژوو ئەو مۆركە تایبەتەیە كە كوردستانی كردووە بە ناوەندێكی گرنگ. گەشتوگوزار پێش ئەوەی تەنیا پیشەسازییەك بێت، گەڕانە بەدوای شوناس و ڕابردوودا و چێژبینین لەو تایبەتمەندییانەی كە لە شوێنی دیكەدا دەست ناكەون. یەكەم شوێنی دەستپێكردنی كشتوكاڵی لە جیهاندا لە كوردستانە، سەنحاریب و لالش هەرقل و ئەردەلانەكان و میرنشینەكانی دیكە و چاڵدێران، هەموویان لە كوردستانن و لە شوێنی دیكە نین.

 تەنیا ئەزموونی گەڕانم لە وڵاتانی جیهان و بینینی زیاتر لە ٣٥ وڵاتی جیاواز، مرۆڤ دەگەیەنێتە ئەو باوەڕەی كە هەر نەتەوەیەك لە قۆناغێكی مێژووییدا پێویستی بە گۆڕینی ئاراستەی ژیان هەیە. لە ساڵی ٢٠٠٤ بڕیاری گەڕانەوەم بۆ كوردستان بڕیارێكی هەڕەمەكی نەبوو، بەڵكو لەسەر بنەمای تێگەیشتنێكی زانستی بوو بۆ «سێگۆشەی ماسلۆ» كە هەر میللەتێك دوای تێپەڕاندنی تەنگژە گەورەكان و دابینكردنی پێداویستییە سەرەتاییەكان، بەرەو قۆناغی ژیانخۆشی و گەڕان بە دوای جوانییەكانی ژیاندا هەنگاو دەنێت.

لە كوردستان ئێمە ئێستا لەو قۆناغەداین، دوای ساڵانێكی زۆر لە نەهامەتی، ئێستا كاتی ئەوەیە بیر لەوە بكەینەوە چی بۆ ئەم قۆناغە گونجاوە؟ لێرەدا بوو كە هەستم كرد، كەلێنێكی گەورە (Gap) لە كەرتی گەشتوگوزاردا هەیە. ڕاستییە تاڵەكە ئەوە بوو، كە تێگەیشتنێكی ڕاستەقینە بۆ گەشتوگوزار نەبوو، هەر بۆیە ئەركی ئەكادیمی و نیشتمانی ئەوەی دەخواست كە بە خوێندنی باڵا (بەكالۆریۆس و ماستەر) لەم بوارەدا دەست پێ بكەم و بناغەیەكی زانستی بۆ ئەم كەرتە دابڕێژین. پێویستیی دامەزراوە حكوومییەكان و زانكۆكان بۆ ئەم پسپۆڕییە، نیشانەی ئەوە بوو كە كوردستان تینووی زانستی گەشتیارییە و هەڵبژاردنی كاری ئەكادیمی و پەروەردەیی لە زانكۆ، بڕیارێكی ستراتیژی بوو بۆ دروستكردنی نەوەیەك كە بزانێت چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم سامانە لەبن نەهاتووە دەكات، هەتا ئێستاش لەم كارەم بەردەوامم و پێی خۆشحاڵم و پەشیمان نیم و پێشەوەچوونی باشمان بەدی هێناوە و نەوەی بەئەمەكمان بەرهەم هێناوە.

یەكێك لە كێشە هەرە گەورەكانی ئێمە ئەوەیە كە نرخ و بەهای ئەوە نازانین كە هەمانە. بۆ نموونە لە وڵاتێكی وەك (هۆڵەندا)، كە تەنیا یەك بەردی گەورەیان هەیە كە لە شێوەی گردێكی بچووكە، كاتێك میوانێك دەچێتە ئەو وڵاتە، یەكەم جار دەیبەن بۆ لای بەردەكە، دواتر دێن كۆنفڕانس و كارەكانی دیكەیان دەست پێ دەكەن، وڵاتان لە هیچ، شت دروست دەكەن، بەڵام ئێمە لە ناو هەزاران گرد و چیا و سرووشتێكی بێ وێنەدا دەژین و هێشتا نەمانتوانیوە وەك پێویست ڕێكی بخەین.

