ئەوەی لە ماوەی 20 ساڵی ڕابردوو لە عێراق ڕوویدا، چیرۆكێكی تراژیدی درێژە و نابێت هەرگیز ڕێگە بدەین دووبارە ببێتەوە.، هەر بۆیە ئەگەر سەرنج لەو ماوەیە بدەین و بپرسین: ئێمە گەیشتینە كوێ؟ زیاتر لە سێ ترلیۆن دۆلارمان سەرف كرد، سەدان هەزار كەس بوونە قوربانی، مێژوویەكی 20 ساڵەی كارەستبار، سەرەنجامیش ئێمە وەك ئەمریكا بە دەستی بەتاڵ لەو وڵاتە كشاینەوە. ئەوەی لەسەر ئەرزی واقیع ئێستا بوونی هەیە، ئەوەیە كە ئێمە ڕاشكاوانە دەڵێین: «ناتوانین چارەسەری بكەین»، بۆیە هەوڵەكانمان بۆ ئەوەیە كە كۆمارێك دروست بكەین، كە وا دەردەكەوێت لە دیدی بەغداوە فیدڕاڵی بێت، بەڵام كورد بەو مۆدێلەی ئێستای فیدڕاڵیزمی عێراق ڕازی نابن و دەیانەوێت هەرێمێكیان هەبێت، خاوەنی خۆبەڕێوەبردنی ڕاستەقینە بن، ئەمەش چارەسەرێكی باشە لەبەر ئەوەی دەتوانن خۆیان بەڕێوەبەرن، كەلتوور و زمان و قوتابخانە و تەنانەت دەكرێت هێزی سەربازیی ناوخۆیی خۆشیان هەبێت، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە هەمان ئەزموونی بەلكان «Balkanized» و یوگسلافیای پێشوو دووبارە ببێتەوە، لەبەر ئەوەی هەوڵمان دا هەموو پێكهاتە جیاوازەكان لە چوارچێوەی یەك مودێلی فیدڕاڵی كۆبكەینەوە، بەڵام سەرەنجام دەركەوت ئەو پێكهاتە جیاوازانە ناتوانن لەسەر یەك مودێلی فیدڕاڵی ڕێك بكەون، هەر بۆیە ئەم شێوازە تەنیا بۆ ماوەیەكی زۆر كورت بەردەوام بوو، دووبارە شەڕ و ئاشووب سەری هەڵدایەوە، بۆیە ناچار بووین دابەشی بكەین بۆ حەوت پارچە، ئەوەی ئێستا لە عێراقیش ڕوودەدات بە هەمان شێوەیە. بەرپرسەكەی من مایك ڕۆبیۆ كە ئێستا هەردوو پۆستی «وەزیری دەرەوە و ڕاوێژكاری ئاسایشی نیشتمانی» هەیە، زۆر ڕاشكاوانە گوتوویەتی: «ئیتر بەسە و چیتر سەربازی خۆمان ڕەوانەی هیچ شوێنێك ناكەین و ملیارەها دۆلار بەفیڕۆ نادەین، بۆ بەڕێوەبردنی كارەكانمان باڵیۆزخانەیەكی گەورەمان لە بەغدا هەیە كە بە دوو ملیار دۆلار دروست كراوە، كونسوڵخانەیەكی گەورەشمان لە هەولێر هەیە كە بە 800 ملیۆن دۆلار دروست كراوە».

تۆم باراك

باڵیۆزی ئەمریكا لە توركیا و نێردەی تایبەتی سەرۆك ترەمپ بۆ سووریا و لوبنان

5ی كانوونی یەكەمی 2025 كەناڵی « زە نەیشن نیوز»

 

 

 عێراق 2005-2025

ئەزموونێكی سیاسیی فاشیل و مێژوویەكی كارەساتبار

بیست ساڵ و دوومانگ پێش ئێستا، دروست لە 15ی تشرینی یەكەمی 2005 لە گشتپرسییەكی میللیدا دەستووری عێراق بە بەدەستهێنانی سەرووی 80%ی دەنگی هاووڵاتیان پەسەند كرا و، ئیدارەی جۆرج دەبلیو بوش لەو كاتە ئومێدی ئەوە بوو لە چواچێوەی ئەم دەستوورە عێراق وەك دەوڵەتێكی «فیدڕاڵی، دیموكراتی، پەرلەمانی، فرەیی» بونیاد بنرێتەوە و، كۆتایی بە شەڕ و ئاشووبی عێراق بهێنرێت و دەوڵەتێكی نیشتمانیی هاوچەرخ دابمەزرێت، بەڵام دوای تێپەڕبوونی 242 مانگ جارێكی دیكە ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ بە ئاشكرا ڕایدەگەیەنێت و تۆم باراك باڵیۆزی ئەمریكا لە توركیا و نێردەی تایبەتی سەرۆك ترەمپ بۆ سووریا و لوبنان دەڵێت: «ئەوەی لە ماوەی 20 ساڵی ڕابردوو لە عێراقدا ڕوویدا، مێژوویەكی كارەساتبار و چیرۆكیكی تراژیدی بوو. هەرگیز جارێكی دیكە ئیدارەی ئەمریكی ڕێگە نادات دووبارە ببێتەوە». ئەم ددانپێدانانە ڕاشكاوانەیە كە هاوكاتە لەگەڵ بڵاوكردنەوەی ڕاپۆرتی «ستراتیژیەتی ئاسایشی نەتەوەیی – NSS-»، كە ڕۆژی 5ی كانوونی دووەمی 2025 بە واژۆی ترەمپ بڵاوكراوەتەوە، ئەو مانایە دەگەیەنێت كە قسەكانی تۆم باراك بەشێكە لە ستراتیژیەتی تازەی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا تایبەت بە عێراق لە ساڵی 2026دا.

