مایكل .ئێس. گریڤ، ئوستادی یاسایە لە كۆلێژی یاسای ئەنتۆنین سكالیا لە زانكۆی جۆرج مەیسن لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و هاوبەڕێوبەری سەنتەری دیراساتی كارگێڕیی دەوڵەتە لە سیستمی فیدڕاڵیدا، پسپۆڕە لە «یاسای دەستووری، كاری دادگاكان و دەسەڵاتی دادوەری و یاسا بارزگانییەكان»، هەروەها لەسەر ئاستی كۆنگرێس و ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتەكان، كۆبوونەوەی گوێگرتنی بۆ ئەنجام دراوە و بۆچوونەكانی بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان كۆنگرێس و ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتەكان بایەخی پێ داروە. بۆ قسەكردن لەسەر فەلسەفەی فیدڕاڵیزم و هۆكارە مێژووییەكان بۆ پەنابردن بۆ ئەم سیستمە وەك سیستمێكی حوكمڕانی و بەراوركردنی لەگەڵ سیستمی فیدڕاڵیی عێراق، ئەم گفتوگۆیەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر گریف ئەنجام دا.

 

 

* سیستمی فیدڕاڵی بەپێی ئەو دەستوورەی بۆی دادەڕیژرێت دابەشكردنی دروستی دەسەڵاتەكانە لەنێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێمەكاندا، وەك پسپۆرێكی دەستووری، ئایا باوكانی دامەزرێنەری ئەمریكا لە بنەڕەتدا بۆ چ مەبەستێك بیریان لەوە كردەوە سیستمی فیدڕاڵی لە وڵاتەكەیاندا پیادە بكەن؟

- سیستمی فیدڕاڵی بەو جۆرە دیزاین كراوە كە وەڵامدانەوەیەكی دەستووری بێت بۆ كێشەیەكی سیاسی، كە لە وڵاتدا هەیە، ئەمەش بەو مانایەی چۆن لە ناو دەوڵەتدا حكومەتێك دابمەزرێنین كە بتوانێت لەسەر ئاستی نیشتمان بڕیاری یەكلاكەرەوە لەسەر چارەسەركردنی كێشەكان بدات، بەبێ ئەوەی ئەم حكومەتە «حكومەتی فیدڕاڵی» ئەوندە دەسەڵات لای خۆی كۆ بكاتەوە، كە مەترسی لەسەر «ئایندەی ئازادی» دروست بكات. هەر بۆیە دامەزرێنەرانی سیستمی فیدڕاڵی لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا گەیشتنە ئەو تێگەیشتنەی كە ئەگەر دەسەڵاتەكانی حكومەتی فیدڕاڵی سنووردار نەكرێت، بە دڵنیاییەوە دەبێتە هۆكاری ئەوەی هەڕەشە لە ئازادیی تاكەكان و كۆی كۆمەڵگەش بكات. كەواتە ئەمە ئەو ڕاستییەمان بۆ ئاشكرا دەكات كە دامەزرێنەرانی سیستمی فیدڕاڵی تەنیا بۆ لەخۆگرتنی فرەیی نەتەوەیی و ئایینی سیستمی فیدڕاڵییان دانەمەزراندووە، بەڵكو بۆ سنوورداركردنی دەسەڵاتی حكومەتی فیدڕاڵی و دابەشكردنی دەسەڵاتەكان بووە لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی ویلایەتەكاندا، بەمەش جۆرێك لە ژینگەی كێبڕكێیان هێنایە ئاراوە بەوەی چۆن هەر دەسەڵاتێكی دادوەری چاودێری و كۆنتڕۆڵی دەسەڵاتێكی دیكە دەكات، ئەمەش جۆرێك لە دیسپلینی سرووشتی لەناو ویلایەتەكاندا دروست دەكات، كە بەرژەوەندیی خەڵكەكەی ڕەچاو بكات و زیدەڕۆیی لە دەسەڵاتەكانی خۆیدا نەكات. بۆیە ئەم كێبڕكێیەی نێوان دەسەڵاتە دادوەرییەكان لە ئاكامی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان، سیستمێك بەرهەم دەهێنێت كە توانایەكی زیاتری بۆ پاراستنی ئازادی هەبێت، كە هیچ حكومەتێكی سەنتڕاڵی ناتوانێت بەو ئاستە ئازادی بپارێزیت، ڕاشكاوانەتر سیستمی فیدڕاڵی تەكنیكی دەستوورییە بۆ ڕێگرتن لە دروستبوونی دیكتاتۆریەت.