ئێمە پێویستمان بەوە نییە تەنیا چاوەڕێی سرووشت بین، چونكە سرووشت هەموو شتێكی پێ بەخشیوین، ئەوەی ئێمە پێویستمانە، لایەنی مرۆیی و ڕێكخستنە. كێشەی وەبەرهێنان لە كوردستان لەوەدایە كە زۆرترین جەخت لەسەر باڵاخانە و شوقە و كۆپیكردنی وڵاتان كراوەتەوە، بێ گوێدانە خۆگونجانی سرووشتی نەتەوە. دەبێت ڕوو بكەینە سرووشت و لایەنەكانی دیكەی گەشتوگوزار و گەشتیاری، تەنیا دیواری بەرز و كۆپی پەیستی وڵاتان، نامانگەیەنێتە ئەو مەبەستەی ئەمڕۆ لە پێناویدا كۆ بووینەتەوە. ئەوەی مەبەستە گەڕانەوەیە بۆ ناو جەرگەی ژینگە و مێژوو، هەروەها دەرخستنی مۆركی نەتەوەیی و ناوچەیی.

حكومەت لە ئێستادا هەوڵی داڕشتنی پلان دەدات، بەڵام پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە كێ ئەم پلانانە دادەنێت؟ خەرجكردنی ملیۆنێك و دووسەد هەزار دۆلار بۆ كۆمپانیایەكی بیانی (وەك تیمەكانی لوبنان) لە ڕابردوودا بۆ داڕشتنی پلانێكی گەشتیاری تاكو ساڵی 2025، لە كاتێكدا پسپۆڕی ناوخۆیی هەیە كە دەتوانێت هەمان پلان و باشتر بە خۆڕایی دابنێت، ئایا ئەو پلانە چەندی جێبەجێ كراوە، ئەوە لە كۆتایی ساڵی 2025 داین؟

 نەبوونی متمانە بەخۆبوون وبێنرخكردنی توانا خۆماڵییەكان زۆر بە زەقی ڕەنگدانەوەی هەبووە لە سێكتەری گەشتیاریدا. لە دوا پڕۆژەم بۆ دامەزراندنی بیرۆكەی «گەشتوكاڵ» واتە گەشتیاریی لادێ لە هەرێمی كوردستان، لەلایەن ڕێكخراوی GIZ لە وڵاتی ئەڵمانیاوە، توانییان بەندە دەستنیشان بكەن بۆ پۆستی ڕاوێژكاری نیشتمانی بۆ ڕاییكردنی ئەم پڕۆژە ناوازەیە، لە كاتێكدا بەشی زۆری ئەنجومەنی وەزیران و وەزارەتە پەیوەندیدارەكان لە كاتی ئەنجامدانی پڕۆژەكەدا ئاشنای بەندە بوون، ئەمە نموونەیەكی زیندووی تێڕوانینەكانی لایەنی پەیوەندیدارە بۆ كۆی پرۆسەكان و توانا خۆماڵییەكان.

لە ئیستادا خۆشبەختانە پڕۆژەی «گەشتوكاڵ» لە كۆتاییەكانیەتی، كە سەرتاسەری هەرێمی كوردستان دەگرێتەوە و لە داهاتوودا دەتوانێت ببێتە سەرچاوەیەكی داهاتی باش بۆ ڕێبەرە گەشتیارییەكانمان لە هەرێمی كوردستان. خۆشبەختانە لە ئێستادا گەشتوكاڵ وەكو وانەیەكی بەشی ڕێبەری گەشتیاری لە قۆناغی دووەمدا دەخوێندرێت.

ئێمە لە ڕووی مرۆییەوە زۆر شتمان پێ دەكرێت، بەڵام كێشەكە لەوەدایە كە هێشتا باوەڕمان بە توانا ناوخۆییەكانمان نییە. كاتێك گەنجی ئەم وڵاتە لە دەرەوە هەلی كاری گەورەی بۆ دەڕەخسێت بە مووچەی خەیاڵی، بەڵام دەگەڕێتەوە بۆ خزمەتی نیشتمانەكەی، پێویستە دەرفەتی پێ بدرێت، نەك پەراوێز بخرێت. ئێمە هێشتا لە قۆناغی جێگیركردنی «ناسنامە»ی گەشتیاریی خۆمانداین و دەبێت ئەم ناسنامەیە بە دەستی پسپۆڕانی خۆمان دروست بكرێت.