ڕاپۆرتەكەی ستراتیژیەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا، لە دەستپێكدا بە پرسیارێك دەست پێدەكات كە دەپرسێت: «ستراتیژیەتی ئەمریكا چییە؟»

ئەوجا ئەگەر لە چوارچێوەی ئەم پرسیارە سەرەكییەی كە ڕاپۆرتەكەی ستراتیژیەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا ورووژاندوونی و لە ئێستاوە وەك كارنامەی كۆشكی سپی لەسەر ئاستی ناوخۆی ئەمریكا و جیهان پیادەی دەكات، جارێكی دیكە قسەكانی تۆم باراك بۆ سیاسەت و ستراتیژیەتی ئەمریكا بەرانبەر بە پرۆسەی سیاسیی عێراق ڕاڤە بكەینەوە، ئەوا بە ئاسانی هەست بەوە دەكرێت لە ساڵی دووەمی ئیدارەكەی ترەمپ، سیاسەتی ئەمریكا بەرانبەر بە عێراق 180 پلە پێچەوانە دەبێتەوە و دەتوانرێت لە قسەكانی تۆم باراكەوە وەڵامی پوخت بۆ ئەو پرسیارانەی لە ڕاپۆرتی ستراتیژیەتی ئاسایشی نیشتمانی هاتوون بۆ سیاسەتی داهاتووی ئەمریكا بەرانبەر بە عێراق وەربگرینەوە، بەمجۆرە:

 ستراتیژیەتی ئیدارەی ترەمپ لە عێراقدا چییە؟

لە ماوەی 20ی كانوونی 2025 كە ترەمپ بە فەرمی سوێندی یاسای خوارد و بووە 47ـەمین سەرۆكی ئەمریكا، هەتا 5ی كانوونی یەكەمی 2025 كە ستراتیژیەتی تازەی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا بڵاو كرایەوە، دۆناڵد ترەمپ تەنیا باس لە كارەكانی نۆ مانگی ئیدارەكەی دەكات و دەڵێت: «ئەو وەرچەرخانەی لەو ماوە كورتەدا بەدەستمان هێناوە، بە درێژایی مێژوو هیچ ئیدارەیەكی دیكە نەیتوانیوە بەدی بهێنێت..» كە بەشێك لەم وەرچەرخانە پەیوەستە بە شەڕ و كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە بێگومان هەتا ئێستاش عێراق وەك چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە جەختی لەسەر دەكەنەوە، لەسەر ئاستی سیاسی بەشێكن لە میحوەری مقاوەمەی ئیسلامی شیعە كە ئەمەش لایەنێكی سەرەكیی كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە.

تۆم باراك، سەبارەت گۆڕینی ستراتیژیەتی ئەمریكا بەرانبەر بە عێراق، ئاماژە بە قسەیەكی مارك ڕۆبیۆ دەكات كە ئێستا وەزیری دەرەوە و ڕاوێژكاری ئاسایشی نیشتمانییە كە گوتوویەتی: «ئیتر بەسە. سەربازانی ئێمە لەسەر زەوی – No more boots on the ground- بوونی نابێت و بە ملیاران دۆلاری خۆمان بەفیڕۆ نادەین. باڵیۆزخانەیەكی زۆر گەورەمان بە دوو ملیار دۆلار لە بەغدا دروست كردووە، كونسووڵخانەیەكی گەورەشمان بە بڕی 800 ملیۆن دۆلار لە هەولێر دروست كردووە، ئەمانە كاریان چییە؟»

لەم چەند وشەیەدا تۆم باراك ستراتیژیەتی ئەمریكای بەرانبەر بە عێراق و هەرێمی كوردستان خستووەتە ڕوو و خۆی وەڵامی ئەو پرسیارەی داوەتەوە كە كاری باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە بەغدا و كونسووڵخانەی ئەمریكا لە هەولێر ئەوەیە كە پەیوەندییە دیپلۆماتییەكانی نێوان بەغدا و واشنتۆن هەروەها هەولێر و واشنتۆن ڕێكبخەن، ئەم ڕێكخستنەوەیەش كە بە جۆرێك لە ڕاستكردنەوەی ستراتیژیەتی ئەمریكا لە عێراق شرۆڤەی بۆ دەكرێت، ئەوەیە كە دەبێت دەسەڵاتدارانی ئێستای عێراق وەڵامی ئەو پرسیارەی ئیدارەی ترەمپ بدەنەوە بەوەی «عێراق دەوڵەتێكە لە چوارچێوەی ڕێكخراوی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان، یان دەوڵەتێكی قووڵە لەژێر چەتری دەوڵەتی عێراقدا؟» بێگومان ئیدارەی ترەمپ وەڵامی ئەم پرسیارەی بە پراكتیكی لە دەسەڵاتدارانی عێراق دەوێت و دەسەڵاتدارانی عێراقیش زۆر باش لەوە تێگەیشتوون سەرۆك ترەمپ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە جددییە و سازش قبووڵ ناكات.

