پ.ی.د. شنۆ ئەحمەد غەفوور، مامۆستایە لە بەشی كوردیی كۆلێژی زانستەكانی مرۆیی لە زانكۆی كەركووك. زانكۆی كەركووك لە ساڵی 2003 دامەزراوە، لە ساڵی خوێندنی 2005-2006 بەشی كوردیی تێدا كراوەتەوە. سەرەتا بە وەرگرتنی (40) قوتابی لەو بەشە دەستیان پێ كرد، د. شنۆ دوای تەواوكردنی خوێندنی بەكالۆریۆس لە بەشی كوردیی كۆلێژی پەروەردەی زانكۆی كەركووك، بە پلەی نایاب لە ساڵی 2010دا وەك موعید گەڕاوەتەوە زانكۆی كەركووك و لە بەشی كوردیی بووەتە مامۆستا، پاشان بڕوانامەی ماستەر و دكتۆراشی لە زانكۆی سەڵاحەددین بەدەست هێناوە. ئەكادیمییەكی دیاری كەركووك و مامۆستایەكی زۆر كاریگەری بەشی زمانی كوردییە، سەدان قوتابی بە سەرپەرشتیی ئەو پێگەیشتوون و بوونەتە مامۆستای زۆر باشی زمانی كوردی. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (خوێندنی باڵا و توانازانستییەكانی نەتەوە)، باسی ڕۆڵی خوێندنی باڵای لە بنیادنانی ناسنامەی نەتەوە كرد و بەمجۆرە بۆچوون و پێشنیازەكانی خۆی خستنە ڕوو.

 

سەرەتا زۆر دەستخۆشی لە بازنەی گفتوگۆ دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆ ئاست بەرزە لە بارەی ئەم پرسە گرنگە، هەروەها زۆر سوپاسی د. سالار عوسمان بەرپرسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانیش دەكەم، كە بەردەوام لە چالاكییەكانی كەلتوور و ڕۆشنبیریی ئەم بەشە، كەركووكی لە بیرە و شوێنی شیاو لەو بۆنانەدا بۆ كەركووك دەكاتەوە.

من ئەمڕۆ لە ڕوانگەیەكی جیاوازەوە باسی زانكۆ و خوێندنی باڵا دەكەم، كە ئەویش تایبەتە بە كەركووك. بە داخەوە بەشێك نییە لە سیستم و پرۆسەی خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستان، بەڕێزانی بەشداری ئەم گفتوگۆیە هەموویان لە چوارچێوەی پرۆسەی خوێندنی باڵای هەرێمدا باسی خوێندنی باڵایان كرد، بەڵام ئێمە لە كەركووك كۆمەڵێك ڕێوشوێنی دیكە پیادە دەكەین، كۆمەڵێك گرفتی دیكەمان هەیە كە بەدەستیانەوە گیرۆدە بووین.

كاتێك باس لە سێكتەری خوێندنی باڵا دەكەین، ئەم سێكتەرە تەنیا دامەزراوەیەك نییە بۆ فێربوون، بەڵكووو بزوێنەری سەرەكیی پەرەپێدانی مرۆیی، ئابووری، زانستییە بۆ هەر نەتەوەیەك، بۆیە كاتێك هەڵسەنگاندن بۆ پێشكەوتنی هەر نەتەوەیەك دەكرێت، پێوەری سەرەكی زانكۆ و خوێندنی باڵایە.

وێڕای ئەو هەموو ڕەخنانەی لەم گفتوگۆیەدا لە پرۆسەی خوێندنی باڵای هەرێمی كوردستان گیران، بەڵام من كاتێك لەگەڵ پرۆسەی خوێندنی باڵای عێراق كە كەركووكیش بەشێكە لێی، بەراوردی دەكەم، دەبینیم پرۆسەی خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستان پێشكەوتنی زۆر باشی بە خۆیەوە بینیوە.

