ڕۆژی 3ی كانوونی دووەمی 2025 بە ئامادەبوونی سەرۆك بارزانی ڕێوڕەسمی كردنەوەی گەورەترین كونسووڵخانەی ئەمریكا لە هەولێر بەڕێوەچوو، لەم ڕێوڕەسمەدا كە نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان و مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان و مایكڵ ڕێگەس جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا ئامادە بوون و بەم بۆنەیەوە وتاریان پێشكەش كرد، پەیڤی ناو وتارەكانیان جەختكردنەوە بوو لەسەر ئەوەی كردنەوەی ئەم كونسووڵخانەیە تەنیا دروستكردنی بینایەكی دیپلۆماتی نییە لە هەولێری پایتەختی هەرێمی كوردستان، بەڵكو وەرچەرخانێكی دیپلۆماتیی گەورەیە لە پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، پیشاندەری ئەو ڕاستییە بوو كە ئەمریكا وەك هاوبەشێكی ڕاستەقینە و متمانەپێكراو سەیری هەولێر و هەرێمی كوردستان دەكات.

1

كۆدی سیاسی و جیۆپۆلتیكی

لە كردنەوەی ئەم كونسووڵخانە گەورەیەدا

كردنەوەی تەلاری نوێی كونسووڵخانەی ئەمریكا لە هەولێر كە بە گەورەترین كونسووڵخانەی ئەو دەوڵەتە لەسەر ئاستی جیهان دادەنرێت، تەنیا كردنەوەی باڵەخانەیەكی دیپلۆماسی نییە، ئەم ڕووداوە لە ناواخنیدا كۆمەڵێك كۆدی سیاسی و جیوپۆلیتكی قووڵی لە خۆیدا هەڵگرتووە و ئاست و ئاراستەی پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ قوناغێكی نوێی دوورمەودای دۆستایەتی دەگوازێتەوە.

لە ڕوانگەی سیاسییەوە بوونی ئەم كۆمەڵگە گەورە دیپلۆماسییە لە پایتەختی هەرێمی كوردستان، سەلمێنەری ئەو ڕاستیەیە كە واشنتۆن وەك هاوبەشێكی ستراتیژی و جێی متمانە لە هەولێر دەڕوانێت، ئەم متمانەیەش هەر وا لەخۆڕا دروست نەبووە و بەرهەمی زیاتر لە سێ دەیەی كاری هاوبەش و ئەزموونی سەختە لە كاتە هەستیارەكاندا. گەلی كوردستان هەرگیز ئەو پشتیوانییانەی ئەمریكا لەبیر ناكات، كە لە كۆڕەوی بەهاری 1991 ئەمریكا پشتیوانیی خۆی بۆ گەلی كوردستان پیشان دا و توانرا لە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بڕیاری 688 دەربچێت، كە بەپێی ئەم بڕیارە سەرووی هیڵی 36 بووە نەوایەكی ئارام بۆ كوردستان و هەر ئەم نەوا ئارامەش زەمینەی ئەوەی دروست كرد، كە گەلی كوردستان هەڵبژاردن بكەن و لە ساڵی 1992 پەرلەمان و حكومەتی خۆیان دابمەزرێنن.

