پ.د.ئیبراهیم حەمەڕەش، پڕۆفیسۆری ئەندازیاریی كارەبا و كۆمپیوتەرە لە زانكۆی سەڵاحەددین- هەولێر، هەروەها پڕۆفیسۆری بەشدارە «Adjunct professor» لە زانكۆی كوردستان لە هەولێر، لە ساڵی 1988 ئەندازیاری ئەلكترۆنیكی لە زانكۆی سەڵاحەددین/هەولێر تەواو كردووە و لە ساڵی 1993 ماستەری لە زانست لە زانكۆی مووسڵ وەرگرتووە و، لە ساڵی 1999 دكتۆرای لە ئەندازیاریی كارەبا و كۆنتڕۆڵ لە زانكۆی تەكنەلۆژیای بەغدا وەگرتووە، لە سالی 2007 پاش دكتۆرای لە زانكۆی مۆناشی ئوسترالیا وەرگرتووە و لە ساڵی 2020 ماستەری دووەمی لە زانستی كۆمپیوتەر لە زانكۆی ستافوردشایر لە لەندەن وەرگرتووە، هەڵگری خەڵاتی ئیندۆڤەری حكومەتی ئوسترالیایە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە)، بەم جۆرە دید و تێڕاونین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

سەرەتا دەستخۆشیتان لێ دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆ جوانە، كە بانگهێشتان كردم بۆ ئەم گفتوگۆیە لە سەرەتادا مەزندەم نەدەكرد بەم ئاستە بەرز و جوانە بێت، بەڵام ئەمە ڕەنگدانەوەی ئەو میتۆدە سیستماتیكەیە كە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن پەیڕەوی دەكات و ئەم بەرهەمە جوانەی لێ بەرهەم هاتووە.

لە دانانی ناونیشانی پلە زانستییەكەم نووسیوتانە نوێنەری زانكۆی كوردستان لە هەولێر، بەڵام من لەوێ وەك پڕۆفیسۆری بەشدار «Adjunct professor» لەو زانكۆیەم و بە شێوەی بەردەوام پڕۆفیسۆرم لە زانكۆی سەڵاحەددین لە هەولێر و ماوەی حەوت ساڵیش یاریدەدەری سەرۆكی زانكۆی سەڵاحەددین بووم بۆ كاروباری زانستی، لە ماوەی كاركردنم وەك یاریدەدەری سەرۆكی زانكۆ شتێكم بۆ دەركەوت كە كارەكانی خوێندنی باڵا هەمووی بە دەستی وەزیر و ئەنجومەنی وەزارەتەكەیە، هیچ شتێك بۆ ئەنجومەنی وەزیران بەرز ناكرێتەوە، بۆیە هەر ناتەواوییەك لە خوێندنی باڵا هەبێت، ئەوە جەنابی وەزیر و سەرۆك زانكۆكان و ئەنجومەنی وەزارەت لێی بەرپرسیارن.

كاتێك هاتمە ناو هۆڵی ئەم گفتوگۆیە بینیتان چۆن باوەشێكی گەرمم بە د.عیسمەت محەمەد خالید كرد، لەبەر ئەوەی ئەو پڕۆژانەی ئێستا وەك «دكتۆرای سپلیت ساید، دڵنیایی جۆری، 120 كاتژمێر خوێندنی ئینگلیزیی پۆلی یەكەم، بابەتی دیبەیتی ئەكادیمی كە لە وەزارەتی خوێندنی باڵا جێبەجێ دەكرێن، هەموویان دەستپێشخەری و پڕۆژەی من بوون، بەڵام من لۆبیم بۆ پڕۆژەكانم دەكرد، بۆ ئەوەی پەسەند بكرێت، یەكەمین كەس كە پشتگیریی دەكردم، د.عیسمەت بوو، كە بەڕاستی دەنگی ئەو لە ناو وەزارتدا كاریگەر بوو، لە كۆتاییشدا بەڕێز وەزیر د.دلاوەر عەلائەدین هەم زانا بوو، هەم ئەكادیمییەكی گەورە بوو، كە گوێی لێ دەگرتین و بەدواداچوونی دەكرد، تا ئیشەكە سەربگرێت، ئەمە هاندەرێكی زۆر باش بوو كە بتوانم لە كەشوهەوایەكی وا ئەرێنیدا كار بكەم. ئەمە نموونەیەكی زۆر ئەرێنیی چۆنییەتی كاركردنی خوێندنی باڵا بوو لە كوردستان. كاتێك زانكۆی سانت كلیمنتس كە زانكۆیەكی وەهمی بوو، لقی خۆی هێنایە كوردستان، لە سەرەتادا بە تەنیا بەرەنگاری بوومەوە و داوام لەسەر تۆماركرد، ئەوكاتیش بەڕێز د.ئیدریس هادی وەزیری خوێندنی باڵا زۆر پێی خۆش بوو و پشتگیرییەكی زۆری كردم و بە ڕێگەی دادگا زانكۆكەمان داخست. مەبەستم لەمە ئەوەیە ئەگەر هەر كەسێك بەرنامە، یان دەستپێشخەرییەكی هەبێت و لە ناو وەزارەتی خوێندنی باڵا لۆبیی بۆ بكات، كارەكە دەكرێت، بە مەرجێك وەزیر و ئەندامانی ئەنجومەنی وەزارەت گوێگری باش بن، لەبەر ئەوەی بڕیارەكانی وەزارەتی خوێندنی باڵا هەر لە ناو وەزارەت دەدرێن و ناچێتەوە ئەنجومەنی وەزیران.

