پ.ی. د. ئەمیر عەبدولڕەحمان چالی، بریكاری وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی حكومەتی هەرێمی كوردستانە و پێشتریش ڕاوێژكاری باڵای وەزارەت بووە و لە بواری كاركردنی وەك ئەكادیمیستێك لە بەشە زانستییەكان خاوەنی ئەزموونە و ساڵانێك لەو بوارەدا مامۆستا بووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی “بازنەی گفتوگۆ”دا (خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە)، لەسەر پاشخانی ئەزموونی پراكتیكی ناو زانكۆكان و لایەنی بەڕێوەبردنی حكومەت بۆ ئەم سێكتەرە گرنگە بەمجۆرە دیدوبۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستەڕوو.

 

دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە لەسەر ئەم پرسە گرنگە «خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە»، كە پرسێكی ستراتیژییە و زۆر گرنگە كە لەگەڵ ئەم پۆلە ئەكادیمیستە دیارەی كوردستان گفتوگۆی ڕاشكاوانەی لەسەر دەكەین.

لەناو وەزارەتی خوێندنی باڵا هەم پۆستی بەڕێوەربەری گشتی و هەم ڕاوێژكارم هەبووە و ئێستا كە بریكاری وەزارەتم بە وەكالەت، ڕاشكاوانە دەڵێم زیاتر لە 90%ی كاری ڕۆژانەی ئێمە ڕۆتین و مامەڵەی ڕۆژانەیە، ئەم كارانە كە بریتین لە « گواستنەوەی قوتابی، تانەی قوتابیانی دەرنەچوو، كێشەی دوو مامۆستا لە یەكێك لە زانكۆكان و...هتد»، ئەم جۆرە كێشانە دەكرێت لای فەرمانبەرێكی وەزارەت چارەسەر بكرێت، بەڵام نەریتی كۆمەڵگەی ئێمە بەو جۆرەیە كە ئەم جۆرە كێشانە ڕووبەڕووی پۆستە باڵاكان دەكرێنەوە، تەنانەت وەزیریش كە ڕۆژانە خەڵك دەبینیت، هەر بۆ چارەسەری ئەم كێشانەیە، هەروەها لە كۆبوونەوەكانی ئەنجومەنی ڕاوێژكاریی وەزارەتیش كە مانگانە كۆدەبینەوە، بە دەگمەن دەپەرژێنە سەر پرسێكی ستراتیژی وەك ئەم پرسەی كە بازنەی گفتوگۆ هەموومانی پێكەوە كۆكردووەتەوە، بۆ ئەوەی قسە لەسەر ئەوە بكەین، دەمانەوێت خوێندنی باڵا بەرەو كوێ ببەین؟ بەرنامەی ئێمە بۆ 5-10 ساڵی داهاتوو چی دەبێت؟ بۆیە لەم گفتوگۆیە دەخوازم كە باسی پرسە گەوهەرییەكانی ئەم سێكتەرە گرنگە بكەین.

وشەی «University» كە ئێمە لە زمانی كوردی بە «زانكۆ، یان زانینگە» وەرمانگێڕاوە، تێبینی لەسەر هەیە، لەوانەیە وەرگێڕانەكەی عەرەبی كە ناویان لێناوە «الجامعە» گشتگیرتر بێت، لەبەر ئەوەی زانینگە تەنیا بۆ فێربوون نییە، بەڵكو هەموو سێكتەرە جیاوازەكانی كۆمەڵگە بە شێوەیەكی گشتگیر لەخۆیدا كۆدەكاتەوە.