یەكێك لە خاڵە هەرە گرنگەكان كە فەرامۆش كراوە، «گەشتوگوزاری ناوخۆ»یە. هەموو باسەكان لەسەر ئەوەن چۆن گەشتیاری دەرەكی ڕابكێشین، بەڵام ئایا خۆمان یەكتر دەناسین؟ چەند كەس لە خەڵكی هەولێر و دهۆك ناوچە دڵڕفێنەكانی هەورامانیان بینیوە؟ چەند كەس لە سلێمانییەوە چووە بۆ بینینی شوێنەوارەكانی بادینان؟

پێویستە كار لەسەر ئەوە بكەین كە خۆمان ببین بە فرۆشیار و كڕیاری كاڵاكانی یەكتر. بۆ ئەم مەبەستە، لە زانكۆی پۆلیتەكنیك گۆڕانكارییەكمان لە شێوازی پەروەردەكردنی ڕێبەرانی گەشتیاری كردووە. لە بری ئەوەی تەركیزكردن و پێداگری تەنیا لەسەر زمانی بیانی بكەین، بە مەبەست و هیوای گەشتیاری بیانی، بڕیارمان داوە «ڕێبەری گەشتیاریی ناوخۆ» دروست بكەین، بۆ ئەو مەبەستە ئێمە پێویستمان بە زمان نییە و زیاتر خۆمان تەرخان دەكەین بۆ ناسینی شوێنەوارەكانی خۆمان و ناساندنیان بە یەكتر، لە هەمان كاتدا جگە لەوەی كە زمانەكەمان یەكە دەتوانین پێشكەوتنێكی سەردەمیانە و سوودێكی زانستییانەش لە زاراوە جیاوازەكان وەربگرین و نەریتی یەكتر قەبووڵكردن تۆخ بكەینەوە. ناساندنی شوێنەكان و دروستكردنی بڕاندێكی نیشتمانی، یەكەم هەنگاوی گەشەپێدانی گەشتیارییە لە هەرێمی كوردستاندا.

لە ئەنجامی بەدواداچوونێكی مەیدانی بۆ قەڵای هەولێر، تێبینیم كرد كە گەشتی قوتابخانەكان بۆ شوێنە مێژووییەكان تەنیا لە «ڕاكردن و سێڵفی گرتن»دا كورت بووەتەوە. منداڵەكان دەچنە سەر قەڵا بەبێ ئەوەی بزانن ئەم شوێنە چییە و كێ دروستی كردووە و بۆچی هاتوون. لێرەوە بیرۆكەی پڕۆژەیەكم بۆ هات كە پەیوەندییەكی ستراتیژی و پراكتیكی لە نێوان بەشی ڕێبەری گەشتیاریی زانكۆی پۆلیتەكنیك و وەزارەتی پەروەردەدا دروست بكەین، بە مەبەستی دروستكردنی كەلتووری گەشتی زانستی بە قوتابیانی قوتابخانە حكوومی و ناحكوومییەكانی سەرتاسەری هەرێمی كوردستان.

كوردستان زیاتر لە ٣٥٠٠ شوێنی گەشتیاری و شوێنەواری هەیە كە لە كفرییەوە تا زاخۆ بڵاو بوونەتەوە، پڕۆژەكە پێشنیار دەكات كە دەرچووانی ڕێبەری گەشتیاری لە قوتابخانەكاندا جێگیر بكرێن، ئەركی ئەمانە ئەوە دەبێت كە گەشتە زانستییەكانی قوتابخانە حكوومی و ناحكوومییەكان ڕێك بخەن و زانیاریی ڕاست و دروست بدەن بە قوتابیان. ئەم پڕۆژەیە هیچ تێچوویەكی بۆ حكومەت نییە، بە پێچەوانەوە بارسووكی و دەستكەوتێكی زۆر باشە بۆ حكومەت. ئەم پڕۆژەیە دەكرێت بەوە دەست پێبكات كە ساڵی یەكەم وەك خزمەتگوزارییەك و هاوكارییەك بێت، بەتایبەت بۆ قوتابخانە حكوومییەكان و لە ساڵانی دواتردا لە ڕێگەی تێچوویەكی كەمەوە بە ڕێككەوتن لەگەڵ بەڕێوەبەرانی قوتابخانە، تێچوویەك لە هەر قوتابییەك وەربگیرێت (بۆ نموونە 500 بۆ 1000 دینار) وەكو پاڵپشتی و داهاتێك بۆ ڕێبەرەكە دابین بكرێت. قوتابخانەیەك كە 18 پۆلی هەیە، ئەگەر هەفتانە چەند گەشتێكی زانستی بۆ قوتابییەكان ئامادە بكات، ئەوا ڕێبەری گەشتیاری لە ماوەی تەواوی ساڵی خوێندندا سەرقاڵ دەبێت و بێكار نابێت، بەم شێوەیە هەم هەلی كار بۆ دەرچووان دروست دەبێت، هەمیش لەم ڕێگەیەوە نەوەیەك پێدەگەیەنرێت كە مێژووی وڵاتەكەی دەناسێت لە ڕێگەی پیادەكردنی كەلتووری گەشتی زانستی.