لە ماوەی ساڵانی 1992 – 2003 كاری هاوبەشی نێوان هەرێمی كوردستان و ئیدارە جیاوازەكانی ئەمریكا پێی نایە قۆناغێكی پێشكەوتووتر، ئیدارەی ئەمریكی پشتیوانیی خۆی بۆ سیستمی فیدڕاڵی بۆ عێراقی دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە 2003 پیشان دا، لە هەمان كاتدا هەرێمی كوردستانیش بووە بەشێك لە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بۆ ڕووخانی ڕژێمی سەدام حسێن بە سەرۆكایەتیی ئەمریكا، لەدوای پرۆسەی ئازادكردنی عێراقیش هەرێمی كوردستان بووە پشتیوانییەكی گەورە و دۆستانەی ئەمریكا لەو كاتەی ڕۆژانە لە پارێزگاكانی دیكەی عێراق هێرش دەكرایە سەر هێزەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانان، بەڵام لە هەرێمی كوردستان تەنیا یەك سەربازی ئەمریكا و هێزەكانی هاوپەیمانان خوێن لە لووتیان نەهات، ئەمە ئاستی متمانەی لە پەیوەندییەكاندا گەیاندە ئەو ئاستەی كە ئەمریكا وەك هاوبەشی ڕاستەقینە سەیری هەرێمی كوردستان بكات، هەر بۆیە كاتێك تیرۆریستانی داعش ئاراستەی هێرشكردنیان بۆ سەر هەرێمی كوردستان گۆڕی، ئیدارەی ئەمریكی بە دەنگی بەرز هاتە دەنگ و بە جیهانی ڕاگەیاند «هەولێر هێڵی سوورە» و نابێت ڕێگە بدرێت تیرۆریستانی داعش ئەو هێڵە سوورە ببەزێنن. بۆیە جارێكی دی لەو ڕۆژە سەختانەدا ئەمریكا و هاوپەیمانان پشتیوانیی هێزی پێشمەرگەی كوردستانیان كرد و بە هەماهەنگی و هاریكاریی هەردوولا توانرا تیرۆریستانی داعش تێكبشكێنرێت و خەلافەتی داعش لە مووسڵ و ڕەقە بڕووخێنرێت. لەسەر ئەم پاشخانە مێژووییە نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان لەو وتارەی لە ڕێوڕەسمی كردنەوەی ئەم كونسووڵخانەیە پێشكەشی كرد، جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە «هاریكاری و هەماهەنگیی نێوان هەرێمی كوردستان و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، لاپەڕەی لەبیرنەكراوی مێژوون و بناغەی پتەویان بۆ هاوبەشی ئایندە دروست كردووە»، گوتیشی: «ئەمڕۆش كاتێك ئەم كۆمەڵگە دیپلۆماتییە لەم كۆنسووڵخانەیە لە هەولێر دەكرێتەوە، جەختكردنەوەیە لەسەر بەردەوامیدان بەو پەیوەندییە و پابەندیی ئەمریكا بە كاركرن لەگەڵمان لە پێناوی ئاشتی و سەقامگیری، هەروەها ڕەنگدانەوەی متمانەی ئەمریكایە بە پێشكەوتنەكانی هەرێمی كوردستان، لە هاوبەشیمان لەگەڵ بەغدا و بە توانای ئێمە بۆ بونیادنانی ئەزموونێكی سەركەوتوو لە پێكەوە ژیان و سەقامگیری لە هەرێمی كوردستاندا..». ئەم پەیڤانەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان هاوتەریبە لەگەڵ پەیڤەكانی مایكل ڕێگەس جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا كە ئەویش لەو ڕێوڕەسمەدا دیسان جەختی لەسەر دیدگای واشنتۆن بۆ هەرێمی كوردستان كردەوە و گوتی: «ئێمە شانازی بە هاوبەشیی قووڵ و درێژخایەنمان دەكەین لەگەڵ خەڵكی ئەم دەڤەرە، سوپاسگوزارین بۆ ڕۆڵی هەرێمی كوردستان وەك هاوبەشێكی كاریگەر و بەتوانای متمانەپێكراو لەسەر ئاستی عێراق و تەواوی ناوچەكە..». كەواتە ئەو كۆدە سیاسییەی گرنگیی كردنەوەی ئەم كۆمەڵگە دپلۆماسییە لە هەولێر دەكاتەوە، ئەوەیە كە بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی هەردوولا لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەكە یەكتری تەواو دەكەن و هاریكاریی نزیكی واشنتۆن و هەولێریش زامنی پاراستنی ئەو بەرژەوەندییە هاوبەشانەیە.

لە ڕوانگەی ستراتیژییەوە دروستكردنی ئەم كونسووڵخانە گەورەیە لە هەولێر، پەیامێكی دڵنیاییە بۆ گەلی كوردستان بەوەی ئەمریكا پابەندە بە مانەوە و پشتیوانكردنی ئەو سەقامگیرییەی لە هەرێمی كوردستان فەراهەم كراوە، لەمەش زیاتر ئاماژەیە بۆ ئەوەی واشنتۆن پشتیوانی لەو مودیلەی حوكمڕانی و پێكەوەژیان دەكات كە ئێستا لە هەرێمی كوردستان پیادە دەكرێت و وەك نموونەیەكی سەركەوتووی پێكەوە ژیانی ئایین و نەتەوە جیاوازەكان سەیری دەكات. ئەم دیدەی واشنتۆن بۆ پێكەوەژیان و سەقامگیری لەو پەیڤەی مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان خۆی بەرجەستە دەكاتەوە كە لەم ڕێوڕەسمەدا گوتی: «شانازی دەكەین كە هەرێمی كوردستان بووەتە پەناگەی هەموو ئەو خەڵكانەی كە دەیانەوێت لە شوێنێكی ئارام بژین و لێرە لە كوردستان مافەكانیان پارێزراوە.»

