خاڵێ هەرە مەترسیدار كە سیستمی فیدڕاڵیی عێراقی پەك خستووە، باڵادەستیی عەقڵییەتی گەمەی براوە و دۆڕاوە «Zero-sum game» كە لەم تێڕوانینەدا، بەغدا پێیوایە بەهێزبوونی هەرێمی كوردستان واتە لاوازبوونی دەسەڵات لە ناوەند، بەمەش هەموو دەرفەتێكی بۆ ستراتیژیەتی هەردوولا براوە بن « Win-Win» پەك خستووە، لەمەش زیاتر دەسەڵاتدارانی ئێستای عێراق ئامادە نین وەك سیستمە فیدڕاڵییەكانی جیهان سازان لە پێناوی بەرژەوەندیی گشتیدا بكەن، بەڵكو هەوڵ دەدەن، دەسەڵاتەكان لە دەستی خۆیاندا كۆبكەنەوە، تەنانەت ئەگەر ئەمە بە مانای تێكدانی شیرازەی وڵات و ئایندەی عێراقیش بێت.

 

 

زیاتر لە دوو دەیە بەسەر نووسینەوەی دەستووری عێراقدا تێدەپەڕێت، ئەو بەڵگەنامەیەی بڕیار بوو كۆتایی بە مێژووی تاكڕەوی بهێنێت و عێراقێكی نوێ لەسەر بنەمای «هاوبەشی و هاوسەنگی و سازان» بونیاد بنێتەوە. ئەمڕۆ كاتێك لە دۆخی سیاسیی عێراق دەڕوانین، ئەوەی دەیبینین سیستمێكی ئیفلیجە كە لە نێوان چەكوشی ناوەندگەرایی و سندانی ململانێ سیاسییەكاندا گیری خواردووە. پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە: بۆچی سیستمی فیدڕاڵی بۆ زۆرێك لە دەوڵەتانی فرەنەتەوە و زمان و ئایین بووەتە ئەو ژینگە ئارامەی كە پێكەوەژیان و سەقامگیری و پەرەپێدان گەشە بكات، بەڵام لە عێراقدا بووەتە سەرچاوەی قەیرانی بەردەوام؟.

وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پەیوەست نییە بەوەی دەستووری عێراق باشە، یان خراپە، لەبەر ئەوەی دەستوور تەنیا بەس نییە بۆ ئەوەی بتوانرێت دەوڵەتێكی فیدڕاڵیی سەقامگیر بونیاد بنرێت و ژینگەیەك فەراهەم بكات، بۆ ئەوەی پێكهاتە جیاوازەكان بتوانن لە چوارچێوەی ئەو وڵاتەدا پێكەوە بژین، بەڵكو خاڵی سەرەكی و گەوهەری لە شكستی پرۆسەی سیاسیی سەرخستنی سیستمی فیدڕاڵی لە عێراقدا، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە لە ناو پێكهاتە جیاوازەكانی ئەم دەوڵەتەدا كەلتوورێكی هاوبەش دروست نەبووە كە بتوانرێت لەسەر بنەمای سازان متمانەیەكی گەورە لە نێوانیان دروست بكات و، هەوڵەكان یەك بخەن بۆ ئەوەی كێشەكان بە ڕێگەی دانوستاندن و لە چوارچێوەی جێبەجێكردنی دەستووری وڵاتەكەدا چارەسەر بكەن.

لە دوای بڕیاری پەرلەمانی كوردستان لە تشرینی یەكەمی ساڵی 1992، سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان بەگشتی و سەرۆك بارزانی بەتایبەتی هەموو هەوڵێكیان داوە بۆ ئەوەی ئەو كەلتوورە هاوبەشە سیاسییە لە ناو ئۆپۆزسیۆنی عێراقدا بێتە ئاراوە، تا هەموو پێكهاتەكان لەسەر پرانسیپی متمانە بەیەكدیكردن بتوان كێشەكانی نێوانیان چارەسەر بكەن و عێراق بەرەو كەناری ئارامی و سەقامگیری ببەن و، كۆتایی بەو شەڕ و كێشانە بهێنرێت، كە زیاتر لە سەدەیەكە عێراق وەك دەوڵەت بە دەستییەوە دەناڵێنێت و سامانی ئەم نیشتمانە بۆ سەپاندنی ئیرادەی دیكتاتۆریەت و تاكڕەوی بەفیڕۆ دەدرێت.