لایەنێكی دیكەی شكستی ستراتیژیەتی پێشووی ئەمریكا بەرانبەر عێراق ئەوەیە كە ئیدارەی ترەمپ بە تەواوەتی گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی ئەو سیستمە فیدڕاڵییەی لە دەستووری عێراقی 2005 نەخشە ڕێگەی بۆ داڕێژراوە مەحاڵە و جێبەجێ ناكرێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە فایەق زێدان سەرۆكی ئەنجومەنی دەسەڵاتی دادوەری لە شوباتی 2024 بە بەیانی فەرمیی دەسەڵاتی دادوەری ڕایگەیاند «بیرۆكەی دامەزراندنی هەرێمی دیكەی فیدڕاڵی «بێجگە لە هەرێمی كوردستان» هەڕەشە لە یەكپارچەیی و ئاسایشی عێراق دەكات»، لەمەش زیاتر زێدان ئاماژە بەوە دەكات «بارودۆخی دروستبوونی هەرێمی كوردستان جیاوازە و سەردەمانێك بووە كە حكومەتی ناوەندی دەسەڵاتی لەو هەرێمە نەبووە و پاشانیش لەسەر ئاستی هەموو لایەك ددانی پێدا نراوە». كەواتە ئەم قسانەی سەرۆكی ئەنجومەنی دەسەڵاتی دادوەریی عێراق ڕاشكاوانە مانای ئەوەیە كە پارێزگاكانی «عەرەبی سوننە و شیعە» كێشەیان نییە ئەگەر هەرێمی دیكە لە عێراقدا دروست نەكرێت، بەڵام هەرێمی كوردستان ئەو واقیعەی قبووڵ نییە و بەو مودیلەی سیستمی فیدڕاڵی ڕازی نابێت، بۆیە دەبێت هەوڵ بدرێت میكانیزمێكی تازە بدۆزرێتەوە، بۆ ئەوەی پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان و دەوڵەتی عێراقی پێ ڕێك بخرێتەوە، ئەم هەوڵانە هەتا ئێستاش لەسەر ئاستی دانوستاندن و گفتوگۆكانی هەولێر و بەغدا بەرهەمێكی ئەوتۆی نەبوو، لەبەر ئەوەی دەسەڵاتدارانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە هەموو هەوڵی خۆیان خستووەتەگەڕ بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان ناچار بكەن، تەسلیمی ئەو ئەمری واقیعە بێت و بیكەنە بەشێك لەو سیستمەی كە خۆیان دەیانەوێت، بەڵام وێڕای هەموو گوشارە ئابووری و سەربازییەكان، هەرێمی كوردستان خۆڕاگر بووە و تەسلیم نەبووە، بۆیە لە ئێستادا و لە چوارچێوەی ئەو سیاسەتە تازەی ئیدارەی ترەمپ دەیەوێت بەرانبەر بە كۆی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراق پیادەی بكات، ئەو ستراتیژە ڕاست بكاتەوە كە تۆم باراك لەو بارەیەوە ڕاشكاوانە دەڵێت:

1- ئەمریكا چیتر بڕوای بە گۆڕینی ڕژێمەكان نییە بە ڕێگەی كودەتا، لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە ئەمریكا لە 93 كودەتا دەستی هەبووە، بەڵام بۆی دەركەوت، بە گۆڕینی ڕژێمەكان كێشەكان چارەسەر نابن. ئەمەش پەیامێكی زۆر ئەرێنییە بۆ لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە كە زۆر لەوە دەترسان بە ڕێگەی ئەنجامدانی كودەتای سەربازی لە دەسەڵات دوور بخرێنەوە.

2- ئەمریكا چیتر بڕوای بە سەپاندنی سیستمی سیاسی بەگشتی و سیستمی «فیدڕاڵی و دیموكراتی» نییە كە پشتر ناویان لێنابوو «بونیادنانەوەی نەتەوە – Nation Building»، لەمەش ڕاشكاوانەتر ئەوەیە گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی لەناو سنوورە دەستكردەكانی «سایكس -پیكۆ» كێشەی نەتەوەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چارەسەر ناكرێت، باشترین نموونەش ڕووداوەكانی ناوچەی بالكانە لە نەوەدەكانی ڕابردوو كە هەوڵیاندا لە چوارچێوەی سیستمی فیدڕاڵیزم یوگسلافیا بە یەكپارچەیی بهێڵنەوە، بەڵام سەرەنجام دابەش بوو بۆ حەوت پارچە، ئەوجا بۆ ئەوەی هەمان ڕووداو جارێكی دیكە ڕوو نەداتەوە، ئەوا دەبێت نەتەوەكان میكانیزمی تازە بدۆزنەوە بۆ چارەسەركردنی كێشەكانیان، ئەمەشیان پەیامێكی ئەرێنییە بۆ كوردی هەر چوار پارچە، نەك تەنیا بۆ هەرێمی كوردستان، لەبەر ئەوەی لە ئێستادا كار بۆ ئەوە دەكرێت كوردانی ڕۆژئاوا بە جۆرێك لە لامەركەزی كێشەكەیان چارەسەر بكرێت و كوردانی باكووریش بە ڕێگەی پرۆسەی ئاشتی.