2

سیستمی ترەمپ بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پڕ بە پێستی ناوچەكەیە

ڕەی تەكیە، گەوەرە توێژەری سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئەنجومەنی پەیوەندییەكانی دەرەوە و ڕاوێژكاری باڵای كاروباری ئێران لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا لە ئیدارەی ئۆباما، لە تازەترین وتاریدا كە لە ڕۆژی 4ی كانوونی یەكەمی 2025 بە ناونیشانی «سیستمی ترەمپ بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: شێوازی مامەڵە و بەرژەوەندیی سەرۆك، پڕ بە پێستی ئەم ناوچەیەیە»، كە لە گۆڤاری فورین ئەفێرز بڵاوی كردووەتەوە، زۆر واقیعییانە ئەو سیستەمەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكای بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ واقیعی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شیكار كردووە، كە ماوەی 11 مانگە ئیدارەی سەرۆك ترەمپ بە كردەیی لەم ناوچەیە پیادەی دەكات و، هێڵە سەرەكییەكانی ئەم سیستمە بریتین لە «مامەڵەكردن لەسەر بنەمای دۆڕاو و براوە»، هەروەها مامەڵەكردن لەسەر بنەمای «مامەڵەی بارزگانی و «بەرژەوەندیی هاوبەش -  Transactional»، هەروەها سەرۆك ترەمپ بە پێچەوانەی سەرۆكەكانی پێش خۆی، هەموو هەڵوێستەكانی خۆی لەسەر ئەو دوو بنەمایە پەیڕەو كردووە، ئەمەش بە هاوشێوەی سەرۆكە بەهێزەكانی خودی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕەفتاری كردووە، كە ئەم سیستەمەش پڕ بە پێستی واقیعی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و سەركەوتنی گەورەشی بەدەست هێناوە.

هەر بۆیە ئەگەر لەبەر ڕۆشناییی ئەم شیكارەی «ڕای تەكیە» ئاماژە بەو پەیڤەی مایكڵ ڕێگەس جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بكەین، كە لە ڕۆژی 3ی كانوونی یەكەمی 2025 لە ڕێوڕەسمی كردنەوەی گەورەترین كونسووڵخانەی ئەمریكا لە هەولێر ئاماژەی پێكرد و گوتی: «بوونی هەرێمێكی كوردستانیی بەهێز، سەقامگیر و خۆڕاگر، كۆڵەگەیەكی بنەڕەتیی ئەو پەیوەندییە كە ویلایەتە یەكگرتووەكان ئەمریكا لەگەڵ عێراق هەیەتی»، لەمەش زیاتر جەختی لەسەر سەركەوتنی سیاسەتی «ئاشتی بە ڕێگەی هێز - peace through strength «كردەوە و گوتی: «لەژێر سەركردایەتیی سەرۆك ترەمپدا، ئەمریكا توانیویەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو قۆناغێكی سەقامگیر و گەشەسەندوو ببات». ئەم دوو پەیڤەی جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا لەگەڵ ناوەڕۆكی گوتارەكەی ڕای تەكیە، مانای ئەوەیە سیاسەتی داهاتووی ئەمریكا لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و عێراق و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی لەسەر بنەمای « سەپاندنی ئاشتی بە زەبری هێز و مامەڵەی بارزگانی و بەرژەوەندیی هاوبەش» بە پراكتیكی پیادە دەكرێن. لە چوارچێوەی ئەم بنەما سەرەكییانەی سیستمی ترەمپ بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە دەڵێن سیستمێكە پڕ بە پێستی ناوچەكەیە، دەگەینە ئەو ئاكامەی لە كردنەوەی گەورەترین كونسووڵخانەی ئەمریكا لەناو دڵی پایتەختی هەرێمی كوردستان، پەیامی سیاسی و دیپلۆماتیی زۆر گەشبین و ئومێدبەخش بۆ ئایندەی هەرێمی كوردستان وەك هەرێمێكی بەهێز لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی بەهێزی فیدڕاڵی لە عێراقدا دەخوێنرێنەوە.

3

هەرێمی كوردستانی بەهێز . لە دیدگای واشنتۆنەوە

كردنەوەی گەورەترین كۆمەڵگەی دیپلۆماتیی ئەمریكا لە هەولێری پایتەختی هەرێمی كوردستان تەنیا كردنەوەی كونسووڵخانەیەكی ئاسایی و شێوازێكی پڕۆتۆكۆڵی نییە بۆ سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا بەرانبەر بە هەرێمی كوردستان و عێراق، بەڵكو پیشاندانی تەرجەمەی پراكتیكی ئاراستەی تازەی ئەو سیاسەتەیە كە سەرۆك هەوڵیداوە لە سەرتاسەری ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێبەجێ بكرێت و، هەتا ئێستاش ئەم ئاراستە تازەیە سەركەوتنی بەدەست هێناوە، لەناو ئەم هاوكێشە تازەی سیاسەتی دەرەوە و بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لە سەرانسەری ناوچەكە خوێندنەوەی تایبەتی بۆ دەكرێت و، ئاماژەیەكی ڕوونە بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان وەك یەكێك لە هاوپەیمانە سەرەكییەكانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەراست دەبێتە میكانیزمێكی گونجاو بۆ پاراستنی ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریكا لە ناوچەكەدا، كە بێگومان عێراق ڕۆڵێكی سەرەكی دەبێت لە گێڕانەوەی ئاشتی و سەقامگیری بۆ تەواوی ناوچەكە. هەر بۆیە لە دیدگای واشنتۆنەوە هەرێمێكی كوردستانیی بەهێز و سەقامگیر مەرجی پێشوەختەیە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگیی سیاسی لە عێراقدا، هەروەها بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی لە عێراقدا. ئەمریكا گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی پێویستی بە هاوبەشێكی «متمانەپێكراو و خۆڕاگر» هەیە، كە دەتوانێت لە هاوكێشە سیاسی و سەربازییەكاندا ڕۆڵی كاریگەر بگێڕێت، بۆیە كردنەوەی ئەم كۆمەڵگە دیپلۆماتییە گەورەیە پەیامێكی ڕوونە بەوەی ئەمریكا دەیەوێت وەبەرهێنان لە مانەوە و بەهێزیی قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستاندا بكات و وەك بەشێك لە ئاسایشی نیشتمانیی خۆی لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بایەخی پێدەدات.