* لە زۆربەی توێژینەوەكانتدا جەخت لەسەر ئەوە دەكەیتەوە كە ئامانجی سیستمی فیدڕاڵی لەوەدا بەرجەستە دەبێت كە بە ڕێگەی سنوورداركردنی دەسەڵاتەكانی حكومەتی فیدڕاڵی ئازادی لە ناو كۆمەڵگەدا دەپارێزرێت، پرسیاری ئێمە ئەوەیە، ئەم میكانیزمە لەسەر ئەرزی واقیع چۆن پیادە دەكرێت؟

- سیستمی فیدڕاڵی بە ڕێگەی دوو میكانیزمی سەرەكی لە وڵاتدا ئازادی دەپارێزێت:

یەكەم: دەسەڵاتەكان بەسەر كاراكتەرە جیاوازەكاندا دابەش دەكات « Dispersed authority» ئەمەش واتا لە ناوەندی دروستكردنی بڕیاردا كاراكتەرە جیاوازەكانی ویلایەتەكانیش بەشدار دەبن و ڕێگە نادات هەموو سەرچاوەكانی دەسەڵات لە حكومەتی ناوەندیدا كۆ ببێتەوە، ئەم دابەشكردنی دەسەڵاتە ژینگەیەك دێنێتە ئاراوە، كە خواستی باڵادەستی و ستەمكاریی لایەنێك بەسەر لایەنێكی دیكەوە قورس بێت، لە بەر ئەوەی تەنیا یەك كاراكتەر ناتوانێت كۆنتڕۆڵی بڕیار و دروستكردنی سیاسەت بكات.

دووەم: سیستمی فیدڕاڵی كێبڕكێ لەنێوان هەرێم و ویلاتەكان بۆ بەڕێوەبردن دروست دەكات، هەر بۆیە كاتێك هەرێمێك، یان ویلایەتێك ئازادە لە بەڕێوەبردنی ناوچەكەی خۆیدا، پێویستە حوكمڕانییەكەی وەڵامدەرەوەی خواستی دانیشتووانەكەی بێت، بۆیە ئەگەر لە ویلایەتێك، یان هەرێمێكدا نەتوانرا حوكمڕانیی باش پیادە بكرێت، باجی زۆر دەخرێتە سەر هاووڵاتیان، ئەمە وا دەكات كە خەڵك و بزنێسمانەكانی ئەو هەرێمە بەرەو هەرێمەكانی دیكە كۆچ بكەن، بۆیە ئەم ترسەی كۆچی هاووڵاتیان بۆ لەدەستدانی سەرمایەگوزاری، وا دەكات حكومەتی هەرێمەكان ناچار بن، باشتر خزمەتی خەڵك بكەن و ئازادییان لێ زەوت نەكەن، ئەمەش بەو ئاراستەیەی كە حكومەتێكی ئاسایی لە دەرەوەی سیستمی فیدڕاڵی ئەو كارەی پێ ناكرێت.

بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا بەرەوپێشچوونە تازەكان ئالنگاریی بۆ ئەو میكانیزمانە دروست كردووە كە پێشتر ئاماژەم پێ كرد، كە بوونەتە هۆكاری ئەوەی دەسەڵاتی كارگێڕیی دەوڵەت بە ئاستێك فروان بێت، كە هیچ سنوورێك لە نێوان دەسەڵاتی نیشتمانی و حكومەتی ویلایەتەكاندا نەمێنێت، ئەمەش وای كردووە كە ویلایەتەكان ببنە باڵێكی جێبەجێكار بۆ دروستكردنی سیاسەتەكانی سیستمە فیدڕاڵییەكە، هەروەها جیهانگیرییش هاندەر بووە كە هەماهەنگی لەسەر ئاستی ویلایەتەكان بەرز ببێتەوە بۆ سەر ئاستی حكومەتی نیشتمانی، ئەمانەش هەموو لایەنەكانی هەیكەلی كێبڕكێی سیستمە فیدڕاڵییەكە لاواز دەكات، كە هۆكارێكی گرنگە بۆ پاراستنی ئازادی، هەر بۆیە پاراستنی سیستمی فیدڕاڵی پێویستی بەوەیە كە جارێكی دیكە سنوورێكی دیار لەنێوان دەسەڵاتەكانی حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی ویلایەتەكان دابنرێتەوە و ویلایەتەكان ئازادیی ڕاستەقینە و تەواویان لە بەڕێوەبردنی كاروباری ڕۆژانەی خۆیاندا هەبێت.