3- سەبارەت بە هەرێمی كوردستان وەك بەشێك لە دەوڵەتی عێراق، ڕاشكاوانە ددانی بەوەدا ناوە، كە ئەو كۆمارەی ئەمریكا دەیەوێت لە عێراقدا دروستی بكات و بەغدا وەك كۆمارێكی فیدڕاڵی وێنای دەكات، ئەوا هەرێمی كوردستان بەو كۆمارە فیدڕاڵییە ڕازی نابێت و پێداگری لەسەر «خۆبەڕێوبردنێكی سەربەخۆی ددانپێدانراو» دەكات، كە ئەمەش لە هەندێك سیستمی فیدڕاڵی پێی دەگوترێت «فیدڕاڵیەتی كێبڕكێكار - competitive federalism»، ئەمەش واتە ئەو هەرێمە فیدڕاڵییە بەپێی دەستوور خاوەنی پشكی ڕاستەقینەی خۆی دەبێت لە بوودجەی گشتیی دەوڵەت و، هەرێمەكە پەرلەمان و حكومەتی خۆی دەبێت و خۆی بوودجە بۆ خۆی دیاری دەكات و هەرێمەكەی بەڕێوە دەبات و لە ڕووی پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەوە كێبڕكێ لەگەڵ حكومەتی ناوەندی فیدڕاڵی دەكات. ئەم شێوازە لە ستراتیژیەتی تازەی ئەمریكادا پێشوازی لێدەكرێت و ناوی لێنراوە «هەرێمی كوردستانێكی بەهێز لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا» و، مایكڵ ڕێگەس جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا لە كردنەوەی كونسووڵخانەی ئەمریكا لە هەولێر ڕاشكاوانە جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە ئەم ئاراستەیە كۆڵەگەی سیاسەتی داهاتووی واشنتۆنە لەگەڵ بەغدا.

 چۆن ستراتیژیەتی ئەمریكی لە عێراقدا بە لاڕیدا برا و چۆن ڕاست دەكرێتەوە؟

باڵیۆز پیتەر گالبریس لە وەڵامی پرسیارێكی گوڵاندا كە لێی پرسیبوو: «لە ساڵی 2006 كاتێك كتێبی «كۆتایی عێراق»ت نووسی، مەبەستت چی بوو؟» لە وەڵامدا زۆر ڕاشكاوانە پێی گوتین: «كتێبەكەم پەیام و هۆشداری بوو بۆ ئیدارەی ئەو كاتی ئەمریكا، مەبەستم بوو تێیان بگەیەنم كە عێراق بە سرووشتی خۆی وەك دەوڵەت كۆتایی هاتووە و بە ناردنی هێزی زیاتر ئەمریكا بونیاد نانرێتەوە». ئەم تێگەیشتنەی گالبریس كە كاتی خۆی لە 2006 ئیدارەی جۆرج دەبلیو بوش، هەروەها خاوەنی پلانی « B» جوزێف بایدن و باراك ئۆباما، تێینەگەیشتن، ئێستا تۆم باراك وەك ڕەهەندە گشتییەكانی سیاسەتی تازەی ئیدارەی ترەمپ دەیخاتەڕوو و ڕاشكاوانە لە میدیاكانەوە دەڵێت: «كورد نەتەوەیەكی جیاوازن و كەلتوور و زمانی خۆیان هەیە و مافی خۆیانە خۆبەڕێوەبردنی سەربەخۆ و تەنانەت هێزی سەربازیی لۆكاڵی خۆشیان هەبێت و جیاواز بن لەو سیستمەی بەغدا پێی دەڵێت فیدڕاڵی».

هەر لەدوای ساڵی 2003 كە ڕژێمی بەعس و سەدام ڕووخێنرا و حاكمی مەدەنی بۆ عێراق دانرا و ئەمریكا بەپێی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە «ڕزگاركار»ـەوە ناوی خۆی گۆڕی بۆ «داگیركار»، ستراتیژیەتی ئەمریكا بە لاڕێدا برا و تەنانەت لە لایەن پۆل بریمەر حاكمی مەدەنیی ئەمریكا لە عێراق هەوڵ درا كە ناوەڕۆكی دەستوورەكە لەو ڕێككەوتنانەش بەتاڵ بكاتەوە، كە پێشتر لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی لە كۆنگرەكانی «لەندەن، پاریس، هەولێر» لەسەری ڕێككەوتبوون. ئەگەر پێداگریی سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان بەگشتی و هەڵوێستی سەرۆك بارزانی نەبووایە بەتایبەتی، گەلێك لەو ماددە دەستوورییانەی تایبەت بوون بە مافەكانی گەلی كوردستان لە دەستوورەكەدا بوونیان نەدەبوو.