لە پرۆسەی نووسینەوەی دەستووری عێراقدا لەساڵی 2005، ماددە دەستوورییەكان بە جۆرێك داڕێژراون كە تەفسیری جیاواز هەڵبگرن و ناتوانرێت بە ئاسانی جێبەجێ بكرێن، هەر بۆیە كێشە گەورەكەی دەستوور لەو لێڵی و ناڕوونییەوە سەرچاوە دەگرێت كە پەیوەندییان بە كێشە سەرەكییەكانی وەك «سێكتەری نەوت و گاز، سێكتەری دابەشكردنی داهاتەكان، چارەسەركردنی كێشەی ناوچە دابڕێنراوەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان و هێزی پێشمەرگە وەك بەشێك لە سیستمی بەرگریی عێراق» هەیە، هەر بۆیە لەبری ئەوەی بە ڕێگەی سازان و دانوستاندن هەوڵ بدرێت تەفسیری هاوبەش بۆ ماددە دەستوورییەكان بدۆزرێتەوە و كێشەكانی نێوان هەولێر و بەغدای پێ چارەسەر بكەن، لەلایەن بەغداوە ئەو ماددە دەستوورییانە كراونەتە چەكێك بۆ لێدان و هەوڵدان بۆ لاوازكردنی دەسەڵاتەكانی هەرێمی كوردستان، هەر بۆیە كاتێك ماددە دەستوورییەكان تەفسیری جۆراوجۆر هەڵبگرن و دادگایەكی فیدڕاڵیی بێلایەن لەسەر بنەمای دەستووریش نەبێت كە وەك ناوبژیوانێكی دادپەروەر ڕۆڵ ببینێت، ئەنجامەكەی دەبێتە ململانێیەكی بەردەوام كە تێیدا یاسا دەكرێتە قوربانیی ئەجێندای سیاسی.

خاڵێكی دیكەی هەرە مەترسیدار كە سیستمی فیدڕاڵیی عێراقی پەك خستووە، باڵادەستیی عەقڵییەتی گەمەی براوە و دۆڕاوە «Zero-sum game»، كە لەم تێڕوانینەدا بەغدا پێیوایە بەهێزبوونی هەرێمی كوردستان واتە لاوازبوونی دەسەڵات لە ناوەند، بەمەش هەموو دەرفەتێكی بۆ ستراتیژیی هەردوولا براوە بن «Win-Win» پەك خستووە، لەمەش زیاتر دەسەڵاتدارانی ئێستای عێراق ئامادە نین وەك سیستمە فیدڕاڵییەكانی جیهان سازان لە پێناوی بەرژەوەندیی گشتیدا بكەن، بەڵكو هەوڵ دەدەن دەسەڵاتەكان لە دەستی خۆیاندا كۆبكەنەوە، تەنانەت ئەگەر ئەمە بە مانای تێكدانی شیرازەی وڵات و ئایندەی عێراقیش بێت.

پسپۆڕانی بواری یاسا و یاسای دەستووری سەبارەت سیستمی فیدڕاڵی كە لە مێژووی هاوچەرخدا ماوەی 250 ساڵە بۆ بەڕێوەبردنی سیستمی دەوڵەت و دابەشكردنی دەسەڵاتەكان پەنای بۆ براوە، جەخت لەوە دەكەنەوە، كە فیدڕاڵیزم تەنیا دابەشكردنی داهات و دەسەڵاتەكان نییە لە نێوان جوگرافیای نەتەوە و ئایینە جیاوازەكان لە دەوڵەتێكی فرەییدا، بەڵكو هونەرێكی دەستوورییە بۆ ڕێگرتن لە پاوانكردنی دەسەڵات لە دەستی یەك كەس، یان یەك گرووپدا. فەلسەفەی پشت ئەم سیستەمە ئەوەیە كە دەسەڵاتی ڕەها، گەندەڵی و ستەمكاریی ڕەها بە دوای خۆیدا دەهێنێت. لە عێراقی دوای 2005 دەستوورەكە بەوجۆرە دیزاین كراوە دەسەڵاتی حكومەتی فیدڕاڵی سنووردار بكرێت، تاوەكو جارێكی دیكە بەغدا نەتوانێت تانك و تۆپ دژی گەلەكەی خۆی لە هەرێمی كوردستان بەكار بهێنێتەوە، یان گەمارۆی بخاتە سەر و هەوڵ بدات قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستان لاواز بكات، بەڵام ئەوەی ئێستا دەیبینین، هەوڵی حكومەتی عێراق هەوڵێكی سیستماتیكە بۆ بەتاڵكردنەوەی فیدڕاڵیزم لە ناوەڕۆكە دەستووری و فەلسەفییەكەی.