لە دیدگای واشنتۆنەوە هەرێمی كوردستان وەك هاوبەشێكی سەرەكیی ئەمریكا، پەیامەكانی ڕوونن بۆ هەماهەنگی لەگەڵ سیاسەتی نوێی ئیدارەی ئەمریكی و سەرۆك ترەمپ، كە جەخت لەسەر چەمكی «ئاشتی بە ڕێگەی هێز - peace through strength»، ئەمەش بەو مانایەی وەك مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان جەختی لەسەر كردەوە و گوتی: «ئێمە لە حكومەتی هەرێمی كوردستان باوەڕی تەواومان هەیە و پاڵپشتی سیاسەتی سەرۆك ترەمپ دەبین لە دابینكردنی «ئاشتی بە ڕێگەی هێز» و برەودان بە بارزگانی لە بری پەنابردن بۆ شەڕ و كێشە. لەم ڕووەوە بەردەوام دەبین لەگەڵ ئەمریكا و حكومەتی فیدڕاڵی عێراق بۆ بونیادنانەوەی وڵات. لە ئێستادا كە لە پێكهێنانی حكومەتی داهاتووی عێراق نزیك دەبینەوە، دەمانەوێت حكومەتی داهاتوو ڕێز لە دەستوور و مافەكانی هەموو پێكهاتە و ئایینەكان بگرێت كە لە عێراق و هەرێمی كوردستان دەژین». ئەم پەیامە ڕاشكاوانەیەی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان هاوئاوازە لەگەڵ پەیامی واشنتۆن كە مەبەستێتی بە كردنەوەی ئەم كۆمەڵگەی دیپلۆماتییە لە هەرێمی كوردستان بە جیهانی بگەیەنێت بەوەی ئەمریكا چیتر چاپۆشی لەو نەیارانەی نەكات كە لەناو عێراقەوە هەڕەشە لە بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی ئەمریكا و هەرێمی كوردستان دەكەن، وەك ئەو هێرشەی بەم دواییە كرانە سەر كێڵگەی گازی كۆرمۆر، بۆیە ئەمریكا دەیەوێت ڕاشكاوانە سیاسەتی تازەی ئیدارەی ترەمپ بۆ عێراق بخاتەڕوو، ئەویش بە هاندانی حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ ئەوەی هاریكاری و هەماهەنگیی باشتر بكەن و پێكەوە هاوكار بن، بۆ ئەوەی ئەو گرووپە چەكدارە لەیاسادەرچووانە هەڵبوەشێنرێتەوە و لەم چوارچێوەیەشدا كونسووڵخانەی ئەمریكا لە هەولێر دەبێتە ژوورێكی ئۆپەراسیۆنی سیاسی بۆ چاودێركردن و بەهێزكردنی ئەو لایەنانەی كە دژی هەژموونی پاشاگەردانی و لەیاسادرەچوون پێكەوە كاری هاوبەش دەكەن. لەمەش زیاتر كردنەوەی ئەم كونسووڵخانەیە وەڵامێكە بۆ ئەو پرسیارە: ئایا ئەمریكا عێراقیش وەك ئەفغانستان بەجێ دەهێڵێت؟ كردنەوەی ئەم كونسووڵخانەیە ئەو وەڵامەیە كە ئەمریكا كوردستان و عێراق بەجێ ناهێڵێت، بەڵكو شێوازی مانەوەی خۆی دەگۆڕێت و لەبری كردنەوەی بنكەی سەربازیی گەورە لە ناو عێراقدا، بنكەی دیپلۆماتی و ئابوری و بارزگانی هەمیشەیی دادەمەزرێنێت، ئەم ئاراستەیەش مانەوەی ئەمریكا سەلامەتتر و بەهێزتر دەكات و، هەرێمی كوردستانیش لەسەر نەخشەی سیاسەتی تازەی سەرۆك ترەمپ وەك هاوبەشێكی ستراتیژی شوێنی شیاوی خۆی بۆ كراوەتەوە.