لە ساڵی 2006 كاتێك بارودۆخی عێراق تەقییەوە و لەلایەك شەڕی ناوخۆی مەزهەبی لە نێوان عەرەبی شیعە و سوننە و لەلایەكی دیكە هێرشی تیرۆریستانی ڕێكخراوی ئەلقاعیدە دەستی پێكرد، ئیدارەی جۆرج دەبلیۆ بوش سەبارەت بە بارودۆخی عێراق بە جۆرێك تووشی شڵەژان بوو، كە ناچار بوو بە پەلە گرووپێك لە هەردوو پارتی كۆماری و دیموكراتی ئەمریكا پێكبهێنێت و ناوی لێنا «گرووپی دیراسەتی عێراق – Iraq Study Group». ئەم گرووپە كە لەلایەن جێمس بێكەر وەزیری دەرەوەی ئەمریكا لە ئیدارەی جۆرج بوشی باوك و هەروەها لی هاملتۆن كۆنگرێسمانی دیموكراتەكان سەرپەرشتی دەكرا، لە مانگی ئاداری 2006ـەوە دەستیان بە كاركردن كرد و لە 6ی كانوونی یەكەمی 2006 ڕاپۆرتی خۆیان پێشكەشی كۆنگرێس كرد، ئەوەی لەم ڕاپۆرتەدا بۆ ڕاستكردنەوەی سیاسەت و ستراتیژیەتی ئەمریكا خرابوونەڕوو، بە ئاستێك لاواز و خراپ بوون، كە توێژەری بەناوبانگی ئەمریكی ئەنتۆنی كۆردسمان ناوی لێنابوو «چاوەڕێ بووین شاخ بزێ، بەڵام مشكی بوو!!» هەر بۆیە ڕاسپاردەكانی ئەم ڕاپۆرتە بە پلەی یەكەم بووە هۆكاری ئەوەی ماددەكانی دەستووری عێراق سڕ بكرین و دەرگا واڵا بێت، بۆ ئەوەی نفووزی دەوڵەتانی دراوسێی عێراق باڵادەست بێت، لەمەش زیاتر زەمینەی ئەوەی هێنایە ئاراوە كە لەناو ئەوەی پێی دەگوترێت «سیستمی فیدڕاڵی» دەوڵەتێكی قووڵ دروست بێت كە ناوەرۆكی سیستمە فیدڕاڵییەكەی بەتاڵ دەكردەوە.

لە سەرەتای ساڵی 2011 كاتێك بە فەرمانی باراك ئۆباما هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق پاشەكشەیان كرد، وەك نید پاركەر بەرپرسی نووسینگەی ئەسیوشیدپرێس لە بەغدا لە وتارێكدا نووسیبووی «چیمان دوای خۆمان بەجێهێشت: جیهان پێشوازی لە دەوڵەتێكی شكستخواردوو دەكات»، ئەم وتارەی پاركەر كە تەنیا دوای ساڵێك لە كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق نووسراوە، بە تەواوەتی ئەوەی دەرخست، دوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا، عێراق بووە «دەوڵەتێكی شكستخواردوو»، هەر ئەم دەوڵەتە شكستخواردووەش بووە هۆكاری سەرهەڵدانی ڕێكخراوی تیرۆریستانی داعش و ڕاگەیاندنی خەلافەتی ئیسلامی لەسەر بەشێكی خاكی سووریا و عێراق.

لە ساڵی 2017 دوای ئەوەی گەلی كوردستان ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجام دا و بە هەموو جیهانی ڕاگەیاند كە لە چوارچێوەی ئەو سیستمە سیاسییەی عێراقدا پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان و عێراق ڕێك ناخرێتەوە و پێویستی بە میكانیزمی نوێ هەیە، بەداخەوە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و لە سەرووی هەموویانەوە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پشتیان لە كوردستان كرد و گڵۆپی سەوزیان بۆ هێزە عێراقی و هەرێمییەكان هەڵكرد كە پەلاماری كوردستان بدەن. پڕۆفیسۆر دەیڤید فلیپس لە ساڵی 2018 لە كتێبێكیدا بە ناونیشانی «خیانەتە گەورەكە: چۆن ئەمریكا دەستبەرداری كورد بوو و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دۆڕاند - The Great Betrayal: How America Abandoned the Kurds and Lost the Middle East»، زۆر باش ئاكامی ئەو خیانەتەی شرۆڤە كردووە و بەكردەوەش دەركەوت كە لەدوای ئەو كارەساتە ئەمریكا عێراق و تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لەدەست دا و، بینیمان لە 31ی كانوونی یەكەمی 2019 واتە شەوی سەری ساڵی 2020 چۆن هێرش كرایە سەر باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە بەغدا و هێرشبەرەكان چوونە ناو باڵیۆزخانەكەوە.

لە تشرینی یەكەمی 2019وە كە خۆپیشاندانەكان لە بەغدا و چەند پارێزگای دیكەی ناوەڕاست و باشووری عێراق دەستیان پێكرد، ئیدی پرۆسەی سیاسیی عێراق كەوتە ناو گێژاوی پاشاگەردانی و باڵادەسیتی گرووپە چەكدارەكانی لە یاسا دەرچوو، ئەم بارودۆخە درێژەی هەبوو هەتا 6ی تشرینی یەكەمی 2023 كە شەڕە گەورە و كاولكارییەكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستی پێكرد، بەڵام شێوازی مامەڵەی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە ئاستێك لەگەڵ ئەو ڕوودوانە سەرنجی جیهانی ڕاكێشا، كە ئەنتۆنی بلیكین وەزیری پێشووی دەرەوە لە ئیدارەی بایدن لە شوباتی 2024 كاتێك پێشوازی لە مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی كوردستان كرد، ڕاشكاوانە گوتی: «پشتگیری لە حكومەتێكی بەهێز، سەقامگیر و خۆڕاگری هەرێمی كوردستان دەكەین».