لێرەوە قسەكانی خۆم لە بارەی پرۆسەی خوێندنی باڵا لە كەركووك چڕ دەكەمەوە، بێگومان هەموو لایەكتان دەزانن زانكۆی كەركووك لە دوای ساڵی 2003 دامەزرا، بۆ خوێندنی ساڵی 2005-2006 بەشی كوردی بە هەوڵی چەند مامۆستایەكی بەڕێز و خەمخۆر كۆلێژی پەروەردەی ئەو زانكۆیە كرایەوە. ئەم چەند مامۆستایە هەوڵی زۆریان خستەگەڕ بۆ ئەوەی شوناسی كوردبوون لەو شارەدا لە نێو كایەی زانكۆ و زانستدا بسەلمێندرێت. ئەم بەشە گرنگە سەرەتا بە وەرگرتنی تەنیا (40) قوتابی دەستی پێ كرد، كە بەندە یەكێك بووم لە قوتابیانی قۆناغی یەكەم و لە ساڵی خوێندنی 2008- 2009 یەكەمین دەستەی قوتابی لە بەشی كوردیی زانكۆكەدا دەرچوون، لە ناویاندا من پلەی دووەمی سەر هەموو زانكۆ بووم، بۆیە بۆ خوێندنی ساڵی 2009-2010 وەك موعید گەڕامەوە و لە بەشی كوردیی زانكۆی كەركووك دامەزرام، ئیدی وەك مامۆستا وانەم بە قوتابیانی قۆناغی بەكالۆریۆس دەگوتەوە، بەڵام ڕێژەی قوتابیانی بەشی كوردی ساڵ لە دوای ساڵ ڕووی لە هەڵكشان كرد، ئێستا ئێمە لە بەشی زمانی كوردی (800 - 900) قوتابیمان هەیە، ستافی مامۆستاكانیش لە (12) مامۆستا تێپەر ناكات، كە لە هەردوو دەوامی بەیانیان و ئێواران وانە بە قوتابیان دەڵێنەوە، بۆیە بەڕێزان ئەگەر ئێوە لە چوارچێوەی پرۆسەی خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستان ئەركتان یەك جار قورس بێت، ئەوە ئێمە لە ناوچەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستاندا ئەركمان هێجگار قورسە، ئێوە لێرە كێشەی شوناسی نەتەوەییتان نییە، بەڵام كێشەی گەورەی ئێمە لە كەركووك ئەوەیە چۆن شوناسی نەتەوەیی و كوردبوونی خۆمان بسەلمێنین.

خوێندنی باڵا ڕۆڵێكی كاریگەری لە بنیادنانی سەرمایەی مرۆیی و پەرەپێدانی لێهاتووییدا هەیە، هەروەها ئەركی سەرەكیی خوێندنی باڵا پێگەیاندنی كادیری پسپۆڕە، بۆ ئەوەی توانای ئەوەی هەبێت مەعریفە بەرهەم بهێنێت، هەر بۆیە دەگوترێت زانكۆ ناوەندێكی مەعریفییە، بەڵام ئەوەی پێویستە لێرەدا ڕاشكاوانە قسەی لەسەر بكەین، ئەوەیە كە لە بەشێكی ناوەندەكانی زانكۆدا جیاوازی لەنێوان زانیاری و مەعریفەدا ناكرێت، زیاتر زانیاری دەبەخشن وەك لە مەعریفە، كە هەردووكیشی لە بنەڕەتدا جیاوازن. مامۆستا (ناسری سوبحانی) لە وتارێكیدا ئاماژە بە بابەتێكی لەو شێوەیە دەكات و دەڵێت: «میژوونووسانی ئیسلام مێژوویان نەنووسیوەتەوە، بەڵكوو تەنیا ڕووداویان گێڕاوەتەوە»، ئەم قسەیە لەوانەیە بۆ بەشێكی ناوەندەكانی زانستیی ئێمە دروست بن، بە تایبەت بۆ ئەو ناوەندانەی ساڵانێكە تەنیا زانیاری دەخەنە ڕوو، بێ ئەوەی ئاوڕ لە بابەتی مەعریفی بدەنەوە، بۆیە گەر ئینسان بە قووڵی بیری كردەوە، ئەوە تەنیا ئەو زانیارییە ڕووكەشە بەشی ناكات، بەڵكوو بە دوای مەدلوول و حەقیقەتی پشت بابەتەكاندا دەگەڕێت، ئەوەش بۆ خۆی مەعریفەیە.