گرفتەكانی خوێندنی باڵا زۆر زۆرن، نازانین لە كوێوە دەست پێبكەین، بەڵام من لەوە دەست پێدەكەم كە ئێمە لە هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی ئاسۆیی» horizontal» پێشكەوتنمان بە دەست هێناوە. ئێمە لە دوای ساڵی 1991 یەك زانینگەمان هەبوو، بەڵام ئێستا 16 زانینگەی حكوومی و 18 زانینگەی ئەهلیمان هەیە و نزیكەی 25-30 پەیمانگەی تەكنیكی و پیشەیشمان هەیە، ژمارەی ستافی ئەكادیمی «ماستەر و دكتۆرا» كە لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە دامەزراون، ژمارەیان 11 هەزار مامۆستایە و نزیكەی 150-200 هەزار قوتابی بەكالۆریۆسمان لە زانینگە حكوومییەكاندا هەیە، ئەم ژمارە ئاماژەن بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی ئاسۆیی پێشكەوتن بەدەست هاتووە، ئەمەش لە بارودۆخێكدا هاتووەتە ئاراوە كە قەناعەتێك لای میللەتی ئێمە دروست بووە، هەر قوتابییەك قۆناغی ئامادەیی تەواو كرد، دەبێت بچێتە زانكۆ و حكومەتی هەرێمی كوردستانیش هەوڵی داوە لەناو زانكۆكاندا جێگەیان بۆ بكاتەوە. بۆیە قەناعەتی من بەو جۆرەیە كە پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان هەوڵ بدات ژمارەی زانكۆكان كەم بكاتەوە بۆ ئەوەی هەم خەرجییەكان كەمتر ببن، هەمیش باشتر بەڕێوەیان بەرین، هەروەها سەربەخۆیی كارگێڕی و دارایی بە ڕێگەی یاسا بۆ زانكۆكان دابین بكرێت، بەمەش دەتوانرێت بەپێی ڕێنماییەكانی دیوانی چاودێریی دارایی، دەسەڵاتی زانكۆكان لەسەر ئاستی كارگێڕی و دارایی زیاتر بكرێت.

ئەگەر باس لە پێشكەوتنی ئاستی شاقوڵی «Vertical» بكەین و لەم ئاستەدا هەڵسەنگاندن بۆ سێكتەری خوێندنی باڵا بكەین، بێگومان كەموكورتیی زۆر لەم ئاستە بەدیار دەكەوێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە بایەخی تەواومان بە بەشە زانستییەكان نەداوە كە بە دیدی من وەك مامۆستایەكی زانكۆ و ئێستاش لە وەزارەت، گرنگترین یەكە لە خوێندنی باڵا بەشە زانستییەكانن، نەك ڕاگری كۆلێژ، یان سەرۆكایەتیی زانكۆ. بەشە زانستییەكان ڕۆڵی كلیل بۆ پێشكەوتنی خوێندنی باڵا دەببینن، ئەمەش لەبەر ئەوەیە زانكۆ سێ ڕۆڵی سەرەكیی هەیە كە بریتین:

1- پەورەردە و فێركردن - Education Process.

2- توێژینەوەی زانستی - Research.

3- پەیوەستكردنی زانینگە بە كۆمەڵگەوە، ئەمەش واتە دەبێت زانینگە بچێتە ناو كۆمەڵگە و ئامانجی نەتەوەیی و زانستی بەرەو پێشەوە ببات.

بۆیە لێرەوە دەگەڕێمەوە سەر گرنگیی بەشە زانستییەكان و جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە، ئەگەر ئێمە وەك وەزارەتی خوێندنی باڵا، سەرۆك زانكۆكان، مامۆستایانی زانكۆ، توانیمان بەشە زانستییەكان بەرەو پێشەوە بەرین، ئەوا دەتوانین خوێندنی باڵاش بەرەو پێشەوە ببەین، چونكە پێشكەوتنی خوێندنی باڵا لە بەشە زانستییەكانەوە دەست پێدەكات، لەبەر ئەوەی «پەیوەندیی نێوان قوتابی و مامۆستا و پرۆسەی فێربوون، پڕۆگرامی زانستی، لێژنەی زاستی» هەموو ئەمانە لەناو بەشە زانستییەكانن. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئێمە كە بەشێكی زانستیمان هەیە و ئەم هەموو پرۆسانەشی تێدایە، بۆ ئەو ئاكامە بەدەست ناهێنین كە مەبەستە؟