* لایەنێكی دیكە كە لەم گفتوگۆیەدا جەختی لەسەر بكەینەوە، هەردوو چەمكی فیدڕاڵیزمی كێبڕكێكار»competitive federalism» لەگەڵ چەمكی فیدڕاڵیزمی هەماهەنگ و هاریكارە «cooperative federalism»، كە لەسەر ئەم شێوازە زۆر كارت كردووە. ئایا بە بۆچوونی ئێوە جیاوازیی بنەڕەتی لە نێوان ئەم دوو شێوازەدا چییە و كام شێوازیان توانای ئەوەی هەیە كە لێپرسینەوەی دەستووری و گەشەپێدانی ئابووری لەسەر ئاستی دوورمەودا بەرهەم بهێنێت؟

- لە مۆدیلی فیدڕاڵیزمی كێبڕكێكاردا» competitive federalism»، وەك حكومەتێكی سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ حكومەتی هەرێمەكان و ویلایەتەكان دەكرێت، ئەم حكومەتانە هەوڵ دەدەن سیاسەتی ئابووریی خۆیان و كاروبارەكانی ڕۆژانەیان، خۆیان ڕێكی بخەن و بەڕێوەی بەرن، ئەم شێوازە زەمینەیەك دروست دەكات كە داهێنانی زیاتر بكرێت، دەبێتە هاندەر بۆ وەڵامدانەوە و لێپرسینەوەی زیاتر، بەم جۆرە لە مۆدیلی فیدڕاڵیزمی كێبڕكێكاردا دەنگدەران دەتوانن ئەو خەڵكانە دیاری بكەن كە حوكمڕانیی كۆمەڵگەكەیان دەكەن و ئەگەر ئەدایان خراپ بێت، لە هەڵبژاردنەكاندا سزایان دەدەن و دەنگیان پێ نادەنەوە. بەڵام لە فیدڕاڵیزمی هاریكاردا «Cooperative federalism» ئەم ئاراستەیە بە پێچەوانەوەیە، شێوازی فیدڕاڵییەتی هاریكار، بەرپرسیاریەتیی فیدڕاڵی و بەرپرسیاریەتیی هەرێمەكان و ویلایەتەكان لەڕێگەی بەرنامەی هاوبەش و پێدانی بوودجەی مەرجدارەوەیە، بە تەواوی دەسەڵاتەكان تێكەڵ دەكەن و بە كردەیی پرۆسەی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان دەسڕێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆكاری ئەوەی جۆرێك لە ناڕوونی لە هەیكەلی دیاریكردنی بەرپرسیاریەتی بێتە ئاراوە، هەر بۆ نموونە كاتێك سیاسەتێك شكست دەهێنێت، حكومەتی فیدڕاڵی دەیخاتە ئەستۆی حكومەتی هەرێمەكان و بەپێچەوانەشەوە حكومەتی هەرێمەكان دەیخەنە ئەستۆی حكومەتی فیدڕاڵییەوە. هەر بۆیە لە شێوازی فیدڕاڵیی هاریكاردا زیاتر دەبێتە هاندەر بۆ كۆمپرایزی سیاسی لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێمەكان، نەك حوكمڕانییەكی ڕاستەقینەی سەربەخۆ لە ناو هەرێمەكاندا، هەر بۆیە لەبەر ئەم هۆكارانە لە فیدڕاڵیزمی كێبڕكێكاردا كە حكومەتی هەرێمەكان كێبڕكێ لەسەر پیادەكردنی حوكمڕانیی باش دەكەن، كاریگەرترن بۆ پاراستنی سەروەریی دەستوور و پەرەپێدانی ئابووری، لەمەش زیاتر حكومەتەكان ناچار دەكەن، كە وەڵامدەرەوەی خواستی هاووڵاتیانی خۆیان بن، بۆ ئەوەی لەسەر سندووقەكانی دەنگدان پاداشتی حوكمڕانیی باش وەربگرنەوە، هەروەها ئەم شێوازە زۆر بە ڕاشكاوی جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان دەپارێزێت، كە ئەمەش بۆ سیستمێكی فیدڕاڵیی چالاك پرسێكی زۆر گرنگ و پێویستە.

