زانكۆكان لە سەرانسەری جیهاندا بە یەكێك لە گرنگترین پێگە زانستی و مەعریفییەكان دادەنرێن. مێژووی وڵاتانی پێشكەوتوو بەتایبەت ئەوروپا لە سەدەكانی ناوەڕاستەوە، پێمان دەڵێت كە بنەمای پێشكەوتن بریتی بووە لە بایەخدانی جددی بە بنیادنان و پەرەپێدانی زانكۆكان. هاوكات لەگەڵ زانكۆكاندا، سەنتەرەكانی توێژینەوەی زانستی ڕۆڵێكی ئێجگار كاریگەر دەگێڕن لە پرۆسەی گەشەسەندندا.

هەر وڵاتێك، جا لە ڕۆژهەڵات بێت یان ڕۆژئاوا و ئەمریكا، ئەگەر خواستی پێشكەوتنی هەبێت، هەنگاوی یەكەمی بریتییە لە وەبەرهێنان لە كەرتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەدا. ئامارە جیهانییەكان ئەوەمان بۆ دەسەلمێنن كە ساڵانە بوودجەیەكی زەبەلاح بۆ ئەم سێكتەرە تەرخان دەكرێت. بۆ نموونە وڵاتێكی بچووكی وەك «قەتەر»، ساڵانە زیاتر لە شەش ملیار دۆلار تەنیا بۆ پێشخستنی زانكۆ و توێژینەوەی زانستی تەرخان دەكات، هەرچەندە وڵاتەكە لە ڕووی جوگرافییەوە بچووكە، بەڵام دەرەنجامی ئەم بایەخدانە وایكردووە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پێگەیەكی گەورەی هەبێت. نموونەیەكی دیكە وڵاتی «ئیسرائیل»ـە، كە بە هەمان شێوە ڕووبەرێكی كەمی هەیە، بەڵام بە تەرخانكردنی نزیكەی (٤,٢٪)ی كۆی بوودجەی گشتیی وڵات بۆ توێژینەوەی زانستی، توانیویەتی كاریگەریی خۆی لەسەر ئاستی ناوچەكە و جیهان دروست بكات.

لێرەوە دەگەینە ئەو دەرەنجامەی، هەر نەتەوەیەك بیەوێت بەرەو ئاییندەیەكی گەش هەنگاو بنێت، دەبێت لە خاڵی یەكەمەوە دەست پێ بكات كە ئەویش بایەخدانە بە زانكۆ و ناوەندەكانی توێژینەوە.

لە هەرێمی كوردستاندا، ئەگەرچی لە ڕووی چەندایەتییەوە خاوەنی ژمارەیەكی بەرچاو لە زانكۆی حكومی و ئەهلی و سەنتەری توێژینەوەین، بەڵام لە ڕاستیدا وەك پێویست ڕۆڵی خۆیان نەگێڕاوە. بەداخەوە، ساڵانە سەدان و هەزاران توێژینەوەی زانستی لە بوارە جیاوازەكانی (سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و زانستە پەتییەكان) لەلایەن مامۆستایان و توێژەرانەوە ئەنجام دەدرێن، بەڵام زۆربەیان لەسەر ڕەفەی كتێبخانەكان تۆز دەخۆن و فەرامۆش دەكرێن. گرفتەكە لەوەدایە كە ئەم بەرهەمە زانستییانە ناخرێنە ناو چوارچێوەی پلانی حكومەت و دامودەزگا پەیوەندیدارەكانەوە، لەكاتێكدا دەبوو زانكۆ ڕاستەوخۆ بەستراوەی ژیانی خەڵك و بازاڕ و بەڕێوەبردنی وڵات بێت.

خاڵێكی دیكەی جەوهەری كە پێویستە هەڵوەستەی لەسەر بكەین، ئەو تێڕوانینە هەڵەیەیە كە دەیەوێت زانست بە پێوەری «بازاڕ» و «قازانجی ماددی» بپێوێت. ناكرێت بڵێین هەر زانستێك داهاتی ماددیی ڕاستەوخۆی نەبوو، كەواتە بێسوودە! ئەمە تێگەیشتنێكی مەترسیدارە.

بۆ نموونە، زانستە مرۆڤایەتییەكانی وەك (مێژوو، فەلسەفە، كۆمەڵناسی و زانستە سیاسییەكان)، ڕەنگە وەك ئەندازیاری و پزیشكی نەبن كە ڕاستەوخۆ دەرەنجامە ماددییەكەی لە بازاڕدا بەدیار بكەوێت، بەڵام ئەمانە كۆڵەكەی دروستبوونی «هۆشیاریی كۆمەڵایەتی» و «بنەمای مەعریفی»ی نەتەوەن. كاریگەریی ئەم زانستانە لەسەر دروستكردنی كۆمەڵگەیەكی زیندوو، ئەگەر لە زانستە پەتییەكان زیاتر نەبێت، كەمتر نییە. بەتایبەتی بۆ ئێمەی كورد، كە هێشتا لە قۆناغی بنیادنانی نیشتمانی و پاراستنی شوناسداین و خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆ نین، پێویستییەكی ژیانییە كە بایەخ بە زانستە مرۆڤایەتییەكان بدەین. ئێمە پێویستمان بە پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و نیشتمانی هەیە، ئەمەش تەنیا لە ڕێگەی زانستەكانی مێژوو، سیاسەت و كۆمەڵناسییەوە بەدەست دێت. ئەگەر ئێمە تەنیا بە پێوەری «سوودی بازرگانی» سەیری زانكۆكانمان بكەین، ئەوا «بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە» و «هۆشیاریی مێژوویی» لەدەست دەدەین.

لە كۆتاییدا، نابێت ڕێگە بدەین تێڕوانینی ماددی زاڵ بێت بەسەر ئەكادیمیادا و بڵێین «پێویستمان بە مێژوو و جوگرافیا و كۆمەڵناسی نییە». ئەم زانستانە خزمەتێكی ستراتیژی و درێژخایەن بە نەتەوە دەكەن. تاوەكو تاكێكی هۆشیار پەروەردە نەكەین كە شانازی بە مێژوو و كەلتوور و شارستانییەتەكەیەوە بكات، مەحاڵە بتوانین كۆمەڵگەیەكی پێشكەوتوو لە وڵاتەكەماندا بەرجەستە بكەین.