دانیاڵ بۆكسلەر، پڕۆفیسۆری زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی ئەوروپای ناوەڕاست «Central European University»، هەروەها وانەبێژە لە زانكۆی بەلگراد و زانكۆی زیورخ، نووسین و توێژینەوەكانی جەخت لەسەر پرسەكانی «پارتە سیاسییەكان، هەڵبژاردنەكان، فیدڕاڵیزم و دیموكراسیی ڕاستەوخۆ، گۆڕانیی ڕژێمەكان و سەربەخۆیی نەتەوەكان» دەكاتەوە، كە ئەم پرسانە زۆر پەیوەستن بە بابەتی فرەیی نەتەوەیی و پێكهاتە جیاوازەكانی دەوڵەتەوە. بە هۆی ئاستی بەرزی توێژینەوەكانی، دامەزراوە فەرمییەكانی دەوڵەت لە سویسرا وەك «وەزارەتی دەرەوە، پەرلەمانی فیدڕاڵی و كانتۆنەكان» ڕاویژی پێكراوە. بۆ قسەكردن لەسەر ئەزموونە بەراوردكارییەكانی نێوان مۆدێلە جیاوازەكانی سیستمی فیدڕاڵی و هەڵسەنگاندنی شكستەكانی سیستمی فیدڕاڵی لە عێراق، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر بۆكسلەر ئەنجام دا.

 

 

* كاتێك توێژینەوە بەراوردكارییەكان سەبارەت بە مۆدێلەكانی سیستمی فیدڕاڵی دەخوێنینەوە، دەبینین سویسرا وەك نموونەیەكی دێرین و سەركەوتووی سیستمی فیدڕاڵی لەسەر ئاستی جیهان پێناسە دەكرێت. ئایا لە دەرەوەی ئەو دەستوورەی بۆ ئەم مودێلە دیزاین كراوە، فاكتەرەكانی دیكەی تایبەتمەندیی كۆمەڵگەكە چین كە بوونەتە هۆكاری ئەوەی لە وڵاتێكی فرەنەتەوە و كەلتووری جیاواز، سیستەمەكەیان بەو ئاستە سەركەوتوو بێت؟

- سەقامگیریی سیاسیی سویسرا، تەنیا هۆكارەكەی بوونی دەستوورێكی باش نییە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كە دەستوور بە تەنیا بەس نییە بۆ ئەوەی وڵاتێكی فرە پێكهاتە و فرە كەلتوور سەقامگیری تێدا دروست ببێت. من لە توێژینەوەكانمدا ئاماژەم بە چەند خاڵێكی سەرەكی كردووە، سەبارەت بە هاوكاریی نێوان كانتۆنەكان و پرۆسەی دابەشكردنی دەسەڵاتەكانی نێوانیان و جەختم لەسەر چەندین فاكتەری دەرەوەی دەستوور كردووەتەوە. شێوازی حوكمڕانیی كانتۆنەكان جۆرێكە چاوەڕێی بڕیاری حكومەتی فیدڕاڵی ناكەن و، خۆیان بە ڕێگەی دانوستاندن و سازان كێشەكانی خۆیان چارەسەر دەكەن، ئەمەش بووەتە نەریتێك بەوەی پێش ئەوەی پەنا بۆ یاسا ببەن، هەوڵی لێكتێگەیشتن لە نێو خۆیاندا دەدەن. لایەنێكی دیكە كە زۆر گرنگە ئاماژەی پێبكەم ئەوەیە كە پارتە سیاسییەكانی سویسرا لەسەر بنەمای زمان دابەش نەبوون، وەك لە هەندێك سیستمی فیدڕاڵی بەدی دەكرێت، بەپێچەوانە پارتە سیاسییەكانی سویسرا سەرتاسەرین و ئەندامانی ئەم پارتانە كۆی زمانە جیاوازەكانی وەك «فەرەنسی، ئەڵمانی، ئیتاڵی» لەخۆ دەگرن، ئەمەش خۆی لە خوێدا فاكتەرێكی گرنگە بۆ ئەوەی هیچ پارتێك نەتوانێت توندڕەوی بەرانبەر زمانێكی دیكە بەكار بهێنێت، لەبەر ئەوەی دەنگدەرانی خۆی لە دەست دەدات، ئەمەش پردێكی پەیوەندیی زۆر گرنگی دروست كردووە، هەروەها پیادەكردنی دیموكراتیەتی ڕاستەوخۆ «ڕیفراندۆم» كە ڕۆژانە دەتوانن یاساكانی پەرلەمان ڕەت بكەنەوە، یان هەمواری بكەنەوە، ئەمەش فاكتەرێكی دیكەیە بۆ ڕێگرتن لە زاڵبوونی زۆرینە بەسەر كەمینەدا و زەمینەی سازانی لەنێوان كانتۆنە جیاوازەكان دروست كردووە، هەر بۆیە ئەم فاكتەرانە «سازان، پارتی سەرتاسەری، پرۆسەی دیموكراسی» ژینگەیەكیان بۆ متمانە بە یەكدی دروست كردووە، كە دەتوانرێت بە ئاسانی مامەڵە لەگەڵ كەلتوور و زمانە جیاوازەكان بكرێت، بۆیە سەرەنجام دامەزراوە فیدڕاڵییەكان لە ناو ژینگەی متمانە بە یەكدی و بێلایەنیی سیاسی ڕەگی داكوتاوە و بەڕێوە دەچێت، بۆیە لەكاتی دروستبوونی قەیرانێكیشدا ئەم كەلتورە سیاسییە سیستمەكە ڕادەگرێت و دەیپارێزێت.

