د. ئیحسان دەعدوش بۆ گوڵان:هونەری كوردی بەتایبەتی سینەما هەنگاوی زۆر باشی بڕیوە
د. ئیحسان دەعدوش لە ساڵی ١٩٦٧ لە بەغدا لەدایك بووە، سەرەتای كاروانی هونەریی دەگەڕێتەوە بۆ هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو. دەرچووی پەیمانگەی هونەرە جوانەكانە و دواتر خوێندنی لە كۆلێژی هونەرە جوانەكان تەواو كردووە.
بڕوانامەی دكتۆرای لە فەلسەفەی هونەرە شانۆییەكان لە كۆلێژی هونەرە جوانەكانی زانكۆی بەغدا لە ساڵی ٢٠١٩ بەدەست هێناوە، لە پاڵ كاری هونەریدا، لە ئێستادا دكتۆر ئیحسان دعدوش وەك مامۆستا و وانەبێژ لە كۆلێژی هونەرە جوانەكان لە زانكۆی بەغدا كار دەكات.
*هونەری عێراقی چۆن دەبینیت لەم ماوەیەی ئێستادا؟
-هونەری عێراقی ڕەگ و ڕیشەیەكی مێژوویی هەیە و خاوەنی كۆمەڵێك كارە كە لە یادەوەریی عەرەبی و عێراقیدا بە نەمری ماونەتەوە. لە ساڵانی دواییدا و سەرەڕای ئەو بارودۆخەی عێراق پێیدا تێپەڕی، بەڵام دراما و هونەر بەرهەمی جوان و بەردەوامیان بەرهەم هێناوە، بەتایبەتی لەلایەن دەرهێنەران و سیناریۆنووسە ئەكتەرە گەنجەكان، بەڵام كوالێتی (چۆنیەتی) هەر بە گرنگترین توخم دەمێنێتەوە لەو كارانەدا. ئێمە درێژكراوەی ئەوەین كە لە دەیەكانی پێشوو لە حەفتاكان و هەشتاكان و نەوەدەكانەوە پێشكەش كراوە، تا دەگاتە ئەمڕۆمان بۆ ئەو هونەرمەندانەی لەم بوارەدا كاریان كردووە. ئەم هەمەچەشنییەی لە نێوان كارە هونەرییەكاندا ڕووی داوە بووەتە نیشانەیەكی گەشاوە لە بواری نواندن و مۆسیقا و گۆرانی، چونكە بڵاوبوونەوەیەكی گەورەی هەیە لە نیشتمانی عەرەبیدا، بە جۆرێك كە هونەری عێراقی بووەتە یەكێك لەو شتانەی كە ناكرێت دەستبەرداری ببین.
*تا چەند ئاگاداری ڕەوشی هونەری كوردییت؟
-گومانی تێدا نییە لەم ساڵانی دواییدا پێشكەوتنێكی بەرچاو هەیە لە هونەری كوردیدا بەتایبەتی كارە سینەماییەكان، كە تێیدا فیلمە كوردییەكان بەشدارییان لە فێستیڤاڵە جیهانییەكاندا كردووە و خەڵاتی زۆریان بەدەست هێناوە. بە ڕای من دەبێت لێكنزیكبوونەوە و ئاڵوگۆڕ هەبێت لە نێوان كارە هونەرییە كوردی و عێراقییەكان. لەم سەكۆیەوە پێشنیار دەكەم كە كارە درامی و سینەماییە كوردییەكان وەربگێڕدرێن بۆ زمانی عەرەبی بۆ ئەوەی بتوانین پەیوەندی بكەین و لێیان تێبگەین، چونكە زمان بە بەربەستێكی گەورە دادەنرێت بۆ گەیاندنی بیرۆكەكە. هەروەها دەبینین بیرۆكەی باش و هونەرمەندی كوردی گەورە هەن كە لە بواری نواندندا كار دەكەن. وەك چۆن دەبینین كارە توركییەكان وەرگێڕدراون بۆ زمانی عەرەبی و لە ڕێگەی ئەو كارانەوە زیاتر ناسیومانن و لێیان تێگەیشتووین لە ڕووی هونەری و كۆمەڵایەتییەوە و، زانیاریمان هەیە دەربارەی هونەرمەند و دەرهێنەرە توركەكان، بۆیە وەرگێڕانی كارە كوردییەكان بۆ زمانی عەرەبی هەنگاوێكی باش دەبێت بۆ ئەوەی زیاتر ئاشنا بین بە هونەرمەندە گەورەكانی كورد بە شێوەیەكی فراوانتر.
*ئایا پەیوەندیی نێوان هونەرمەندانی كورد و هونەرمەندانی بەشەكانی دیكەی عێراق لە ئاستی پێویستدایە؟
-بە داخەوە نەخێر، ڕاستە فێستیڤاڵ و چالاكیی ساڵانەی دیاریكراو هەن كە سەندیكای هونەرمەندان لە هەرێمی كوردستان و لایەنەكانی تر سازی دەكەن و پەیوەندییش هەیە، بەڵام پەیوەندییەكە لە ئاستی پێویستدا نییە و بە شێوەیەكی پچڕپچڕە، نەك بەردەوام، هیوادارین ئەم پەیوەندییە فراوانتر بكرێت.