*  زۆرێك لە سیستمە فیدڕاڵییەكان لە پاراستنی هاوسەنگیی دەستووریدا ڕووبەڕووی كێشە دەبنەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە دەسەڵاتی دادوەری دەستەوەستانە، یان ناتوانێت سنووری دەسەڵاتەكانی نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێمەكان دیاری بكات، بۆیە لەم حاڵەتەدا پەنادەبرێتە بەر «دادگای باڵای فیدڕاڵی» ئایا بە بۆچوونی ئێوە ئەم دادگایانە چۆن دەتوانن دوور لە سیاسەت و بەسیاسیكردنی ئەو دادگایانە سنووری نێوان دەسەڵاتەكان دیاری بكەن؟

- دادگای باڵای فیدڕاڵی ڕۆڵێكی باڵا دەگێڕێت لە پاراستنی كۆی پێكهاتەكانی سیستمی فیدڕاڵیدا، كاتێك ئەكتەرە سیاسییەكان خواستی ئەوەیان بۆ دروست دەبێت، دەسەڵاتەكانی خۆیان فراوان بكەن، دەبێت دادگای فیدڕاڵی زامنكەری ئەوە بێت كە هەموو ئاستێك لە ئاستەكانی حوكمڕانیی وڵات لە چوارچێوەی دەستووردا دەمێنێتەوە و پارێزگاری لێ دەكات. دادگا فیدڕاڵییەكان تەنیا ئەركیان ئەوەیە پاراستنی كۆی هەیكەلی سیستمە فیدڕاڵییەكە بكەن، نەك ببنە میانگیر لە كێشە سیاسییەكاندا، ئەمەش بۆ ئەوەی ئەو دادگایە خۆی لە سیاسیكردن بەدوور بگرێت، دەبێت ئەو دادگایانە پابەند بن بە ماددە ڕاشكاوەكانی دەستوور، هەروەها خۆیان بەدوور بگرن لە تەفسیركردنی بەرژەوەندیخواز « Value balancing» ی ماددە دەستوورییەكان. زۆر ڕاشكاوانەتر كاری دادگای فیدڕاڵییەكان ئەوە نییە كە بڕیار بدەن كام سیاسەت لەوی دیكە باشترە، بەڵكو كاری سەرەكییان ئەوەیە ئەو ماددە دەستوورییانە بپارێزن كە یەكلاكەرەوەن بۆ پاراستنی ئازادی، هەر بۆیە ئەگەر دادگا فیدڕاڵییەكان نەتوانن سنووری جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان بپارێزین، سیستمە فیدڕاڵییەكە لەبەریەك هەڵدەوەشێت و دەسەڵاتی ناوەند فراوان دەبێت و سەربەخۆیی هەرێمەكان تووشی داخوڕان دێت، هەر بۆیە دەبێت جێبەجێكردنی دەسەڵاتی دادوەری لە چوارچێوەی پرانسیپدا سنووردار بێت و جەخت لەسەر پاراستنی دیزاینی دەستووری بكاتەوە، نەك كاریگەریی لەسەر ئاكامە سیاسییەكان بەرجەستە بكات.

* كاتێك وڵاتێك دوای ساڵانێكی دوور و درێژ لە كێشە و شەڕ، بڕیار دەدات كە سیستمی فیدڕاڵی بۆ حوكمڕانیی وڵاتەكەی پیادە بكات، بۆ نموونە عێراق لەدوای ساڵی 2005، ئایا گرنگترینی ئەو گەڕەنتییە دەستوورییانە چین كە زامنی ئەوە بكەن سیستمی فیدڕاڵی ببێتە فاكتەرێك بۆ سەقامگیری، نەك قووڵكردنەوەی دابەشبوونەكان؟