4

بارزگانی نەك شەڕ و كێشە

 لە كۆتایی ساڵی 2016 و دوای دەرچوونی دۆناڵد ترەمپ وەك 45ـەمین سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، باڵیۆز «ڕۆبەرت بڵاك ویڵ» و «جینیفەر هاریس» كتێبیكیان بڵاو كردەوە بە ناونیشانی «شەڕ بە ئامرازی دیكە: جوگرافیای ئابووری و پێكهێنانی دەوڵەت – War by Other Means: Geoeconomics and Statecraft»، ئەم دوو توێژەرە كە خاوەنی پۆستی دیاریش بوون لە ئیدارەكانی ئەمریكادا، زۆر ڕاشكاوانە پرسیارێكیان ورووژاندووە و پرسیویانە: «ئایا ئەمریكا بە ڕێگەی شەڕ، یان بارزگانی بووەتە تاكە سۆپەرپاروەر لە جیهاندا؟» لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا گەڕاونەتەوە بۆ مێژووی سیاسیی ئەمریكا و جەختیان لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە ئەمریكا تەنیا دەوڵەتە بە ڕێگەی بازرگانی بووەتە سۆپەرپاوەر، نەك شەڕ. هەر بۆ نموونە ئەمریكا ویلایەتی ئەریزۆنانی بە پارە لە فەرەنسا كڕیوە، نەك بە شەڕ، هەروەها ویلایەتی ئالاسكای لە ڕووسیا كڕیوە، نەك بە شەڕ، ویلایەتی هاوای بە ڕێككەوتن بووەتە بەشێك لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بۆیە ئاراستەی ئەم كتێبە بۆ سیاسەتی ئیدارەی یەكەمی ترەمپ بەو شێوەیە بوو كە دەبێت ئەمریكا بگەڕێتەوە بۆ «ستراتیژیەتی بازرگانی، نەك شەڕ- commerce not conflict»، بەڵام لەبەر ئەوەی هاریكاری و هەماهەنگیی پێویست لەناو ئیدارەی ئەمریكی لە 2017- 2021 نەبووە، ترەمپ نەیتوانی ئەم پرانسیپە وەك خۆی جێبەجێ بكات، بەڵام ئەمجارەیان هەر دوای دەرچوونی لە هەڵبژاردنەكانی نۆڤەمبەری 2024 و پێش ئەوەی وەك 47ـەمین سەرۆكی ئەمریكا لە كانوونی 2025 سوێندی یاسایی بخوات، پرانسیپی « بارزگانی، نەك شەڕ»ی كردە سیاسەتی ئیدارە تازەكەی و ڕایگەیاند: «دەمەوێت گرینلاند لە دانیمارك بكڕمەوە، كەنەدا ببێتە ویلایەتی 51ی ئەمریكا، كەناڵی پەنەمان بگەڕێتەوە بۆ ژێر كۆنتڕۆڵ و سەرپەرشتیی ئەمریكا»، ئەم ئاراستەیە لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش پیادە كرا و بە دەیان سەفقە و كۆنتراكتی بارزگانیی گەورە لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكە واژۆ كران.

حكومەتی هەرێمی كوردستان هەر لەگەڵ دەستبەكاربوونی ئیدارەی سەرۆك ترەمپ لە 20ی كانوونی 2025 پێشوازی لەم ئاراستە نوێیەی ئیدارە سەرۆك ترەمپ كرد و لە مانگی ئایاری هەمان ساڵدا سەرۆكی حكومەت بە سەرۆكایەتیی شاندی باڵا و فراوانی حكومەتی هەرێمی كوردستان سەردانی واشنتۆنی كرد و، جیا لەدیدارە دیپلۆماتییەكانی دوو گرێبەستی لەگەڵ چەند كۆمپانیای ئەمریكی بۆ پەرەپێدانی سێكتەری وزە واژۆ كرد، كە بڕەكەی 110 ملیار دۆلار بوو، ئەمەش وەرچەرخانێكی زۆر گەورە بوو لە بواری هەڵكشانی ئاستی وەبەرهێنان لەنێوان هەرێمی كوردستان و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ئەمە ئاستی پەیوەندییەكانی لە ناردنی فڕۆكەی جەنگی و هاوكاریی سەربازییەوە گۆڕی بۆ چیرۆكێكی تازە، كە بە زمانی وەبەرهێنان و بازرگانی پێكەوە دەدوێن، ئەمەش پێمان دەڵێت: نهێنیی مانەوەی ئەمریكا لە هەرێمی كوردستان تەنیا بۆ پاراستنی هەرێمی كوردستان نییە، بەڵكو بۆ پاراستنی هاوبەشێكی ئابوورییە كە بڕوای بە هەمان ئەو بەهایانە هەیە كە سیاسەتی تازەی ئیدارەی ترەمپی لەسەر دامەزراوە كە بریتین لە «بازاڕی ئازاد، دەستپێشخەریی بوێرانە، كرانەوە بە ڕووی جیهاندا».