خاڵێكی دیكەی مەترسیدار كە حكومەتی عێراق لە ساڵی 2014 لە دژی هەرێمی كوردستان پیادەی دەكات، بەكارهێنانی داهات و بوودجەیە وەك چەكێكی سیاسی، ئەمەش ڕاشكاوانە هەوڵێكە بۆ ئەوەی ئاستەنگی گەورە بۆ سەربەخۆیی دارایی و دانانی بوودجە لە حكومەتی هەرێمی كوردستان دروست بكات، وەك پسپۆڕانی زانستی سیاسەتیش سەبارەت بە سیستمی فیدڕاڵی جەختی لەسەر دەكەنەوە «فیدڕاڵیزم بەبێ سەربەخۆیی دارایی بۆ هەرێمەكان، تەنیا مەرەكەبی سەر كاغەزە». حكومەتی فیدڕاڵی لە بەغدا لە بری ئەوەی ببێتە پارێزەری سیستەمەكە، سەرچاوەكانی داهاتی قۆرخ كردووە و وەك كارتی فشار دژی هەرێمی كوردستان بەكاری دەهێنێت.

ئەم سیاسەتە بووەتە هۆی ئەوەی پەیوەندیی نێوان هەولێر و بەغدا لە «هاوبەشیی دەستووری»ـەوە بگۆڕێت بۆ زنجیرەیەك سەودا و مامەڵەی سیاسیی بێ كۆتایی. كاتێك مووچەی فەرمانبەرێكی هەرێم دەبەسترێتەوە بە میزاجی سیاسیی بەغداوە، ئەوا چەمكی خۆبەڕێوەبەریی مانادار (Meaningful Self-government) گورزێكی كوشندەی بەردەكەوێت.

لە كۆتاییدا، كاتێك دەبینین سیستمی فیدڕاڵی لە عێراقدا گەیشتووەتە بنبەست و متمانە بە تەواوی لەدەست چووە، پرسیارێك دێتە پێشەوە: ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە بیر لە مۆدێلێكی دیكە بكرێتەوە بۆ ئەوەی لەسەر بنەمایەكی تازە دووبارە پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا ڕێك بخرێتەوە؟ بێگومان وەڵامی ڕاشكاوانە بۆ ئەم پرسیارانە ئەوەیە كە ڕاشكاوانە جەخت لەسەر ئەوە بكرێتەوە، لە ئێستا دەسەڵاتدارانی عێراق، بەتایبەتی ئەوانەی بەرپرسیاریەتیی مێژوویی ئەم قوناغە لە ئەستۆ دەگرن و دەسەڵات لە وڵاتدا بەڕێوە دەبەن، دەبێت ئەوەیان لا ڕوون بێت، كە ئێستا عێراق لە بەردەم دووڕێیانێكی هەستیاری مێژووییدایە، وەك سەرۆك بارزانی چەندین جار جەختی لەسەر كردووەتەوە، لەم قۆناغەدا عێراق پێویستی بەوەیە كە سەركردە سیاسییەكانی هێندە بوێرییان هەبێت كە ددان بە هەڵە و شكستەكانی ڕابردووی خۆیاندا بنێن و هەوڵەكانی خۆیان لەسەر بنەمای «هاوبەشی و هاوسەنگی و سازان» چڕ بكەنەوە، بۆ ئەوەی پێكەوە دەستووری ساڵی 2005 كە زیاتر لە 80%ی گەلانی عێراق دەنگیان پێ داوە و پەسەندیان كردووە، وەك یەك سەفقە جێبەجێ بكرێت. ئەو ماددە دەستورییانە كە زیاتر لە 50 ماددەن و پێویستیان بەوەیە پەرلەمانی عێراق یاسایان بۆ دەربكات، جێبەجێ بكرێن و هەیكەلەی سیستمی فیدڕاڵی تەواو بكرێت و ئەنجومەنی فیدڕاڵی بەپێی یاسا هاوشانی ئەنجومەنی نوێنەران دابمەزرێت، بەپێی یاسای دامەزراندنی هەرێمەكان ڕێگە بە پارێزگاكانی عێراق بدرێت لە چوارچێوەی هەرێمەكاندا خۆیان ڕێك بخەنەوە بۆ ئەوەی زەمینە خۆش بكرێت، دەوڵەتێكی فیدڕاڵی و فرەیی و دیموكراتی و پەرلەمانی بە شێوەیەكی دروست لە عێراقدا دابمەزرێتەوە و، دەستووری عێراق ببێتەوە بەو زامنەی كە جارێكی دیكە دیكتاتۆریەت دروست نەبێتەوە و، بە باشی لەو گوتەیەی سەرۆك بارزانی تێبگەن كە ڕاشكاوانە گوتی: «ئەگەر ئەوان سیستمی فیدڕاڵی ڕەت بكەنەوە، ئەوا ئێمەش دیكتاتۆریەت ڕەت دەكەینەوە».