- لە وڵاتانی دوای شەڕ و كێشەدا، فیدڕاڵیزم تەنیا بریتی نییە لە جاڕدانی شێوازی حوكمڕانی لە چوارچێوەی دەستوورێكدا، بەڵكو پێویستی بە دامەزراوە و هاندەرگەلێكە كە خۆبەڕێوەبردنی ئاستی هەرێمەكان بكەنە خۆبەڕێوەبردنێكی ڕاستەقینەی مانادار، گرنگترین زامنەكان بۆ سەركەوتنی سیستمی فیدڕاڵی بریتین لە دابەشكردنی ڕوونی دەسەڵاتەكان، سەربەخۆیی ڕاستەقینەی دارایی بۆ هەرێمەكان، هەروەها بوونی دادگایەكی بەهێزی فیدڕاڵی كە بتوانێت سنوورە دەستوورییەكان بپارێزێت و بەسەر هەموو لایەنەكاندا وەك یەك فەرزیان بكات. گرنگە بە هەمان ئاست دەستتێوەردانی حكومەتی فیدڕاڵی لە سیاسەتی دارایی هەرێمەكاندا سنووردار بكرێت، لەبەر ئەوەی ئەم جۆرە دەستتێوەردانانە دەبنە هۆكاری ئەوەی كە هەرێمەكە ببێتە پاشكۆی حكومەتی ناوەندی و ناچار بێت لەسەر مافەكانی خۆی سازشی سیاسی بكات، هەروەها فیدڕاڵیزم تووشی شكست دەبێت، ئەگەر ببێتە چوارچێوەیەك بۆ دابەشكردنی داهات لە نێوان ئەو دەستەبژێرانەی كە ململانێی سیاسی دەكەن، لە بری ئەمە دەبێت فیدڕاڵیزم هاندەر بێت بۆ حوكمڕانیی سەربەخۆ و بەرپرسیاریەتی و پەرەپێدانی دامەزراوە سیاسییەكان لەسەر ئاستی هەرێمەكان بۆ ئەوەی بتوانێت ئەو هەرێمە بە شێوەیەكی كاریگەر و دوور لە دەستتێوەردانی بەردەوامی ناوەند، حوكمڕانیی هەرێمەكەی خۆی بكات.

* لە ساڵی 2005 دوای ئەوەی دەستوورەكە لەلایەن گەلەوە پەسەند كرا، عێراق خۆی وەك دەوڵەتێكی فیدڕاڵی ڕاگەیاند و ددانی بە بوونی هەرێمی كوردستاندا نا، ئەوە ماوەی دوو دەیەیەشە ئەم سیستمە پیادە دەكرێت، بەڵام ناسەقامگیرییەكی زۆر لە پەیوەندییەكانی هەولێر و بەغدا هەن، بە بۆچوونی ئێوە ئایا عێراق و هەرێمی كوردستان چۆن دەتوانن سوود لە ئەزموونی سیستمە فیدڕاڵییەكانی دیكەی جیهان وەربگرن، بۆ ئەوەی بتوانن پرۆسە سیاسییەكە ڕاست بكەنەوە؟

- سیستمی فیدڕاڵی لە عێراقدا بەدەست نەبوونی دامەزراوەیەكی پاڵنەری بەهێز بۆ حوكمڕانییەكی باش و بەرپرسانە لەسەر هەردوو ئاستی بەغدا و هەولێر دەناڵێنێت. حكومەتی بەغدا دەستی بەسەر داهاتەكاندا گرتووە وەك كارتێكی گوشار لە دژی حكومەتی هەولێر بەكاریان دەهێنت، ئەمەش بنەماكانی خۆبەڕێوەبردنی ڕاستەقینە و ماناداری لە هەرێمی كوردستان لاواز كردووە، ئەم هۆكارانە وای كردووە كە فیدڕاڵیزم ببێتە زنجیرەیەك گفتوگۆی مامەڵە و سازشكردن، نەك سیستەمێكی دەستووریی سەقامگیر.