یەكێك لەو بابەتانەی بەڕێزان ئاماژەیان پێ كرد، لایەنی مەعریفیی زانكۆیە، كە من نایەمەوە سەری و زانكۆ كاری مەعریفیی خۆی دەكات، بەڵام ماوەیەك لەمەو پێش كەسێك نازانم خۆی مامۆستای زانكۆ بوو، یان نا، نووسێنێكی نووسیبوو بە ناونیشانی «زانكۆكان حكومەت دەدۆشن»، بەڕاستی قسەكەی زۆر ڕاستە، بۆ نموونە ئەو بوودجە گەورەیەی زانكۆی سەڵاحەددین كە لە ساڵێكدا 89 ملێۆن دۆلارە، بەشی هەرە زۆری ئەم بوودجەیە بۆ مووچە دەڕوات، دەپرسم: باشە چ زانكۆیەكی ئەمریكی ساڵانە ئەوەندە پارە لە حكومەت وەردەگرێت؟ بۆیە ئێمە دەبێت بیر لەوە بكەینەوە لەبری ئەوەی زانكۆكانمان بەو ئاستە «دۆشەر»ی حكومەت بن، چۆن بیكەینە وەبەرهێنانێكی ستراتیژی لە گەل و ڕۆڵەكانی نیشتماندا بكەین، كە بتوانن سەرچاوەی دیكەی داهات بۆ وڵاتەكەمان دابین بكەن و پێشبڕكێی بازاڕی دونیا بكەن، بەتایبەتی لە بوارەكانی كارگێڕی و تەكنۆلۆجیا و ژیریی دەستكرد و ماركێتینگ و لایەنە زیندووەكانی دیكە.

 لەم چوارچێوەیەدا ناچمەوە سەر لایەنی مەعریفیی زانكۆ، بەڵكو دێمە سەر لایەنی كارامەیی» Skill» كە زانكۆكان چی فێری قوتابیان دەكەن، ئایا ئەو لێهاتووییەی فێری دەبێت، كە گەنجێك زانكۆكانی ئێمە تەواو دەكات، دەتوانێت لە بازاڕی كاردا پێشبڕكێ بكات، یان ببێتە خاوەنی كاری خۆی؟ ئێمە وەكو مامۆستا و ئیدارەی زانكۆكان منداڵەكانی خۆمان نانێرینە كۆلێژێك كە دوای تەواوبوونی كارێكی دەست نەكەوێت، بۆیە هەق نییە هانی خەڵكی دیكەش بدەین منداڵی خۆیان بنێرنە ئەو كۆلێژانە كە دەرچووەكانیان لەسەر یەك كەڵەكە دەبن و بارگرانییەكی گەورەش لەسەر حكومەت دروست دەكات و نازانرێت لە بازاڕدا چۆن جێگەیان بۆ بكرێتەوە. دەبێت زانكۆكان ستراتیژیەتی خۆیان لەسەر بنەمای ئەو كارامەیی و لێهاتووییە دابڕێژنەوە كە لەگەڵ دیدی كوردستانێكی خاوەن ئابووریی بەهێز و پێشكەوتوودا بگونجێت.

 ئێمە دەبێت سوود لە ئەزموونی وڵاتانی پێشكەوتوو وەربگرین و بزانین زانكۆكان و خوێندنی باڵا چۆن بوونەتە هۆكاری پێشكەوتنی وڵات و چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگەی خۆیان.

