شڤان حەمدی، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و بەڕێوەبەری ئاژانسی هەواڵی زاگرۆسە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە)، بەم جۆرە دید و تێڕوانینی خۆی و پێشنیارەكانی خستە ڕوو.

 

لە كاتێكدا جیهان بە خێرایی بەرەو سەدەی «ئابووریی مەعریفە» و شۆڕشی چوارەمی پیشەسازی هەنگاو دەنێت، هەرێمی كوردستانی عێراق لەبەردەم وەرچەرخانێكی مێژووییدایە. ئەگەر لە ڕابردوودا خەباتی نەتەوەیی كورد زیاتر پشتی بە شاخ و تفەنگ بەستبوو بۆ مانەوە و بەرگری، ئەوا ئەمڕۆ مەیدانی ڕاستەقینەی سەروەری و پێشكەوتن گواستراوەتەوە بۆ هۆڵەكانی زانكۆ و تاقیگە زانستییەكان. پرسیارە گەورەكە ئەوەیە: ئایا سیستمی خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستان تەنیا كارگەیەكە بۆ بەخشینەوەی بڕوانامە و پڕكردنەوەی فەرمانگە حكومییەكان، یان بزوێنەری بەهێزكردنی «توانا زانستییەكانی نەتەوە»یە؟ كە ئەمەش ئەو پرسەیە دەبێت هەڵوەستەی جدیی لەسەر بكرێت.

 لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ و پاشان پەسەندكردنی دەستووری عێراق لە 2005 و دانانی پشكی هەرێمی كوردستان لە بودجەی حكومەتی فیدڕاڵی، ئابووریی هەرێم گەشەسەندێكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و ئەم گەشەسەندنەش كاریگەریی لەسەر سێكتەری خوێندنی باڵا هەبوو و، ژمارەی زانكۆ حكومی و ئەهلییەكان لە كوردستان بە شێوەیەكی بەرچاو زیادیان كرد، ئەم فراوانبوونە هەنگاوێكی ئەرێنی بوو بۆ ڕەخساندنی دەرفەتی خوێندن، بەڵام لە هەمان كاتدا مەترسیی ئەوەی دروست كرد كە خوێندنی باڵا لە پرۆسەی «بەرهەمهێنانی مەعریفە»وە كورت بكرێتەوە بۆ «بەدەستهێنانی بڕوانامە».

لە هەرێمی كوردستان، هێشتا مۆدێلی «گواستنەوەی زانیاری» زاڵە بەسەر مۆدێلی «توێژینەوە و داهێناندا»، بۆ ئەوەی كوردستان ببێتە خاوەنی توانا زانستییەكانی نەتەوە، دەبێت زانكۆكانمان لەوە دەربچن كە تەنیا مامۆستا وانە بڵێتەوە و خوێندكار وەریبگرێت، بەڵكو دەبێت ببنە ناوەندی چارەسەركردنی كێشە خۆڵقێنەكانی كۆمەڵگە.

ئابووریی هەرێمی كوردستان تا ڕادەیەكی زۆر پشتی بە داهاتی نەوت بەستووە، ئەمە مەترسییەكی ستراتیژییە بۆ ئایندەی نەتەوەكەمان، وەك لە دەقە بنەڕەتییەكەدا ئاماژەی پێ كراوە، سەرمایەی ڕاستەقینەی سەدەی بیست و یەك «مێشك» و «زانیاری»یە نەك سامانی سرووشتی، هە ر بۆیە دەبێت توانا زانستییەكانی زانكۆكانی كوردستان ئاراستەی «فرەچەشنكردنی ئابووری» (Economic Diversification) بكرێن. بۆ نموونە:

• كشتوكاڵ: توێژینەوەكانی كۆلێژە كشتوكاڵییەكان دەبێت چارەسەر بۆ وشكەساڵی و باشتركردنی بەرهەمی خۆماڵی بدۆزنەوە، بۆ ئەوەی ئاسایشی خۆراك پارێزراو بێت.

• گەشتوگوزار و تەكنەلۆژیا: پەرەپێدانی سۆفتوێر و ئەپڵیكەیشنەكان و بەڕێوەبردنی زانستییانەی كەرتەكان دەتوانێت جێگرەوەی داهاتی نەوت بێت.

بەبێ زانكۆی بەهێز، كوردستان ناتوانێت لە ئابووریی نەوتەوە بەرەو ئابووریی مەعریفە بپەڕێتەوە.

پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا وەرچەرخانێكی گەورەی بەسەر چەمكی ئاسایشی هەموو دەوڵەتانی جیهاندا هێناوە، لەم لایەنەوە هەرێمی كوردستان لە ناوچەیەكی جوگرافیی پڕ لە ململانێدایە و، بە هەموو جۆرێك دەوڵەتان لە هەوڵدان بۆ ئەوەی بەڕێگەی تەكنەلۆژیای پێشكەوتوو ئاسایشی نیشتمانی هەرێمی كوردستان بخەنە مەترسیەوە، بۆیە لەم وەرچەرخانەدا جیا لە هێزی قارەمانی پێشمەرگە، ئاسایشی نیشتمانی ڕووبەڕووی مەترسیی دیكە دەبێتەوە وەك:

• ئاسایشی سایبەری: دامەزراوەكانی هەرێم پێویستییان بە پاراستنی ئەلكترۆنی هەیە، ئەمەش تەنیا بە پێگەیاندنی ئەندازیار و پسپۆڕی ئایتیی بەتوانا لە زانكۆكانماندا دەكرێت.

• ئاسایشی تەندروستی: وانەی كۆرۆنا ئەوەی فێركردین كە نەتەوەیەك نەتوانێت دەرمان و ڤاكسینی خۆی هەبێت، یان سیستمێكی تەندروستیی زانستیی هەبێت، تووشی كارەسات دەبێت.

كەواتە، بەهێزكردنی توانا زانستییەكان لە كوردستان، بەشێكە لە پاراستنی كیانی قەوارەی سیاسیی هەرێمەكەمان.

لەلایەنێكی دیكەوە یەكێك لە مەترسیدارترین دیاردەكان كە ئەمڕۆ ڕووبەڕووی هەرێمی كوردستان بووەتەوە، دیاردەی كۆچی گەنجان و دەرچووانی زانكۆیە بەرەو هەندەران، كاتێك گەنجێكی كورد بڕوانامەی ماستەر، یان دكتۆرا بەدەست دەهێنێت، یان داهێنانێك دەكات، بەڵام لە ناوخۆدا ژینگەی كار، ڕێز، و پاڵپشتیی دارایی بۆ دابین ناكرێت، ناچار وڵات جێ دەهێڵێت، ئەمە «خوێنبەربوونی نەتەوەیی»ـە، ئەگەر حكومەتی هەرێم و كەرتی تایبەت پلانیان بۆ ڕاگرتنی ئەم كۆچە نەبێت لە ڕێگەی ڕەخساندنی ژینگەی زانستی و ئازادیی ئەكادیمییەوە، ئەوا كوردستان لە باشترین ڕۆڵەكانی ڕەنجبەخسار دەبێت.

ڕێگەچارەكان:

بۆ ئەوەی خوێندنی باڵا لە كوردستان ڕۆڵی ڕاستەقینەی خۆی لە بنیادنانی نەتەوەدا بگێڕێت، پێویستە ئەم هەنگاوانە بگیرێنە بەر:

1- دوورخستنەوەی دەستی حزب: زانكۆكانی كوردستان دەبێت سەربەخۆیی تەواوەتییان هەبێت، دەستوەردانی سیاسی لە دیاریكردنی پۆستە زانستییەكان و پڕۆگرامەكانی خوێندندا، ژەهرە بۆ توانا زانستییەكان.

2- بەستنەوەی زانكۆ بە بازاڕی كار: نابێت زانكۆ دەرچوویەك دروست بكات كە بێكار بێت، بەڵكو دەبێت بەپێی پێداویستیی بازاڕی كوردستان (پیشەسازی، نەوت، كشتوكاڵ، بیناسازی) خوێندكار وەربگیرێت و فێر بكرێت.

3-بودجەی توێژینەوە (R&D): حكومەتی هەرێم دەبێت بودجەیەكی تایبەت بۆ توێژینەوەی زانستی تەرخان بكات، ناكرێت توێژینەوە تەنیا بۆ بەرزكردنەوەی پلەی زانستی بێت، بەڵكو دەبێت بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی ئاو، كارەبا، و ژینگە بێت لە كوردستان.

4- شوناس و زمانی كوردی: زانكۆكان دەبێت پێشەنگ بن لە بەزانستیكردنی زمانی كوردی و پاراستنی مێژوو و كەلتووری نەتەوەكەمان لەبەردەم شەپۆلی بەجیهانیبووندا.

لە دوماهیدا جەخت لەوە دەكەمەوە كە خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستان تەنیا كەرتێكی خزمەتگوزاری نییە، بەڵكو هێڵی پێشەوەی بەرگری و مانەوەی نەتەوەكەمانە. لە دنیایەكدا كە زانست و تەكنەلۆژیا بڕیار دەدەن كێ بەهێزە، كوردستان ناتوانێت تەنیا بە شانازیكردن بە مێژوو یان فرۆشتنی نەوتەوە بمێنێتەوە.

توانا زانستییەكان كلیلی كردنەوەی دەرگای ئایندەیەكی گەشترن. وەبەرهێنان لە هزری گەنجانی كوردستاندا، گەورەترین زەمانەتە بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان وەك نەتەوەیەكی خاوەن سەروەری و پێشكەوتوو لەسەر نەخشەی جیهان بمێنێتەوە. كاتی ئەوە هاتووە زانكۆكانمان لە «شوێنی وەرگرتنی بڕوانامە»وە بگۆڕین بۆ «قەڵای دروستكردنی هێزی نیشتمانی».