بە پێچەوانەی ئەو واقیعەی عێراق، سیستمە فیدڕاڵییە سەركەوتووەكان زۆر ڕاشكاوانە پشت بە دەسەڵاتی سنوورە دەستوورییەكان دەبەستن، ڕێگەدان بە سەرچاوەی داهاتی سەربەخۆ بۆ حكومەتی هەرێمەكان كە سیستمە فیدڕاڵییەكە ئامادە بێت بەرگری لە سەربەخۆیی حوكمڕانی هەرێمەكان بكات، لەم وڵاتانەدا كەلتوورێكی سیاسیی بەو ئاستە دەچێنن، خۆبەڕێوەیردنی هەرێمەكەكان مافی ڕەوای دانیشتووانی ئەو هەرێمەیە، نەك وەك هەڕەشەیەك بۆ دەوڵەتەكە سەیری بكەن.

لە ئێستادا هەرێمی كوردستان بەراورد بە ناوچەكانی دیكەی عێراق سەقامگیرتر بووە، ئێستا لە هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی ناوخۆ یەكگرتوویی هەیە، دامەزراوەی كارا و هەستێكی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتیی هاوبەشیان هەیە، بۆیە دەبێت هەموو عێراق سوودمەند بن لە بەهێزكردنی ئەو بنەمایانەی ئێستا لەهەرێمی كوردستان بوونیان هەیە، بۆ ئەوەی دڵنیایی ئەوە بە هاووڵاتیانی خۆی بدات كە خۆبەڕێوەبەریی ڕاستەقینە و ماناداری هەرێمەكان، بەپێی دەستوور و یاسا پارێزراوە، نەك پشت بە ڕێگەی سازش و دانوستاندنی سیاسی ببەسترێت.

* دوایین پرسیار كە مەبەستمانە قسەی لەسەر بكەیت، لە نووسینەكانی ئەم دواییەتە كە باسی ئەوە دەكەیت كە گۆڕانكارییە یاسایی و ئابوورییەكان بەردەوام جۆرێك لە ناهاوسەنگی لەنێوان ئاستەكانی حكومەت لە سیستمی فیدڕاڵیدا دروست دەكەن. ئایا بە بۆچوونی ئێوە گەورەترین ئالنگاری و لە هەمان كاتد گەورەترین دەرفەت بۆ مانەوەی سیستمی فیدڕاڵی وەك پارێزەری ئازادی چی دەبن؟

- گەورەترین ئەلنگاری بریتی دەبێت لە فراوانبوونی دەسەڵاتی كارگێڕیی دەوڵەت، كە جۆرێك لە دابەشكردنی دەسەڵاتەكان لەنێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی ویلایەتەكاندا لێڵ دەكات و تێكەڵیان دەكات، بەمەش دیاریكردنی بەرپرسیاریەتی قورس دەبێت، بەوەی حكومەتی فیدڕاڵی بەرپرسە، یان حكومەتی ویلایەتەكان؟ ئەمەش وا دەكات زیان بە ئازادییەكانی كۆمەڵگە بگەیەنێت.

لە هەمان كاتدا، لەوانەشە پێشهاتە سیاسییە تازەكان، دەرفەتێكی دیكە بۆ نوێبوونەوەی سیستمی فیدڕاڵیزم بڕەخسێنن، بەتایبەتی كە بەهۆی فراوانبوونی دەسەڵاتە كارگێڕییەكانی دەوڵەتەوە متمانە بە دامەزراوە نیشتمانییەكان كەمتر دەبن و جەمسەرگیریی سیاسیی زیاتر دەكەن، هەروەها گۆڕانكارییە خێراكانی ئابووری هەموو ئەمانە دەبنە هۆكاری ئەوەی خەڵك بگەڕێتەوە بۆ جۆرێك لە حوكمڕانیی لامەركەزی «decentralization»، بەمەش ئەوە بەرجەستە دەبێتەوە كە حوكمڕانیی هەرێمەكان دەتوانن زیاتر كاریگەری لە كۆمەڵگەدا دروست بكەن لە دەسەڵاتی ناوەندی دوورەدەست.

مانەوەی فیدڕاڵیزم بەندە بە دووبارە بووژانەوەی ئەو هاندەرە دامەزراوەییانەی كە لە سەرەتا بوونە هۆی سەركەوتنی فیدڕاڵیزم، وەك هێڵە ڕوونەكانی دابەشكردن و جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان، خۆبەڕێوەبردنی ڕاستەقینە و مانادار بۆ هەرێمەكان، كێبڕكێی نێوان ویلایەتەكان، ئەمانە وەك متمانەترین زامنكاری دەستووری دەمێننەوە.