سەبارەت بە پەرەپێدانی توێژینەوەكانمان لەسەر ئاستی زانكۆكان، زانكۆكان دەتوانن هانی كۆمپانیاكان بدەن، تا سەنتەری توێژینەوە لە ناو زانكۆكاندا بكەنەوە و خۆیان سپۆنسەری بكەن، نەك تەنیا چاومان لەوە بێت كۆمپانیاكان ببنە سەرچاوەی هەلی كار بۆ گەنجەكانمان، بەڵكو دەكرێت زانكۆكاكان بە هاوبەشی لەگەڵ كۆمپانیاكان سەنتەری هاوبەش دروست بكەن، بۆ نموونە كۆمپانیایەكی وەك نۆرس لایت «North Light» بۆچی سەنتەرێكی لە زانكۆی سەڵاحەددین بۆ پێشكەوتنی تەكنەلۆژی، یان پەرەپێدانی زانستی كشتوكاڵ نەبێت؟

نموونەیەكی زیندوو كە ئێمە كاتی خۆی لە زانكۆی سەڵاحەدین كارمان تێدا كرد، كاتێك ڕێكخراوی یونسكۆ بڕیاری دا قەڵای هەولێر نۆژەن بكاتەوە، نەیاندەزانی ئەو كەرپووچە(خشت)ـەی پێش هەشت هەزار ساڵ قەڵای پێ دروست كراوە، چۆن دروست كراوە، ئێمە وەك كۆلێژی ئەندازیاریی زانكۆی سەڵاحەددین/ هەولێر هاتین كۆنتراكتێكمان لەگەڵ یونسكۆ گرێ دا، گرووپێكمان لە كۆلێژی ئەندازیاری دروست كرد كە دەچوون خۆڵیان لە جێگەی جیاواز دەهێنا بۆ توێژینەوە، پاشان لە سەرچاوە مێژووییەكان دەگەڕان تا بزانن ئەو خۆڵەی كەرپووچەكەی قەڵای پێ دروست كراوە، لە كوێوە هێندراوە، ماوەی دووساڵ توێژینەوەمان لەسەر كرد، هەتا گەیشتینە ئەو تێكەڵەیەی ئەو قوڕەی لەو كاتەدا ئەو كەرپووچەی پێ دروست كراوە، دوای ئەوەی چەند كەرپووچێكمان لەو قوڕە دروست كرد، توانیمان هەمان كەرپووچ دروست بكەینەوە، كە هەشت هەزار ساڵ لەمەوبەر قەڵای پێ دروست كراوە و، دوای ئەوەی ڕێكخراوی یونسكۆ هاتن لەگەڵ كارگەی وابزانم «حاجی ڕۆژ» بوو، كۆنتراكتێكیان كرد بۆ دروستكردنەوەی كەرپووچەكە، ئێستاش كە سەیری نۆژەنكردنەوەی قەڵا دەكەین، دەبینین هەمان ئەو كەرپووچەیە كە پێش هەشت هەزار ساڵ قەڵای پێ دروست كراوە. بۆیە ئەوە ئاستی توێژینەوەكانمانە، ئەگەر بمانەوێت كۆنتراكت لەگەڵ كۆمپانیاكان بكەین. بۆیە بەڕاستی زۆر گرنگە زانكۆكان هەوڵ بدەن لەگەڵ كۆمپانیاكان، ئەوجا كۆمپانیای گەورە بن، یان بچووك، بێنە ناو زانكۆكان بۆ ئەوەی سەنتەری توێژینەوەیان بۆ بكرێتەوە و شوێنیان بۆ تەرخان بكرێت، ئەمە بارقورسییەك بۆ زانكۆكە دروست ناكات، بەڵكو بەپێچەوانەوە كۆمپانیاكە خۆی سپۆنسەری سەنتەری توێژینەوەی خۆی دەكات و زانكۆش قازانج دەكات و خەڵكێكی زۆریش بەكار دەخات. من ئەم ئەزموونەم لە حكومەتی عێراقی پێشوو بینیوە، بۆ نموونە كۆمپانیای «كیندی»ی سەربازی سەنتەری توێژینەوەی لە زانكۆی مووسڵ هەبوو، لە زانكۆی تەكنەلۆژیای بەغداش كچەكەی ساڵح عەماش لە بەشی كیمیا سەنتەری توێژینەوەی هەبوو و لەوێ دەوامی دەكرد.