لە 20ی كانوونی دووەمی 2025 كە ئیدارەی ترەمپ دەستبەكار بوو، مامەڵەی لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان وەك حكومەتێكی «بەهێز، سەقامگیر، خۆڕاگر» بووە جێگەی ئەو متمانەیەی كە ئەم ئیدارەیە بتوانێت بە پشتبەستن بە حكومەتی هەرێمی كوردستان ئاراستەی بەلاڕێدا براوی ستراتیژیەتی ئەمریكا لە عێراقدا ڕاست بكاتەوە و وەك تۆم باراكیش جەختی لەسەر دەكاتەوە «كونسووڵخانە گەورەكەی هەولێر بەسە بۆ ئەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و واشنتۆن بچنەوە سەر ڕاستەڕێی خۆیان».

 زەمینەی لەبار بۆ تێگەیشتنی هاوبەش

لەنێوان بەغدا و هەولێردا

د.محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق لە مانگی ڕابردوو لە كۆڕبەندی ئاشتی و سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە لە زانكۆی ئەمریكیی كوردستان لە شاری دهۆك بەڕێوەچوو، جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە لە ئێستادا «كێشەی سیاسی لەنێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق نەماوە و ئەوەی هەیە كێشەی تەكنیكییە و پەیوەندی بە شاندەكانی دانوستاندنی هەردوولاوە هەیە». لەدوای ئەم كۆڕبەندەش هاتنی نووری مالیكی سەرۆكی دەوڵەتی یاسا بۆ كوردستان و كۆبوونەوەی دووقوڵی لەگەڵ سەرۆك بارزانی، ئەمەش ئاماژەیەكی دیكەیە بۆ ئەوەی كە سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە مەبەستیانە كێشە سیاسییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا لەگەڵ سەرۆك بارزانی چارەسەر بكەن.

پێش ئەم دوو ڕووداوەش، جۆرێك لێكتێگەیشتن لە نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر هەناردەكردنەوەی نەوتی كوردستان هاتە ئاراوە و توانرا ڕێككەوتنێكی سێ لایەنە «حكومەتی هەرێم، كۆمپانیاكان، حكومەتی عێراق» لەسەر تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت واژۆ بكرێت، ئەم ڕێككەوتنە بۆ ماوەی سێ مانگ بوو، بەڵام درێژەی دەبێت، هەتا ئەم خولە تازەیەی پەرلەمانی عێراق دەستبەكار دەبێت و پڕۆژە یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی پەسەند دەكرێت.

ئەم وەرچەرخانەی لە پەیوەندییەكان هەولێر و بەغدا هاتووەتە ئاراوە، بەبێ هەوڵی میانگیری ئەمریكا نەبووە و، مارك ڕۆبیۆ وەزیری دەرەوەی و ڕاوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا ڕۆڵی خۆی تێدا گێڕاوە و، هەردوای واژۆكردنی ڕێككەوتنی سێ لایەنە لەسەر هەناردەكردنەوەی نەوتی كوردستان بۆ دەرەوە، بە تەلەفۆن دەستخۆشی لە سەرۆك وەزیرانی عێراق كرد، بەوەی دووبارە هەناردەكردنی نەوتی كوردستان دەستی پێكردووەتەوە.

لایەنێكی دیكە كە دەبێتە زەمینەیەكی لەبار بۆ لێكتێگەیشتنی نێوان بەغدا و هەولێر، پرسی جێبەجێكردنی دەستووری ساڵی 2005ی عێراقە. سەبارەت بەم لایەنە كە بەردەوام لایەنی كوردستانی جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، كە سازش لەسەر مافە دەستوورییەكانی گەلی كوردستان ناكەین، دەكرێت ئەو ماددانەی پەیوەستن بە مافەكانی گەلی كوردستان و ئەو ماددانەی پەیوەستن بە دەسەڵاتە سنووردارەكانی حكومەتی فیدڕاڵی و پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدڕاڵی پێ ڕێك دەخرێتەوە، ببنە خاڵی هاوبەش بۆ دووبارە ڕێكخستنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا. بە مانایەكی دیكە دەكرێت ئەو پڕۆگرامە وەزارییەی ڕێككەوتنی لەسەر كرا بۆ پێكهێنانی كابینەی حكومەتەكەی محەمەد شیاع سوودانی لە تشرینی یەكەمی 2022، جارێكی دی بكرێت بە بنەما بۆ ڕێككەوتنی تازەی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی داهاتووی عێراق، بەڵام ئەمجارەیان لایەنی ئەمریكی ببێتە میانگیر و شاهید بۆ ئەوەی لەو ماوەیەی بۆی دیاری دەكرێت، هەموو ئەو ماددە دەستوورییانەی بۆ جێەجێكردنیان پێویستیان بە دەركردنی یاسا هەیە و هەموو ئەو ماددە دەستوورییانەی پێویستی بە بڕیاری جێبەجێكاری ئەنجومەنی وەزیرانە بتوانرێت لەو كاتە دیاریكراوەدا جێبەجێ بكرێن.