* فیدراسیۆنی یەكێتیی ئەوروپا وەك مۆدێلێكی بێ وێنەی فیدراسیۆنی غەیرەدەوڵەتی پۆلێن دەكرێت، تایبەتمەندیی دامەزراوەی ئەم فیدراسیۆنە لە دوو ئاستە لە برۆكسل و بڕیار بۆ هەموو فیدراسیۆنەكە دەدرێت لەسەر ئاستی نیشتمانی، لە دەوڵەتەكانیش بڕیار بۆ ناوخۆ دەدرێت و دادگای باڵای ئەورووپیش دادوەرە لە نێوانیاندا. ئایا ئەم مودێلە دەكرێت لەو دەوڵەتانەش دووبارە بكرێتەوە كە دابەشبوونی قووڵی تیدایە، بە نموونە وەك عێراق؟

- یەكێتیی ئەوروپا ئەوەی سەلماندووە كە چۆن بە ڕێگەی «سەروەریی هاوبەش - Layered sovereignty» دەتوانرێت فیدراسیۆنەكە سەركەوتوو بێت، كاتێك میكانیزمی دادوەریی بەهێز لەگەڵ پێكەوە گونجاویی دامەزراوەیی هاوتەریب دەكرێن. بۆیە سێ تایبەتمەندی بۆ ئەو دەوڵەتانەی كە فرەیین و دابەشبوونی نەتەوەیی و ئایینییان هەیە، پێكەوە پەیوەندیدارن و ئەگەر ئەم سێ فاكتەرە ڕێزی لێ بگیرێت، سەقامگیری دێتە ئاراوە كە بریتین لە:

1- بوونی دادگایەكی بەهێز و بێلایەن لەسەر ئاستی فیدراسیۆنەكە كە توانای یەكلاكردنەوەی ناكۆكییەكانی ئاستە جیاوازەكانی حكومەتەكانی هەبێت، هەر بۆ نموونە لە ئەوروپا «دادگای دادوەریی ئەوروپا - ECJ» خاوەنی بڕیاری كۆتاییە و وڵاتانی ئەندامی فیدراسیۆنی ئەوروپا ڕێز لە بڕیارەكانی دەگرن.

2- لە ناو فیدراسیۆنەكە پێویستە كۆڕبەندی دانوستاندنی هەمیشەیی لە نێوان حكومەتەكان « permanent intergovernmental negotiation forums» بوونی هەبێت و تیایدا سەركردە هەرێمییەكان و دەسەڵاتە فیدڕاڵییەكان لەسەر بنەمای یەكسان كۆدەبنەوە و بە ڕێگەی دانوستاندن كێشەی نێوان هەرێمەكان و حكومەتی فیدڕاڵی چارەسەر دەكەن.

3- بوونی دەسەڵاتێكی دادوەری كە زۆر بە هەستیاری دەسەڵاتەكان لەنێوان حكومەتی هەرێمەكان و حكومەتی فیدڕاڵی دابەش دەكات و، لە هەمان كاتدا ئەم دەسەڵاتی دادوەرییە بۆ بەرژەوەندییە گشتییەكانی وڵات داوای بڕیاری هاوبەش دەكات، واتە دەبێت حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێمەكان پێكەوە بڕیارەكە بە هاوبەشی بدەن.