یەكێكی دیكە لەو پڕۆژە ستراتیژییانەی كە ساڵی ٢٠١٤ پێشكەشم كرد، پڕۆژەی گواستنەوەی ڕێرەوی ئاسمانیی ئەو فڕۆكانەیە كە لە ئەوروپاوە گەشتەكانیان دەكەن بۆ وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقیا و ئەمریكا، لە بری ئەوەی ترانزێتی دوبەی و دەوحە وەربگرن، وا دەكەین بێنە هەولێر و ترانزێتیان هەرێمی كوردستان بێت بۆ وەرگرتنی سووتەمەنی و پشوودان. ئەم پڕۆژەیە گەیشتە سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان و پێیان ڕاگەیاندم كە چۆن ئەم پڕۆژەیە جێبەجێ دەكرێت؟ لە وەڵامدا پێم ڕاگەیاندن كە من دەتوانم جێبەجێی بكەم، بەڵام ئەم پڕۆژەیە دەبێتە پڕۆژەی هەرێم و پیویستی بە تیمێكە كە ئامادەی بكەم. ئەمە تەنیا دروشم نییە، بەڵكو پلانێكی وردی دەوێت كە دایبڕێژین و تێڕوانینێكی دووربینانەی پێویستە كە لە كۆتاییدا سوودێكی ئابووریی زۆری بۆ خۆمان و نەوەكانی داهاتوو دەبێت. ئەو وڵاتەی كە بە سەنگافورە ناسراوە و ئەمڕۆ لە ئاستی یەكەمدایە لە زۆربەی سێكتەرەكان كە بەم ستراتیژییە دەستی پێكردوە.

بە شیوەیەكی سادەتر، زۆربەی فڕۆكەكانی ئەوروپا كە بەرەو ئاسیا و ئەفریقیا و ئەمریكای باشوور دەچن، لە دەوحە و دوبەی و ئەبو زەبی دەنیشنەوە، تەنیا بۆ سووتەمەنی، پلانەكە ئەوەیە كە ئێمە ئەو ڕێڕەوە بگۆڕین بۆ هەولێر. با سووتەمەنییەكەیان لێرە وەربگرن، تەنانەت ئەگەر قازانجیشمان لە سووتەمەنییەكە نەبێت، گرنگییەكە لەوەدایە كە «ترانزێت»ەكە لێرە بێت. كاتێك گەشتیارێك ١٠ بۆ ١٢ كاتژمێر لێرە دەمێنێتەوە، ئێمە دەتوانین لە ڕێگەی پاسی تایبەتەوە بیهێنینە ناو هەولێر و شارەكەی پێ بناسێنین. ئەمە ئەو مۆدێلە بوو كە سەنگافورە بۆ ماوەی پێنج ساڵ پەیڕەوی كرد و بوو بە یەكێك لە جەمسەرە گەورەكانی گەشتیاریی جیهانی.

ئێمە خاوەنی سەدان بیرۆكە و پڕۆژەی ستراتیژین، بەڵام كاتێك دەبینین پڕۆژەكان لە شوێنی خۆیاندا ڕادەوەستن و ناگەنە قۆناغی جێبەجێكردن، مرۆڤ تووشی بێئومێدی دەبێت. كوردستان هەموو مەرجەكانی بوون بە وڵاتێكی پێشەنگی گەشتیاریی تێدایە، تەنیا پێویستمان بەوەیە باوەڕمان بە پسپۆڕانی ناوخۆ هەبێت و سیستمێكی بەڕێوەبردنی مرۆیی ئەوتۆ دابڕێژین، كە سوود لە هەموو گرد و چیا و شوێنەوارەكانمان وەربگرێت بۆ گۆڕینی ئابووری و ناسنامە نیشتمانییەكەمان.