دانوستاندنەكانی ئەم جارە بۆ پێكهێنانی حكومەتی داهاتووی عێراق زۆر قورس نابێت و مەزندە دەكرێت لەو ماوە دەستوورییەی بۆ دانراوە زیاتر درێژە نەكێشێت، هۆكاری سەرەكی بۆ ئەم مەزندە گەشبینییایە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی باڵانسی هێز لەنێوان پێكهاتە جیاوازەكانی عێراق گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە. هەر بۆ نموونە ئێستا بە بێ كێشمەكێش لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە دەتوانن فراكسیۆنی گەورەی پەرلەمان دروست بكەن و ڕاستەوخۆ دوای هەڵبژاردنی سەرۆكی پەرلەمان و سەرۆك كۆمار، كاندیدی فراكسیۆنی گەورە بۆ پێكهێنانی حكومەت ڕابسپێرن.

لەسەر ئاستی پێكهاتەی عەرەبی سوننە كە هەموویان بە جۆرێك لە جۆرەكان لەگەڵ لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە هاوپەیمانن، یان لەناو هێزەكانی حەشدی شەعبی پلە و پۆستیان هەیە، كێشەی مەزهەبییان وەك سوننە لەگەڵ لایەنە سیاسییەكانی شیعە نییە و تەنیا داوای خزمەتگوزاری و ئاوەدانكردنەوەی پارێزگاكانیان و ئازادكردنی هەندێك لە گیراوە سیاسییەكان دەكەن، بۆیە پرسی دەستنیشانكردنی سەرۆكی پەرلەمانیش بۆ سوننە زۆر كێشە دروست ناكات.

دەمێنێتەوە لایەنی كوردستانی وەك لایەنێكی سەرەكی لە پرۆسەی پێكهێنانی حكومەتی داهاتووی عێراق، كە هەموو لایەنە سیاسییەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی سەیری هەڵوێست و بڕیارەكانی سەرۆك بارزانی دەكەن، هەر بۆیە ئەگەر لەسەر مافە دەستوورییەكانی گەلی كوردستان لەگەڵ چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە بگەینە ڕێككەوتن، پرسی پۆستەكانی كوردستانیش لەناو حكومەتی داهاتووی عێراق كێشە دروست ناكات و بە ئاسانی سەرۆك بارزانی بڕیاری لەسەر دەدات.

 دروستكردنی سیستمێكی سیاسی

كە پڕ بە پێستی داهاتووی عێراق بێت

سایكۆلۆژیەتی بەشی هەرە زۆری دەستەبژێری سیاسی و ئەكادیمی عەرەبی «سوننە و شیعە»ی عێراق بڕوایان بە سیستمی «فیدڕاڵی و دیموكراتی» نییە، زۆرێك لە دەستەبژێرانی عەرەبی سوننە و شیعەی عێراق كاتێك گفتوگۆیان لەگەڵ دەكەین، لەو ڕاستییە ئاگادارمان دەكەنەوە كە ئەوان لەگەڵ سیستمی فیدڕاڵی و دیموكراتی نین و بڕواشیان پێی نییە، یان لە باشترین حاڵەت پێمان دەڵێن: «باشە ئێوە چ جۆرە سیستمێكی فیدڕاڵیتان دەوێت؟» ئەمەش وەك ئەوەی سیستمی فیدڕاڵی قاڵبێك بهێنین دایبنێین و یەكسەر وەك خۆی كۆپی بكرێتەوە. ئەوان لەوە بێئاگان كە فیدڕاڵییەت وەك مایكل گریڤ پڕۆفیسۆری یاسا لە زانكۆی جۆرج مەیسن لە دیمانەیەكی گۆڤاری گوڵان پێناسەی كردووە و دەڵێت «سیستمی فیدڕاڵی بەو جۆرە دیزاین كراوە، كە وەڵامدانەوەیەكی دەستووریی بێت، بۆ كێشەیەكی سیاسی كە لە وڵاتدا بوونی هەیە، ئەمەش بەو مانایەی چۆن لەناو دەوڵەتدا حكومەتێك دابمەزرێنین كە بتوانێت لەسەر ئاستی نیشتمان بڕیاری یەكلاكەرەوە لەسەر چارەسەكردنی كێشەكان بدات، بەبێ ئەوەی ئەم حكومەتە (حكومەتی فیدڕاڵی) ئەوەندە دەسەڵات لای خۆی كۆبكاتەوە كە مەترسی لەسەر «ئایندەی ئازادی» دروست بكات»، ئەمەش دروست مانای ئەوەیە فیدڕاڵیزم پێش ئەوەی وەك سیستمێك دیزاین بكرێت بۆ بەڕێوەبردنی وڵات، ڕێككەوتنێكی سیاسیی ئارەزوومەندانەیە بۆ شێوازی پێكەوەسازان و پاراستنی ئازادی لە وڵاتدا، ئەوجا ئەم ڕێككەوتنە سیاسییە كە پاشان لە چوارچێوەی دیزاینێكی سیاسی دەكرێتە سیستمێك كە هەموو نەتەوە و ئایینە جیاوازەكان، یان هەموو پێكهاتە جیاوازەكان ئەو سیستمە بە ڕەنگدانەوەی ئیرادەی خۆیان دەزانن و ئەو ڕەنگدانەوەیەش دەبێتە ناسنامەیەكی هاوبەش كە پێكهاتە جیاوازەكان وەك ناسنامەیەكی نیشتمانیی هاوبەش شانازی پێوە دەكەن.