ئەگەر لە ڕوانگەیەكی سایكۆلۆژییەوە وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە، ئەوا دەبێت زانكۆ ژینگەیەك بێت كە قوتابی و مامۆستا بەرەو جۆرێك لە ژیانی سادە و بایەخدان بە هونەر و میوزیك و داهێنان هان بدات كە پێی دەگوتریت « A bohemian lifestyle»، هەر بۆ نموونە ئەگەر ڕاگرێكی كۆلێژ، یان سەرۆك زانكۆیەك شێوازێكی سادەی ستایلی ڕۆژانە پیادە بكات، ئەوا كەسێكی داهێنەری لێ دروست دەبێت، بەڵام ئەگەر وەك ئێستا هەموومان هەوڵ بدەین ببینە ڕاگر و سەرۆك زانكۆ و بە ئۆتۆمبێلی گرانبەها و شوفێر و پاسەوان بچینە زانكۆكان، بێگومان ئەوە شێوازی ستایلی ژیانی ڕۆژانەی مامۆستای زانكۆی ڕاستەقینە نییە، بۆیە هیچ پێشكەوتن و داهێنانێكیش دروست نابێت. ئەم ئاراستەیە ئەوەمان بۆ ئاشكرا دەكات، كە پێویستە فۆكسی مامۆستای زانكۆ لەسەر بایەخدان و داهێنان بێت بە هونەر، میوزیك و بە داهینانی زانستی، ئەم حاڵەتە سەبارەت بە قوتابیانی زانكۆكانیش بەو جۆرەیە، كاتێك قوتابی دێتە زانكۆ دەبێت ژینگەیەكی ژیانێكی سادەی بۆ دروست بكرێت و بزانێت كە ژینگەی زانكۆ لەگەڵ ژینگەی دەرەوە جیاوازی هەیە.

هەر بۆیە كاتێك ئێمە لە دروستكردنی ئەو ژینگەیە «A bohemian lifestyle» سەركەوتوو نەبووین، ئەوا سێكتەری خوێندنی باڵا دەبێتە دامەزراوەیەكی خێرخوازی و 11 هەزار مامۆستای بۆ دادەمەزرێنین، بەڕاستیش ئەم ژمارەیە هەموویان شایستەی مامۆستای زانكۆ نین، زۆر ڕاشكاوانەوە پێش هەموومان لە خۆمەوە دەست پێدەكەم، ئێمە تەنیا 10 مەتر لە كوردستان دوور بكەوینەوە، ئەوا هیچمان ئەو پێگەیەمان نابێت كە ئێستا لە كوردستان پێمان دراوە. كەواتە ئێمە لە هەرێمی كوردستان 16 زانینگەی حكوومیمان هەیە و 11 هەزار مامۆستامان بۆ دامەزراندووە، بەڵام كاتێك سەیری بەرهەمی ئەم زانینگەیانە دەكەین، زۆر لەو خەرجییانە كەمترە كە بۆمان تەرخان كردوون.