مخابن زۆر دەگوترێت، بەڵام كەم دەكرێت. لەبەر ئەوە لە دوماهیدا ئەم پێشنیارانە دەخەمە ڕوو:

• پێویستە كوردستان وەك براندێكی جیهانی بناسێنرێت كە تەركیزی سەرەكیی لەسەر «مێژوو و شوێنەوار» بێت، نەك تەنیا سرووشت و باڵاخانە و مۆدێرنییەت.

• هاندانی هاووڵاتیانی هەرێم بۆ بینینی ناوچە جیاوازەكانی كوردستان و ناسینی یەكتر، بۆ ئەوەی خۆمان ببین بە كڕیاری یەكتر، پێش ئەوەی چاوەڕێی گەشتیاری دەرەكی بین.

• ڕێككەوتنی نێوان بەشی ڕێبەری گەشتیاری لە وەزارەتی خوێندنی باڵا لەگەڵ وەزارەتی پەروەردە، بۆ جێگیركردنی دەرچووانی پسپۆڕی ڕێبەری گەشتیاری لە قوتابخانەكانی سەرتاسەری هەرێم، بۆ سەرپەرشتیكردنی گەشتە زانستییەكان جێبەجێ بكرێت.

• سوودوەرگرتن لە پێگەی جوگرافیی هەولێر بۆ ڕاكێشانی گەشتە ئاسمانییەكانی نێوان ئەوروپا و ئاسیا و وڵاتانی ئەمریكای باشوور و، دابینكردنی خزمەتگوزاریی ترانزێتی درێژخایەن (١٠-١٢ كاتژمێر) بۆ ناساندنی كوردستان بە گەشتیاران.

• سوود لە پسپۆڕانی ئەكادیمی و ناوخۆیی وەربگیرێت بۆ داڕشتنی پلانە ستراتیژییەكان.

• گۆڕینی گەشتە سەرپێییەكانی قوتابخانە بۆ گەشتی زانستی و مێژوویی، بە ئامانجی دروستكردنی نەوەیەك كە نرخ و بایەخی شوێنەوارەكانی بزانێت.

• جێبەجێكردنی پڕۆژەی ڕێبەرانی قوتابخانە بە شێوازێك كە داهاتەكەی لەسەر بنەمای چالاكییەكان بێت و بارگرانی دارایی بۆ حكومەت دروست نەكات.

• كردنەوەی كەناڵێكی گەشتیاری كە كوردستان بناسێنێت بە جیهان.

• كاركردنی هاوبەش لە كونسوڵگەرییەكانی عێراق لە وڵاتان لە ڕێگەی وۆركشۆپ و پیشانگەكانەوە، بۆ ناساندنی سرووشتی كوردستان و بازاڕگەرمی بۆ براندەكانی كوردستان، بۆ نموونە وێنەیەكی قەڵای هەولێر و قەڵای شێروانە و سرووشتی گەلی شێرانە لەسەر ڕووی دەرەوەی میترۆ و پاسەكانی وڵاتان، هێندەی دەیان كۆڕ و كۆنفڕانسی گەشتیاری سوودی دەبێت بۆ ڕاكیشانی گەشتیار.

• هەوڵدان بۆ ڕاكێشانی سینەماكارانی خۆماڵی و جیهانی بۆ سوودوەرگرتن لە شوێنە مێژووییەكانمان و دەرخستنیان لە دراما و فیلمەكانیاندا، ئەم شێوە بازاڕگەرییە زۆر كاریگەرە و پێی دەڵین (Film induce).

• لەبەر ئەوە هەروەكو سیكتەرەكانی دیكە، شوێنی بڕیاردەران لە سیكتەری گەشتیاریدا پێویستیان بە ڕاوێژكاری لێهاتووی سەردەمییانە هەیە، تاكو لە شەمەندەفەڕی پێشەكەوتن دوانەكەوین و ڕا و بۆچونەكانمان بە هەند وەربگیرێت و بخرێتە بواری جێبەجیكردنەوە.

• هەمومان با یەك بین بۆ یەك، ئەویش با كوردستان بێت.