لەم چوارچێوەیەدا كە دێمە سەر پرسی كەركووك، وەك مامۆستا (ئیسماعیل بێشكچی) دەڵێت: «ئەگەر پرسەكە نیشتمان بێت، زانست لاوەكییە»، بۆیە لەم بازنەیەدا كە بە شێوەیەكی زانستی دێتە سەر باسی كەركووك، ئەوا پرسی سەرەكی لای من دەبێتە شوناسی نەتەوە و كوردبوون، واتە من وەك مامۆستایەك ئەركی سەرەكیم دەبێتە ئەوەی نەك هەر قوتابییەكە فێر بكەم، بەڵكوو چۆن هەستی شانازیكردن بە كوردبوون لە ناخیدا بچەسپێنم و دروستی بكەم.

هەر لەم گفتوگۆیەدا بەڕێزان باسیان لەوە كرد، لە هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی سیاسی و دەستووری دەكرێت وەك چوارچێوەی دەوڵەتێك مامەڵە لەگەڵ پرۆسەی خوێندنی باڵادا بكرێت، بەڵام ئێمە لە كەركووك ئەو چوارچێوە دەوڵەتییەمان نییە، بۆیە ئێمە دەبێت گرنگی بە زمانەكەمان بدەین بۆ ئەوەی شوێنی دەوڵەتمان بۆ بگرێتەوە.

ئێستا لە زانكۆی كەركووك زمانی كوردی تەنیا لە بەشی كوردی دەخوێندرێت، تەنیا لە كۆلێژی زانستەكانی مرۆییدا هەیە، بۆیە ئەركی ئێمەی مامۆستایانی كورد لە كەركووك ئەوەیە هەوڵی خۆمان بخەینە گەڕ كە خوێندنی زمانی كوردی، یان كوردۆلۆجی لە كۆلێژەكانی دیكە بخوێندرێت، لەم گفتۆگۆیەدا هیوادارم ئەم داوایە بەرز بكرێتەوە بۆ مەكتەبی سیاسی، بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی بەرزی خۆیانەوە پێداگری بكرێت و وانەی كوردۆلۆجی بكرێتە بەشێك لە پڕۆگرامەكانی زانكۆی كەركووك و لە هەموو كۆلێژەكان بخوێندرێت، ئێستا لە زانكۆی كەركووك هەفتانە وانەیەك هەیە بۆ زمانی ئینگلیزی و عەرەبی، كە من ئومێدم دەخواست بۆ زمانی توركمانییش هەبێت، بەڵام زمانی كوردی كە لە دەستووردا وەك زمانی فەرمی چەسپێندراوە، بۆچی وەك وانەیەك لە پڕۆگرامی كۆلێژەكانی زانكۆی كەركووكدا نەخوێندرێت، ئەگەر هەفتەی یەك وانەش بێت؟

خاڵێكی دیكەی گرنگ كە بۆ بارودۆخی سیاسیی كەركووك و زانكۆی كەركووك جێگەی مەترسییە، ئایدیۆلۆژیای حزبایەتیی تەسكە، بۆیە بڕوای تەواوم بەوە هەیە ئایدیۆلۆژیا ژەهری داهێنانە، جا بۆیە ئەگەر بۆ شوێنێك، ئایدۆلۆژیا هەوێن بێت، ئەوا بۆ ژینگەی سیاسیی كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان ئایدیۆلۆژیای حزبایەتیی تەسك لە ژەهر ترسناكترە بۆ سەر شوناسی نەتەوەییمان، بۆیە ناكرێت من وەك مامۆستایەك كە دەچمە پۆلەوە وانە دەڵێمەوە كاریگەریی ئایدیۆلۆژیای لایەنێكی سیاسیم لەسەر بێت و شوناسی كوردبوون لە ناو ئەو ئایدیۆلۆژیایە بتوێنمەوە، دەبێت ئەركی سەرەكیی ئێمە ئەوە بێت كار لەسەر شوناسی نەتەوەیی كوردبوونمان بكەین.