لەڕووی پرانسیپەوە دەكرێت ئەم سێ تایبەتمەندییە بۆ عێراق بگونجێن، بە مەرجێك كارەكتەرە سیاسییەكان ڕێز لە دەسەڵاتی دادوەری بگرن و هەوڵەكانیان یەك بخەن، بۆ ئەوەی ئیدارەیەكی بەهێز دروست بكەن و بیپارێزن، بەڵام لە ڕووی كردارییەوە ئەمە بۆ عێراق كارێكی ئاسان نابێت.

* دەستووری ساڵی 2005 بە ڕوونی و ڕاشكاوی پێناسەی ئەوەی كردووە كە عێراق دەوڵەتێكی فیدڕاڵییە، ئایا لە ڕوانگەی توێژینەوە بەراوردكارییەكانەوە، ئەو ماددانە كامانەن كە لە ناو دەستووری عێراقدا هەن و بوونەتە فاكتەرێك بۆ شكستی سیستمە فیدڕاڵییەكە و هەتا ئێستاش نەتوانراوە سیستمی فیدڕاڵی بونیاد بنرێت؟

- لە دەستوری عێراقدا جۆرێك لە لێڵی و ناڕوونی لە ماددە دەستوورییەكان بوونی هەیە و تەفسیری جیاواز لەخۆ دەگرێت، بۆیە هەر لە سەرەتاوە زەمینەیەكی لەرزۆكی بۆ بونیادنانی سیستمی فیدڕاڵی لێكەوتەوە، لەوانە لەم دەستووردا بە ڕوونی پرۆسەی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان لە نێوان هەرێم و حكومەتی فیدڕاڵی دیاری نەكراوە و جۆرێك لە ناڕوونی هەیە، سەبارەت بە بەڕێوەبردنی سێكتەری نەوت و گاز، هەروەها بوودجە و دۆسیەی ئاسایش، كە بوارێكی زۆری بۆ ململانێی سیاسی كردووەتەوە، هەر بۆیە لەبری ئەوەی ماددەكانی ئەو دەستوورە بە تەواوەتی دەسەڵاتی هەرێمەكان و حكومەتی فیدڕاڵی لێك جیابكاتەوە، لە زۆر سێكتەرەدا ماددە دەستوورییەكان دەسەڵاتەكانی هەرێم و حكومەتی فیدڕاڵی تێكەڵ دەكات و دەبێتە هاوبەش لە نێوان هەردوولادا و كێشەكان بە چارەسەرنەكراوی دەهێڵێتەوە و ناكۆكییەكانی بە بەردەوامی كردووەتە ئەمری واقیع و بوونیان هەیە، سەرباری هەموو ئەمانەش نەبوونی میكانیزمێكی جێبەجێكردنی سەربەخۆ وەك «دادگایەكی فیدڕاڵیی بێلایەن» بووەتە هۆكاری ئەوەی ناڕوونیی ماددە دەستوورییەكان بكرێنە چەكێكی سیاسی و لە دژی هەرێمەكان بەكار بهێنرێن، هەر بۆیە ئەگەر لە ڕوانگەی توێژینەوە بەراوردكارییەكانەوە تەفسیری بارودۆخی عێراق بكەین، ئەوا هەر دەستوورێكی فیدڕاڵی سەرچاوە پێكناكۆكان و لاوازیی دەسەڵاتی دادوەری پێكەوە كۆبكاتەوە، ئەوا بە دڵنیاییەوە وڵات ڕووبەڕووی كێشەی بەڕێوەبردنی زۆر ترسناك دەبێتەوە و وەك ئەو ئاكامەی لە عێراق بینیمان.