لێرەوە ئەگەر بێینە سەر پرۆسە و شێوازی وانەگوتنەوە لە زانكۆكان، ئێمە كە لە ساڵانی نەوەدەكان، یان سەرەتای ساڵی 2000 كە قوتابی بووین، پڕۆگرامی ئەو كاتەی خوێندن بە پلەی یەكەم پشتبەستن بوو بەو كتێبانەی كە دەبوونە سەرچاوە بۆ وانە زانستییەكان، بۆ نموونە من لە بەشی فیزیا دەمخوێند، بەردەوام بەدوای ئەو كتێبە زانستییانە دەگەڕام كە دەبوونە سەرچاوە بۆ ماددەی فیزیا، قوتابی ناچار بوو بە دوای كتێبەكان بگەڕێت و بیانخوێنێتەوە، بەڵام بەداخەوە، ئەم قۆناغە كۆتایی هات و ئێستا «پاوەر پۆینت و مەلزەمە» جێگەی كتێبی گرتووەتەوە، ئەمەش ڕاشكاوانە مانای ئەوەیە قوتابی بە چەند مەلزەمەیەك دەبێتە هەڵگری بڕوانامەی بكالۆریۆس، پاشانیش دێت و دەڵێت من بڕوانامەی بەكالۆریۆسم هەیە و دەبێت ژیانێكی شایستەم بۆ دابین بكرێت، ئەمە زۆر باشە، بەڵام لەوە ناپرسێت كە بووەتە هەڵگری بڕوانامەی بكالۆریۆس چ لێهاتووییەكی پێویستە بۆ ئەوەی كارێكی شایستە بەڕێوەبەرێت. من خۆم وەك نموونە كە لە كوردستان یەكێك بووم لە قوتابیە زیرەكەكان لەسەر ئاستی بەشەكەی خۆم، كاتێك بۆ خوێندنی دكتۆرا چوومە ئەوروپا، لێیان پرسیم لە قۆناغی بەكالۆریۆس فڵان كتێبت خوێندووەتە؟ بێگومان نەك هەر نەمخوێندبوو، بەڵكو یەكەم جار بوو گوێم لە ناونیشانی كتێبەكەش بێت، بەڵام لە زانكۆكانی كوردستان بە پلەی یەكەم لە كۆلێژەكەی خۆم دەرچووم.

ئەمە ئەوەمان پێدەڵێت كە ئێمە كاتێك دەتوانێن زانینگە و خوێندنی باڵا باش بكەین و بەرەو پێشی ببەین، كە لە قۆناغی بەكالۆریۆس بەشە زانستییەكانمان باش و پێرفێكت بكەن، كە ئەمەش دەبێتە بناغەیەك بۆ دروستكردنی ژێرخانێكی پتەو بۆ پێشكەوتنی سێكتەری خوێندنی باڵا لە كوردستاندا.

لە دوماهیدا دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم، بەداخەوە لەوماوە كورتەی كە لەم گفتوگۆیە بۆمان دیاری كرابوو، نەپەرژامە سەر ئەوەی كە باس لەلایەنی سەربەخۆیی كارگێڕی و دارایی زانكۆ و گرنگیی ئاستی توێژینەوەی زانستی لە زانكۆكان بكەم، بۆ ئەوەی ئاستی توێژینەوەی زانستی لە زانكۆكانی كوردستان بچنە پێشەوە، بۆیە پێشنیار دەكەم ئەنجومەنێكی باڵای نیشتمانی بۆ توێژینەوەی زانستی دابمەزرێت، بۆ ئەمەش پرۆپۆزەڵێكی تێر و تەسەلم  ئامادە كردووە و پێشكەشی نووسینگەی بەڕێز سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستانم كردووە و هیوادارم لە كابینەی دەیەم دابمەزرێت و كاری ئەم ئەنجومەنە ئەوە بێت، بە هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتە پەیوەندیدارەكان وەك وەزارەتەكانی كشتوكاڵ، و پیشەسازی و...هتد، كێشە و گرفتەكانیان دەستنیشان بكەن، پاشان بە ڕێگەی توێژەرانی زانكۆكانی كوردستان توێژینەوەی زانستی لەسەر بكرێت و پارەی پێویست بۆ توێژەرەكان تەرخان بكرێت، پاشان ئاكامی ئەم توێژینەوانە بدرێنەوە بە حكومەت بۆ ئەوەی لەبەر ڕۆشنایی ئەو توێژینەوانە ڕێگە چارەی دروست بۆ چارەسەركردنی گرفت و كێشەكان دابین بكرێت، بۆ ئەمەش ڕێژەیەك لە داهاتی هەر وەزارەتێك بۆ توێژینەوە زانستییەكان دابنرێت. پێویستە كێشە و گرفتەكان توێژینەوەی زانستییان لەسەر بكرێت و پارەی پێویست بۆ ئەنجامدەرانی توێژینەوەكان دابین بكەن.