كاتێك كۆمپانیا ئەمریكییەكان بڕیار دەدەن سەرمایەی گەورە لە كوردستان بەگەڕ بخەن، ئەوانە تەنیا سەیری سێكتەری نەوت و گاز ناكەن، بەڵكو سەیری ئەو ژینگە یاسایی و كارگێڕییە دەكەن كە حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ سەرنجڕاكێشانی وەبەرهێنەرانی بیانی دایڕشتووە، یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردستان كە لەسەر «بنەمای هاوبەشیی بەرهەم - Production Sharing Contract» داڕێژراون، ڕەنگدانەوەی ئەو بەها هاوبەشییەیە كە هەردوولا بڕوایان بە بایەخی گرێبەستەكان و بازاڕی ئازاد و بازرگانی هەیە، لەمەش زیاتر ڕایەڵەیەكە چارەنووسی ئابووریی ئەمریكا و هەرێمی كوردستان پێكەوە گرێ دەداتەوە. بنەمایەك لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا هەیە كە دەڵێت «ئاڵا شوێن بازرگانی دەكەوێت - The flag follows the trade»، ئەمەش واتە لە هەر شوێنك بەرژەوەندیی بارزگانیی ئەمریكا هەبێت، ئەوا ئەو شوێنە دەبێتە بەشێك لە ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریكا و دەیپارێزێت.

هەر لە سەردانەكەی مانگی ئایاری بۆ واشنتۆن، سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەگەڵ ژمارەیەك كۆمپانیای خۆراكی ئەمریكی كۆبووەوە و، ئەو كۆمپانییانە كە بەشێكیان لە بواری كشتوكاڵ وەبەرهێنانیان لە هەرێمی كوردستاندا كردووە، جارێكی دیكە ئامادەباشیی خۆیان پیشان دا كە لەسەر ئاستێكی زۆر فراوان وەبەرهێنان لە كەرتی كشتوكاڵدا بكەن. ئەم هەنگاوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەو ڕوانگەیەوە سەرچاوەی گرتووە، كە ئاسایشی خۆراك بەشێكی دانەبڕاوە لە ئاسایشی نیشتمانی، هەر بۆیە هەنگاوی بۆ ئەوە هەڵگرتووە لە چوارچێوەی ستراتیژیەتی هاوبەشی پەرەپێدانی كشتوكاڵ لە ژێر ناونیشانی «لە كێڵگەوە بۆ سفرە – Farm to Fork» دەرگای وەبەرهێنان بۆ كۆمپانیاكانی خۆراك لە ئەمریكا بكاتەوە، بۆ ئەوەی بێنە كوردستان لە بەرهەمهێنان و پیشەسازیی خۆراكدا وەبەرهێنان بكەن. ئەم پڕۆژەیە تەنیا چاندنی تۆو نییە لە كێڵگەكاندا، بەڵكو چاندنی «كەلتووری بارزگانیی كشتوكاڵی»یە كە هەر لە دەستپێكی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ژێرخانێكی پتەوی بۆ داڕێژراوە و شەخسی سەرۆكی حكومەتی كوردستان هەوڵیداوە بازاڕی جیهانی بە ڕووی بەرهەمە كشتوكاڵییەكانی هەرێمی كوردستان بكاتەوە، وەك دەبینین لە ئێستادا چەندین بەرهەمی كشتوكاڵیی كوردستان لە بازاڕەكانی جیهان بۆ فرۆشتن نمایش دەكرێن.