* بە مەزندەی ئێوە كێشەی گەوهەریی عێراق لە دیزاینی دەستوورە فیدڕاڵییەكەدایە، یان كاراكتەرە سیاسییەكان لەسەر ئاستی هەرێم و ناوەند ئەو ویستەیان نییە كە پرۆسەی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان وەك خۆی لە نێوان هەرێم و حكومەتی فیدڕاڵی جێبەجێ بكەن؟

- بێگومان هەردوو پرسەكە هۆكاری سەرەكین بۆ شكستی سیستمی فیدڕاڵی لە عێراقدا، بەڵام كارایی و كاریگەری بۆ دروستكردنی بریاری سیاسی «Political agency» سەرەنجام یەكلاكەرەوە دەبێت بۆ چارەسەركردنی كێشەكان، هەر بۆیە ئەگەر دەستوورێك زۆر باشیش نووسرابێتەوە، ئەم دەستوورە ڕووبەڕووی شكست دەبێتەوە، ئەگەر كاراكتەرە سیاسییەكان لە دروستكردنی بڕیارە چارەنووسسازەكاندا ئامادە نەبن هاریكاری یەكتری بكەن و پێكەوە بگەنە سازان، لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ناڕوونیی ماددە دەستوورییەكانی عێراق سەبارەت بە خاوەندارێتیی سەرچاوەكان و دەسەڵاتە ئەمنییەكان، بوونەتە هاندەری ئەوەی دەستەبژێری سیاسی لە هەرێم و بەغدا ستراتیژیەتی براوە و دۆڕاو «zero-sum» بەرانبەر یەكتری پیادە بكەن، نەك ستراتیژیەتی هەردوولا براوە بن «Win Win»، هەر بۆیە بۆ شكستی سیستمەكە تەنیا هۆكار ناڕوونیی ماددەكانی دەستوور نییە، بەڵكو سیاسەتمەدارانی بەهێز و بڕیار بەدەست خۆیان بۆ سەرخستنی حوكمڕانی هاوبەش لەسەر ئاستی دەوڵەت تەرخان نەكردووە، هەر بۆیە ناڕوونیی ماددە دەستوورییەكان دەرگای بۆ ململانێ بە ڕێگەی تەفسیری جیاواز بۆ ماددەكان كردەوە، لە هەمان كاتدا نەبوونی ئیرادەی سیاسیش بووە گەرەنتیی ئەوەی كە كێشە و ململانێكان بەردەوام بێت.

* بەپێی ئەو توێژینەوانەی لەسەر كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و وڵاتانی پۆست كۆمۆنیست لە ناوەڕاستی ئەوروپا و ناوچەی بەلكان ئەنجامت داون، ئایا چ هاوشێوەیەك لە بونیادی هەیكەلەی سیاسیی ئەو دەوڵەتانە و بارودۆخی ئێستای عێراق دەبینیت؟

- لە نێوان دەوڵەتانی پۆست كۆمۆنیست و بارودۆخی ئێستای عێراق دوو خاڵی هاوشێوە هەن كە زۆر سەرنجڕاكێشن:

یەكەم: لە هەردوو ناوچەكە سیستمی حزبی و دابەشبوونی قووڵ بوونی هەیە، كە ئەمەش ڕێگرە لەبەردەم ئەوەی دەستەبژێری سیاسی بتوانن هاوپەیمان لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكان دروست بكەن و ژینگەیەك دروست بكەن كە لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكان متمانە دروست بكەن، كە بێگومان بوونی متمانەی نێوان پێكهاتە جیاوازەكان فاكتەری هەرە گرنگە بۆ سەقامگیریی سیستمی فیدڕاڵی كە ئەمە لە بارودۆخی ئێستای عێراقدا بوونی نییە.

دووەم: دامەزراوە سەرەكییەكانی دەوڵەت وەك دادگای فیدڕاڵی، دامەزراوە داراییەكان، ئەنجومەنە هاوبەشەكانی نێوان حكومەتی هەرێمەكان و حكومەتی فیدڕاڵی، ئەم دامەزراوانە لە بەلكان و عێراقیش بە سیاسی كراون، ڕاشكاوانەتر لایەنە سیاسییەكان یاسا و دەستوور وەك ئامرازێك بۆ ململانێی سیاسیی بەكار دەهێنن، نەك وەك سیستەمێك بۆ هەماهەنگی و هاریكاریی نێوان هەرێم و حكومەتی فیدڕاڵی، هەر بۆیە كێشەكانی سیستمی سیاسی لە بەلكان و عێراق ئەوەمان بۆ دەردەخەن، كە تەنیا داڕشتنی دەستوور گرنگ نییە، بەڵكو دابەشكردنی دەسەڵاتەكان لە ئاستێكی بەرز و بە یەكسانی پێویستی بە دامەزراوەی جێگەی متمانە و هاوكاری و هەماهەنگیی نێوان ئەو دەستەبژێرەوە هەیە كە توانای بڕیاردانی سیاسییان هەیە، ئەگەر ئەمە نەبوو، شكست چارەنووسی سیستمە سیاسییەكە دەبێت.