خاڵێكی دیكە هەر سەبارەت بە زانكۆی كەركووك، گرنگە ڕاشكاوانە هەڵوەستەی لەسەر بكەین، هەر لە ساڵی 2003ـوە كە زانكۆی كەركووك دامەزراوە، دوای چەند ساڵێك پشكی سەرۆكی زانكۆ درا بە كورد، بەڵام پاش ساڵانێك بە هۆی كێشمەكێشی نێوان هەردوو لایەنی پارتی و یەكێتی، وەك كورد پشكی سەرۆكی زانكۆی كەركووكمان لەدەست دا، بۆیە ئومێد دەخوازم ئەم پرسە بە جددی وەربگیرێت و هەردوو لا (پارتی و یەكێتی) هەوڵ بدەن و هەوڵەكانیان یەك بخەن بۆ ئەوەی سەرۆكی زانكۆی كەركووك هەروەك پشكی كورد بمێنێتەوە.

لە دوماهیدا جەخت لەوە دەكەمەوە، من پشتگیری لە قسەی مامۆستایان دەكەم كە باسی مەغدووریی مامۆستایانی زانكۆكانی هەرێمیان كرد، بەڵام دەمەوێت ڕاشكاوانە بڵێم ئێمە لە چاو ئێوەدا دووقات مەغدوورین، ئەو یاسایانەی لەوێ فەرز كراونەتە سەر مامۆستایانی زانكۆ، هیچ كات لە هەرێمی كوردستان نەبوون و نین، بە پێچەوانەوە لە هەرێمی كوردستان شكۆی مامۆستای زانكۆ لە زۆر ڕووەوە بە تەواوەتی پارێزراوە. نموونەیەكی زۆر سادە لە ڕووە ئابوورییەكەوە، تا ئێستا لێرە سەرەڕای قەیرانی دارایی، بۆ هەڵسەنگاندنی هەر توێژینەوەیەك، پاداشتێكی باش بە مامۆستا دەدرێت. من دوێنێ لە زانكۆی كۆیە پاداشتی هەڵسەنگاندنی توێژینەوەیەكەم بۆ هاتووە (50) هەزار دینارە، بەڵام پاداشتی كۆی زانكۆكانی عێراق بۆ هەڵسەنگاندنی توێژینەوە لە نێوان (10-25) هەزار دینار تێپەڕ ناكات، ئەمە لەگەڵ ئەوەی حكومەتی عێراق قەیرانی دارایشی نییە. بۆیە ئەگەر بارودۆخی مامۆستایانی زانكۆی كەركووك بە مامۆستایانی زانكۆكانی كوردستان بەراورد بكەین، ئەوا بارودۆخی مامۆستایانی زانكۆكانی كوردستان لە بارودۆخی مامۆستایانی كەركووك و ناوچەكانی كوردستانی دەرەوەی هەرێم زۆر باشترە.

دوایین خاڵ كە دەمەوێت ئاماژەی پێ بكەم، داواكارییەكە لە وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی هەرێمی كوردستان، ئێستا لە زانكۆكان سیستمی هارڤارد بۆ چۆنیەتیی دانانی سەرچاوە و پەراوێز پەیڕەو دەكرێت، لە چوارچێوەی ئەم سیستمەدا با ناوی سێیەمی توێژەر ئاماژەی پێ بكرێت، بۆ نموونە قوتابیەك كە توێژینەوەیەكی من وەك سەرچاوە بەكار دەهێنێت، ناوی سێیەم دەنووسیت، واتە لە بری ناوی خۆم كە «شنۆ»یە، ناوی باپیرم دەنووسرێت كە «غەفوور»ـە، ئەمەش دەبێتە هۆكاری ئەوەی شوناسی من وەك ئافرەتێك بە تایبەت لە نێو لاپەڕەكانی توێژینەوەكەدا بزر بێت.