5

ئایندەی عێراق و خۆگونجاندنی

لەگەڵ سیستمی تازەی ترەمپ بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

چەمكی «مامەڵەی بارزگانی و بەرژەوەندیی هاوبەش- Transactional» لە سیاسەتی ئابووری و بارزگانیی ئیدارەی ترەمپ مانای ئەوەیە «كاتێك ئەمریكا شتێك پێشكەشی دەوڵەتێك دەكات، لە بەرانبەردا ئەو دەوڵەتە چی پێشكەشی ئەمریكا دەكات». لەسەر ئەم بنەمایە كاتێك محەمەد شیاع سوودانی لە لووتكەی «شەرم شێخ بۆ ئاشتیی غەززە» تەوقەی لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ كرد و پەنجەی ئۆكەیان پێكەوە بەرز كردەوە، ترەمپ لەبەر خۆیەوە گوتی: «عێراق نەوتێكی زۆری هەیە، بەڵام نەیانتوانیوە بە باشی بەڕێوەی بەرن»، ئەمەش ڕاشكاوانە مانای ئەوەیە ئیدارەی ئەمریكا لە ئێستادا مامەڵە لەگەڵ دەوڵەتێك دەكات، كە بە مانای وشە «دەوڵەتێكی نیشتمانیی هاوچەرخ» بێت و ڕێز لە دەستوورەكەی خۆی بگرێت و، ڕێگە نەدات گرووپی چەكداری دەرچوو لە یاسا، هاوشانی حكومەت لەو دەوڵەتە بوونی هەبێت. لەمەش ڕاشكاوانەتر ترەمپ بەگشتی بە جیهان و بەتایبەتی بە سەركردە دەسەڵاتدارەكانی ئێستای عێراقی ڕاگەیاند «چیتر ئەمریكا ئامادە نییە ترلیۆنان دۆلار و هەزاران سەرباز لە عێراقدا بكاتە قوربانی و بەرژەوەندییەكانیشی لە مەترسیدا بن». واتە چیتر ئەمە قبووڵ ناكرێت. پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە: «ئایا سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە كە ئێستا لە دەسەڵاتدان و هەر ئەوانیش حكومەتی داهاتووی عێراق پێكدەهێنن، لەم پەیامە ڕاشكاوەی كۆشكی سپی وەك خۆی تێدەگەن؟ لەوانەیە باشترین كلیل بۆ كردنەوەی گرێ كوێرەی ئەم پرسیارە لەو دیمانە ڕۆژنامەنووسییە وەربگرینەوە كە نووری مالیكی سەرۆكی لیستی دەوڵەتی یاسا پێش هاتنی بۆ لای سەرۆك بارزانی لەگەڵ كەناڵی «شمس» ئەنجامی دا. نووری مالیكی زۆر ڕاشكاوانە سەبارەت بە مانەوەی لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی لەناو ئەوەی پێی دەگوترێت «بەرەی مقاوەمە» زۆر ڕاشكاوانە ڕایگەیاند كە لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی لەڕووی سیاسییەوە بەشێك دەبن لە «بەرەی مقاوەمە»، بەڵام لە ڕووی هێزی سەربازییەوە نابینە بەشێك لە «بەرەی مقاوەمە»، ئەمە دروست ئەو هەڵوێستەی پێشتری وڵاتانی عەرەبییە كە سەدان ساڵە وەك بەرەی مقاوەمە بۆ پشتگیریی فەلەستین پیشانیان داوە، كە لەسەر ئاستی ڕاگەیاندن بە دەنگی بەرز و بە حەماسەوە پشتیوانییان لە كێشەی فەلەستین دەكرد، بەڵام لەسەر ئاستی سیاسەت و مامەڵەكردنی پراكتیكی لەگەڵ كێشەكە خەریكی پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خۆیان و ڕاگرتنی دڵی ئەمریكا بوون. بەڵام پرسیاری دیكە ئەوەیە ئایا كۆماری ئیسلامیی ئێران بەوە ڕازی دەبێت لایەنە سیاسییەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە تەنیا لەسەر ئاستی سیایی بەشێك بن لە بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی و لەسەر ئاستی سەربازی هاتبنە دەرەوە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە شەڕی ئیسرائیل لەگەڵ «حەماس، حزبوڵڵای لونبانی، حوسییەكانی یەمەن، هێرشەكانی بۆ سەر سووریا و ئێران» دەیداتەوە كە گۆڕانكاریی گەورەیان بەسەردا هاتووە و كۆماری ئیسلامیی ئێران بە فەرمی ڕایگەیاند، چیتر لەناو بەرەی مقاوەمە یەكبوونی گۆڕەپانەكان «وحدة الساحات» بوونی نەماوە و هەر گۆڕەپانێكی شەڕی بەرەی مقاوەمە بەپێی تێروانین و خوێندنەوەی بۆ گۆڕەپانەكە بڕیاری خۆی لەسەر دەدات، ئەمەش وەرچەرخانێكی زۆر گرنگە و دەرفەت دەخاتە بەردەم لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی كە بە ڕێگەی دەرچوونیان لە باڵی سەربازیی بەرەی مقاوەمە وەڵامێكی سیستمە تازەكەی ترەمپ بدەنەوە كە ئامانجیەتی «ئاشتی بە ڕێگەی هێز بەسەر هەموو لایەنەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان فەرز بكات».