* لە زۆر بۆنەدا ئەزموونی حوكمڕانیی هەرێمی كوردستان وەك نموونەیەكی سەركەوتوو بۆ سیستمی فیدڕاڵی لە عێراق سەیر دەكرێت. ئایا دەتوانرێت ئەزموونی هەرێمی كوردستان وەك هەرێمێكی فیدڕاڵی بكرێتە شێوازێكی فراوانتر بۆ بەشەكانی دیكەی عێراقیش؟

- هەرێمی كوردستان ئەوەی سەلماندووە كە وەك حوكمڕانیی خۆبەڕێوەبەریی مانادار «meaningful autonomy» ئەو توانایە دروست دەكات كە پشتیوانی لە دامەزراوەی كار و سەقامگیریی ڕێژەیی بكات، بەڵام ئەم سەركەوتنەی ئەزموونی هەرێمی كوردستان پەیوەستە بە بارودۆخ و ڕەخساندنی زەمینەیەكی سیاسی لەبارەوە كە توانراوە پێكهاتەیەكی سیاسیی یەكگرتوو لە هەرێمەكەدا بونیاد بنێت، هەروەها ڕیوشوێنی ڕێكوپێك بۆ دابینكردنی سەقامگیری بێنێتە ئاراوە، هەروەها پشتریش ڕاستەوخۆ كۆنتڕۆڵی سەرچاوە سرووشتییەكان لەبەر دەستی خۆیدا بووە، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی هەرێمی كوردستان وانەی زۆر بەسوودی پێشكەش كردووە لە بواری بونیادنانی دامەزراوەكان و بەڕێوەبردنی داهات و حوكمڕانیی هەرێمی، بەڵام ئەم مۆدێلە بە ئاسانی بۆ بەشەكانی دیكەی عێراق ناگوازرێتەوە، لەبەر ئەوەی گواستنەوەی ئەم مودیلە پێویستی بە میكانزمێك هەیە لەسەر ئاشتیی نیشتمانی بۆ متمانە، دابەشكردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەكان، ناوبژیوانیی بێلایەن، بۆیە سەركەوتنی تەنیا هەرێمێك ناتوانێت هەموو سیستمە فیدڕاڵییەكە بگۆڕێت و ڕاستی بكاتەوە.

* بە لەبەرچاوگرتنی ئەو بێ متمانەییە قووڵەی لەنێوان بەغدا و هەولێر لە ئێستادا سەبارەت بە ماف و دابەشكردنی دەسەڵاتەكان بوونی هەیە، ئایا گۆڕینی ئاراستە دانوستاندنەكان بەرەو مودێلی «كۆنفیدڕاڵی» دەبێتە ئاراستەیەكی واقیعییانەتر بۆ بەدەستهێنانی سەقامگیرییەكی درێژخایەن بە بەراورد بە هەوڵدان بۆ دووبارە زیندووكردنەوەی ئەم سیستمە شكستخواردووەی فیدڕاڵی كە ئێستا بوونی هەیە؟

- كۆنفیدڕاڵی لەوانەیە چارەسەرێكی كاتی بێت، بۆ ئەوەی بەریەككەوتنەكانی نێوان هەرێم و حكومەتی فیدڕاڵی كەمتر بكاتەوە، بە ڕێگەی مافی خۆبەڕێوەبردنی زیاتر بۆ هەرێمی كەمتر بكاتەوە، بەڵام مەترسیی جیابوونەوەش زیاتر دەكات، ئەوەش بەرژەوەندیی هاوبەشی نێوان هەردوولا لاواز دەكات. هەر بۆیە بۆ ئێستای عێراق دەكرێت پەنابردن بۆ كۆنفیدڕاڵی چارەسەرێكی كاتی بێت بۆ ڕێكخستنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و دەوڵەتی عێراق، بەڵام ئاشتیی باڵا و مانادار ئەوەیە كە هەردوولا هەماهەنگی و هاریكاری نێوانیان بكەنە بەرژەوەندیی هاوبەش.