*عێراق بە چەندین قۆناغی سیاسی و ئابووریدا تێپەڕی، ئایا هونەری عێراقی توانیویەتی بە شێوەی پێویست وێنای ئەم قۆناغە بۆ جەماوەری عێراقی بكات، بەتایبەتی قۆناغی دوای ٢٠٠٣؟
-بێگومان هێڵی سوور هەن كە بەزاندنیان ئەستەمە، بەو پێیەی كەناڵی حكومی و كەناڵی دیكەی ئەهلی و سەر بە كەرتی تایبەت هەن. تا ئێستا ئەو قەیرانانەی عێراق لەو قۆناغانەدا پێیدا تێپەڕیوە بە باشی بەڵگەنامەیی نەكراون (دۆكیومێنت نەكراون)، بەتایبەتی دوای ساڵی ٢٠٠٣، چونكە كارەكان لەم لایەنەدا لە پەنجەكانی دەست تێپەڕ ناكەن (زۆر كەمن) و تا ئێستا لە ئاستی خواستی تاكێكی عێراقیدا نەبوون. ڕاستە كرانەوەیەك هەیە بە ڕووی كارەكاندا، بەڵام ئێمە بەدوای چۆنیەتیدا دەگەڕێین نەك چەندێتی (ژمارە)، ئێمە كارمان دەوێت كە مەینەتییەكانی تاكی عێراقی دەربخات. ئامانجمان تەنیا بڵاوكردنەوەی بابەتە نەرێنییەكان نییە، بەڵكو دەبێت جەخت لەسەر لایەنە ئەرێنییەكانیش بكەینەوە لە ڕێگەی سەیركردنی ئەو كارانە بە دیدێكی جوانتر. لە ڕێگەی كارە درامییەكانەوە پەیامگەلێكی زۆر هەن كە دەتوانرێت بگەیەنرێن، بە بڕوای من ئەم بڵاوبوونەوەیە بووەتە عەرەبییش و تەنهیا ناوخۆیی نییە، كاری هاوبەشیش هەیە، بەڵام بە بڕوای من ڕێژەكە لە ١٠٪ تێپەڕ ناكات، هیوادارین بتوانین زۆر لەو ڕێژەیە زیاتر بێت.
*دەكرێ هەموو سیناریۆكان پەیوەست بن بە ڕابردووەوە، یان ئێمە پێویستیمان بەوەیە واقیعی ئێستا وێنا بكەین و چارەسەری بۆ بدۆزینەوە لە ڕووی ئابووری و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەوە؟
-گومانی تێدا نییە پێویستە هاوشانی سەردەمی ئێستا بڕۆین، چونكە هونەر فراوانە و كراوەیە بۆ هەموو خەڵك و هەموو بوارەكان. پێویستە سیناریۆنووسان ڕوو بكەنە لایەنە گەشەكان و ئەوانەی پەیوەستن بە دۆخی ئێستاوە. پێشكەوتنی ئاوەدانی و دانیشتووان هەیە و شێوازی ژیانیش جیاواز بووە لە بیست ساڵی ڕابردوودا، كە تێیدا كرانەوەی زیاتر ڕووی داوە، بۆیە دەبێت جەخت لەو بابەتانە بكەینەوە كە دەیخەینەڕوو، بەوەی پەیوەست بن بەم سەردەمەی تێیدا دەژین، بەتایبەتی دوای دەركەوتنی ئینتەرنێت و سۆشیاڵ میدیا كە بوونەتە هۆی دروستبوونی چەندین كێشەی كۆمەڵایەتیی نوێ. دەبێت ئەو بابەتانە دەربخەین كە زیاتر نزیكن لەو ژیانە كۆمەڵایەتییەی كە لەم ماوەیەی ئێستادا تێیدا دەژین.
*هونەری كۆمیدیی عێراقی چۆن وەسف دەكەیت لەم قۆناغەی ئێستادا؟
-كۆمیدیا پایەیەكی سەرەكی و گرنگە كە لە سەردەمی ئەرستۆوە تا ئێستا هاوشانی تراجیدیا بەردەوام بووە. سوپاس بۆ خوا پێشكەوتنێكی بەرچاو هەیە لە لایەنی كۆمیدیدا كە كەمتر نییە لە درامای عەرەبی، بەڵكو بە پێچەوانەوە وەرچەرخانێكی گرنگ و جوانی دروست كردووە و كاریگەریی لەسەر بینەر جێ هێشتووە. هیوادارین تێگەیشتن بۆ كۆمیدیا لای بینەر زیاتر بێت بۆ گواستنەوەی خەمەكانی كۆمەڵگە لە چوارچێوەیەكی كۆمیدی ئاسان و نەرمدا، پێموایە كرانەوەیەك و خاڵی گرنگ و گەش هەن و هونەرمەندی گەورەمان هەیە لەم بوارەدا.