لە وڵاتێكی وەك عێراقدا كە سەرۆكی ئەنجومەنی دەسەڵاتی دادوەرییەكەی دروستكردنی هەرێمی فیدڕاڵی لەسەر ئاستی پارێزگاكان بە هەڕەشە بۆ سەر سەقامگیری و یەكپارچەیی وڵاتەكەی لە قەڵەم بدات، هەرگیز ئەو زەمینەیە دروست نابێت، كە هەموو پێكهاتە جیاوازەكانی عێراق بگەنە ڕێككەوتنێكی سیاسی بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی ئەو ڕێككەوتنە سیاسییە سیستمێك دیزاین بكەین كە وڵاتی پێ بەڕێوەبەرین. لەسەر ئەم پرسە تەنیا لە ساڵی 1992 هەتا ئێستا كە دەكاتە زیاتر لە 32 ساڵ، لەنێو لایەنە سیاسییەكانی عێراقی لە سەردەمی ئۆپۆزسیۆن و لە دوای ساڵی 2003شەوە لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و سەدام، گفتوگۆ و دانوستاندن لەسەر ئەوە دەكرێت «ئایا فیدڕاڵییەت مانای یەكگرتن و یەكێتیی ئارەزوومەندایە، یان مانای جیابوونەوەیە؟»، وەڵامی ئەم پرسیارە هەتا ئێستاش لای بەشی هەرە زۆری دەستەبژێر و ئەكادیمیست و سیاسەتمەدارانی عێراق لاستیكییە و تەفسیرێكی جێگری نییە. هەر بۆ نموونە یەكێك لەو ئەكادیمیستانەی عەرەبی عێراق كە بانگهێشتمان كردبوو بۆ یەكێك لە گفتوگۆكانی «بازنەی گفتوگۆ»ی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ قسەكردن لەسەر تێڕوانینی عێراقییەكان بۆ هەرێمی كوردستان، موئەیەد سالم جحێشی سەرۆكی پەیمانگای عێراقی بۆ پشتگیری لە فیدڕاڵیزم، زۆر ڕاشكاوانە پێی گوتین: «من سەرۆكی ئامۆژگایەكم بۆ پشتگیریی فیدڕاڵیزم، بۆیە ڕاشكاوانە دەڵێم شتێك نییە ناوی فیدڕاڵیزمی سیاسی بێت، ئەوەی هەیە فیدڕاڵیزمی كارگێڕییە و ئێوە لە هەرێمی كوردستان داوای دەوڵەتی سەربەخۆ دەكەن». سەرنج بدەن، ئەمە تێڕوانین و بۆچوونی ئەكادیمیستێكی عەرەبی سوننەی عێراقە كە بە حیساب پشتگیری لە سیستمی فیدڕاڵیزم دەكات، لەوە بێ ئاگایە كە هەرێمێكی وەك سكوتلەندا كە بەشێكە لە شانشینی بەریتانیای مەزن، ئاستی سەربەخۆییان گەیشتووەتە ئەو ئاستەی كە دراوی تایبەت بە خۆیان هەبێت و هەڵبژاردەی ئەو هەرێمە وەك هەڵبژاردەی دەوڵەتان بەشداری پێشبڕكێ جیهانییەكان دەكەن، ئەمە لە كاتێكدایە لەسەر ئاستی عێراق ڕێگە نادەن وەرزش و پاڵەوانەكانمان لە كێبڕكێ جیهانییەكاندا ئاڵای كوردستان لەگەڵ ئاڵای عێراق پێكەوە بەرز بكەنەوە.

ئەم باكگراوەندەی سایكۆپۆلیتیكی بەشی هەرە زۆری دەستەبژێری عەرەبی عێراقی ئەگەر نەشڵێن مەحاڵە گۆڕانكاری بەسەردا بێت، ئەوا نیمچە مەحاڵە بە ئاسانی گۆڕانكاری بەسەردا بێت. مێژووی 20ساڵی هاوچەرخی دەوڵەتی عێراق بۆ هەموو لایەكی سەلماندووە كە ئەقڵییەتی دەسەڵاتدارانی عێراق لەسەر ئاستی سیاسی و یاسایی، سیستمی سیاسییان پێ هەرس ناكرێت، بۆیە باشترین ڕێگە بەپێی بۆچوونی پسپۆڕانی یاسا و یاسای دەستووری ئەوەیە كە بەدوای جێگرەوەی سیستمی فیدڕاڵی بگەڕێن. تۆم باراك گوتەنی «ئەو كۆمارەی ئەمریكا دەیەوێت بۆ عێراقی دروست بكات، لە ڕوانگەی بەغداوە فیدڕاڵییە، بەڵام كورد بەو سیستمە فیدڕاڵییە ڕازی نابێت، بۆیە دەبێت بیر لە میكانزمێكی دیكە بكرێتەوە و كوردیش مافی خۆیانە خوبەڕێوەبردنی سەربەخۆی پراكتیكیی دروستی هەبێت و خاوەنی هێزی سەربازیی خۆیان بن».