 پرسێكی دیكە مەسەلەی دابینكردنی بوودجە، یان فەندە بۆ توێژینەوەكان، لە ئێستادا زانكۆ و وەزراەتەكانی حكومەت هەر یەكەیان دوور لە یەكتری كاری خۆیان دەكەن، ئەگەر هاریكاری و هەماهەنگی لە نێوان زانكۆ و وەزارەتەكاندا هەبێت، دەتوانن ئەنجومەنی بچووك بۆ ڕاوێژكاری دروست بكەن و بەو ڕێگەیە وەزارەتەكان لە ڕێگەی پەیوەندییەكانیانەوە دەتوانن فەند بۆ توێژینەوەكان بەدەست بخەن. من دەزانم هەندێك لە وەزارەتەكان پارەیان هەیە، ئەگەر داوایان لێ بكرێت، دەتوانن فەندی پێویست بۆ توێژینەوەكان دابین بكەن. پێشتر لە عێراق ئەو ئەزموونە هەبوو كە چۆن هاریكاری لە نێوان وەزارەت و زانكۆكاندا دروست بكرێت، هاوینان بۆ ماوەی دوو مانگ مامۆستایانی زانكۆ دەبوو بەپێی تایبەتمەندیی خۆیان لەگەڵ وەزارەتێك كار بكەن و جگە لە مووچەی خۆیان لە زانكۆ، مووچەی دوو مانگی دیكەشیان جارێكی دیكە لە وەزارەتەكە وەردەگرت، ئەمە كارێكی زۆر باش بوو كە مامۆستایانی زانكۆ تێكەڵاوی كێشە و گرفتی وەزارەتەكان دەكرد و پاشان دەیانتوانی توێژینەوە بكەن و ڕێگەچارە بۆ ئەو كێشانە بدۆزنەوە.

بەڕاستی من بڕوام بەوەیە ئەكتیڤی دامەزراوەكان یەكەمجار بەندە بە بەرپرسی یەكەمەوە، بۆ نموونە ئێستا ئەگەر د.سالار عوسمان بەرپرسی ئەم بەشە نەبوایە ئێمە نەماندەتوانی لێرە ئەم گفتوگۆ ڕاشكاوانەیە ئەنجام بدەین، ئینجا بەندە بە ئەندامانی دەزگاكەوە، بۆیە دەبێت هەمووان هان بدرێن كە دەستپێشخەری « Initiative» پێشكەش بكەن و لۆبیی بۆ بكەن، بۆ ئەوەی دەستپێشخەرییەكە بكەنە كردار و جێبەجێان بكەن. كاتێ د.دلاوەر عەلائەدین وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی بوو، هەوڵی دا بەرنامەیەكی لەم جۆرە جێبەجێ بكات، بەڵام سەرۆكی زانكۆكان ڕێگرییان لێ كرد، ئەمەش بەو بیانووەی كە سەنتەرێك لە دەرەوەی دەسەڵاتی زانكۆكان بێت، كێبڕكێ لەگەڵ زانكۆكان دەكات.

لە دوماهیدا دەمەوێ دوو دەستپێشخەریی حكومەت باس بكەم، كە بەڕاستی زۆر گرنگن و ئەگەر بە دروستی جێبەجێ بكرێن، خوێندنی باڵا دەباتە قۆناغێكی پێشكەوتووتر لە كوردستان، یەكەم دەزگای «متمانە بەخشین»ـە، بە ڕای من دوای جێبەجێكردنی ئەم پرۆسەیە، هەر بەشێك لە ماوەی ساڵێك، یان دووساڵدا بڕوانامەی متمانەی نەهێنا، هەقە ئەو سەنتەرە دابخرێت، دووەمیش «پاركی داهێنانە- Innovation Park»،یان «پاركی زانست - Science Park» كە ئێستا دەست بە دروستكردنی كراوە، هەرچەندە لەسەر ئاستی جیهان ئەوە زانكۆكانن ئەم كارە دەكەن، بەڵام لە كوردستان خۆشبەختانە ئەوە حكومەتە ئەم كارەی بۆ كردن و ئاسانكاری دەكات و توانای خۆی بەكار دەهێنێت. ئومێدەوارم زانكۆكانی كوردستان لە ئێستاوە هەوڵ بدەن، سەنتەری توێژینەوەی خۆیان لەو پاركی زانستە هەبێت و جێگەیان پێ بدرێت، بۆ ئەوەی بتوانن سوود لەو ژێرخانە پتەوە زانستییە وەربگرن كە دروست دەكرێت.