بەشێكی زۆری سەركردە سیاسییەكانی شیعەی ناو لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە، لە دوای هێرشەكەی حەماسەوە كە لە ئۆكتۆبەری 2003 بۆ ناو ئیسرائیل ئەنجامی دان و سەرەنجام ئەو شەڕە ئەو كاولكارییەی لێكەوتەوە كە تەواوی ناوچەكەی گرتەوە، هەوڵیان داوە بە جۆرێك خۆیان بە سەر «شیعەی ئەقڵانی و شیعەی سیلاح» پۆلێن بكەنەوە و لە هەوڵی ئەوەدان لەسەر ئاستی پرۆسەی سیاسیی عێراق بەو جۆرە دانوستاندن و ڕێككەوتن لەگەڵ لایەنی كوردستانی بكەن، بەوەی ئەو لایەنانەی شیعە كە پرۆسەی سیاسیی عێراق هەڵدەسووڕێنن « شیعەی ئەقڵانی»ـن و لە «شیعەی سیلاح» جیا بكرێنەوە، كە ناویان لێنراوە «گرووپە چەكدارە لەیاسا دەرچووەكان»، ئەم هەنگاوەیان ئەگەرچی لە سەرەتاوە جۆرێك لە تاكتیكی لایەنە شیعەكان بوو بۆ تێوەنەگلان لەو شەڕە سەختە، بەڵام لەگەڵ وەرچەرخانە سیاسییە گەورەكان وەك «هەڵتەكاندنی ژێرخانی سەربازیی حزبوڵڵای لوبنانی و كەوتنی ڕژێمی ئەسەد» لە سەرووی هەمووشیانەوە دووبارە هەڵبژاردنەوەی دۆناڵد ترەمپ وەك 47ـەمین سەرۆكی ئەمریكا، لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی ناچار بوون گوتارەكانیان بەو ئاراستەیە بگۆڕن كە ئیدارەی تازەی ئەمریكا پێی قایل دەبێت.

لەم چوارچێوەیەدا بڵاوكردنەوەی ناوی حزبوڵڵای لوبنانی و ئەنساروڵڵای یەمەنی (حوسییەكان) لە لیستی تیرۆر و بڵاوكردنەوەی لە ژمارە 4848ی ڕۆژی 17ی تشرینی دووەمی 2025 ڕۆژنامەی وەقائیعی عێراقی، دوای بڵاوبوونەوەی لە یەك دوو ڕۆژی ڕابردوو، هەرایەكی قورسی نایەوە بۆ ڕۆژی 5ی كانوونی یەكەمی 2025 لەژێر گوشاری هێزەكانی مقاوەمەی شیعەی عێراقی، محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی عێراقیان ناچار كرد، ڕوونكردنەوەیەك بدات بەوەی لەو بڕیارەدا هەڵەیەك هەبووە. ئەمە ئاماژەیەكی ڕوونە كە هەتا ئێستاش لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی لەژێر گوشاری لایەنەكانی بەرەی مقاوەمەی شیعە ناتوانن بە ئاشكرا گۆڕانكاری بەسەر هەڵوێستی خۆیاندا بهێنن، بەڵام لەباری واقیعیدا ئێستا زۆر بە باشی گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە ناتوانن تاسەر بەم شێوازە دووفاقییە مامەڵە لەگەڵ سیاسەتی تازەی ئیدارەی ترەمپ بۆ عێراق بكەن و، ئەو پەیامانەی مارك ڕۆبیۆ وەزیری دەرەوە و ڕاوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا كە مانگی ڕابردوو بە تەلەفۆن بە محەمەد شیاع سوودانی ڕاگەیاند، ئەو پەیامانە جارێكی دیكە لەناو جانتاكەی مارك ساڤایە نوێنەری تایبەتیی سەرۆك ترەمپ بۆ عێراق دەبێت، كە لەگەڵ گەیشتنی ئەوا لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە ناچار دەبن بە ئاشكرا گفتوگۆی لەسەر بكەن.

خاڵی ئەرێنی بۆ پێگەی لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی لە پرۆسەی سیاسیی عێراق و لە پرۆسەی پێكهێنانی كابینەی داهاتووی حكومەتی عێراق ئەوە دەبێت كە لایەنە سیاسییەكانی عەرەبی سوننەی عێراق هەموویان بە جۆرێك لە جۆرەكان بەشێكن لە هێزەكانی حەشدی شەعبی و هاوپەیمانیی نزیكی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە، ئەوەی كە سیاسەتی ئەمریكا بە پلەی یەكەم لە ئیدارەی ئێستای ترەمپ جەختی لەسەر دەكرێتەوە و جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا لە كردنەوەی ئەم كونسووڵخانەیە زۆر بە ڕاشكاوی وەك سیاسەتی داهاتووی واشنتۆن بەرانبەر بەغدا جەختی لەسەر كردەوە، ئەوەیە كە بە بوونی هەریمێكی كوردستانیی بەهێز لە چوارچێوەی عێراقێكی بەهێزدا، ئەوا لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە لەو پرۆسە سیاسییە تازەیەی عێراقیشدا ڕۆڵ و پێگەی زۆر باشیان دەبێت، ئەگەر بە دروستی لەو پەیامەی واشنتۆن و دروستیی هەرێمێكی كوردستانیی بەهێز تێبگەن و كاری لەسەر بكەن.