د.ئالان قادر ڕەسووڵ، ئەمینداری گشتیی لێژنەی ئۆڵمپیی كوردستانە و یەكێكە لە یاریزانە دیارەكانی كوردستان و باشترین یاریزانی تۆپی پێی یانەی وەزرشیی سلێمانی بووە، خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە وەرزشی تۆپی پێدا و مامۆستای زانكۆیە، شرۆڤەكارێكی ئەكادیمیستی بواری وەرزشە و یەكێكە لە دامەزرێنەرانی لێژنەی ئۆڵمپیی عێراق كە لە دوای ساڵی 2004 دووبارە دامەزرێندرایەوە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (وەرزش وەك ئامرازێك بۆ خۆناساندنی نەتەوە)، زۆر ڕاشكاوانە و بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خستە ڕوو.

 

زۆر سوپاسی بازنەی گفتوگۆ دەكەین كە ئەم دەرفەتەی دروست كردووە و لەگەڵ پۆلێك لە وەرزشوانان و بەرپرسانی وەرزش لە هەرێمی كوردستان، پێكەوە لەسەر ئەم پرسە گرنگە گفتوگۆ دەكەین. بەڕاستی ڕەخساندنی گفتوگۆی لەم شێوەیە، دەرفەتێكی باش دروست دەكات، بۆ ئەوەی زیاتر لێك تێبگەین و چارەسەری گونجاو بۆ كێشەكانی وەرزش لە هەرێمی كوردستان بدۆزینەوە.

تایتڵی ئەم گفتوگۆیە «وەرزش وەك ئامرازێك بۆ خۆناساندنی نەتەوە»، ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە ئێستای نەتەوەكەمانەوە هەیە و، زۆر گرنگە وەك نەتەوە بیر لە پرسی وەرزش بكەینەوە و ئەم پرسە لە چوارچێوەی تەسكی حزبایەتی و ناوچەگەری بێنینە دەرەوە.

زۆر جاران گوێبیستی ئەوە دەبین كە دەڵێت «وەرزش و سیاسەت» لێك دوورن، بەڵام ئێمە پێمان خۆش بێت، یان نا، ئەوەیە كە سیاسەت و وەرزش پێكەوە گرێ دراون و وەرزش بۆ خۆی سیاسەتە، بەڵام بەداخەوە وەرزشكاران بوونەتە قوربانیی سیاسییەكان و حزبە سیاسییەكان وەرزشیان بەكار هێناوە بۆ كەسب و ئەو ئامانجە حزبیانەی كە خۆیان هەیانە.

سەبارەت بە بیرۆكەی «وەرزش وەك ئامرازێك بۆ ناساندنی نەتەوە» من وای دەبینم، لەو خاڵەوە قسە لەسەر ئەم پرسە بكەین كە وەرزش و سیاسەت لێك جیا ناكرێتەوە و گرێ دراوەتەوە بە فەلسەفە و تێڕوانینی دەوڵەت بۆ ئەم سێكتەرە گرنگە، كە ناوی وەرزشە.

بە درێژای مێژوو بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت، دوو هزری فەلەسەفی هەبووە كە بریتین لە هزری «سەرتاپاگیر و سۆشیالیستی» هەروەها « هزری سەرمایەداری و دیموكراتی»، لە فەلسەفەی سۆشیالیستیدا بە شێوەیەكی نەریتی كۆی دامەزراوەكانی دەوڵەت لەلایەن حكومەتەوە بەڕێوە دەبرێن و سەرپەرشتی دەكرێن، بەڵام لە هزری سەرمایەداری و دیموكراتیدا تا ڕاددەیەك پێچەوانەیە و دەرفەت بە كەرتی تایبەت و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی دەدرێت، ڕۆڵی خۆیان بگێڕن.

بە داخەوە ئێمە وەك هەرێمی كوردستان و عێراقیش فەلسەفەیەكی دیاریكراومان نییە بۆ بەڕێوەبردنی سێكتەری وەرزش، پشتمان بەو فەلسەفە سۆشیالیستییە بەستووە كە ساڵانی پێشتر لە عێراقدا كاری پێ كراوە، بەڵام ئێستا ئێمە دەمانەوێت وەرچەرخان بكەین و یەكسەر بچینە سەر فەلسەفەی سەرمایەداری، كە ئەمە كارەساتی بەدوای خۆیدا هێناوە. هەر بۆ نموونە ئێمە چوار یانە «هەولێر، نەورۆز، دهۆك، زاخۆ» مان لە خولی یانە پیشەگەرەكانی عێراقدا هەن، بەڵام بۆ ئەوەی ئەم یانانە بتوانن لەسەر پێی خۆیان بوەستن، دەبێت پیتاكیان بۆ كۆ بكەینەوە، یان دەرۆزەیان بۆ بكەین، كە ئەمەش جۆرێك لە سەرگەردانیی بۆ وەرزشوانان دروست كردووە.

خاڵی دووەم بە تێڕوانینی من ئەوەیە كە یاسا نێودەوڵەتییەكان كە ئێستا هەن، بەشێكیان كۆن بوون، نابێت ئێمە خۆمان ئەوەندە بە كەم سەیر بكەین و خۆمان پابەند و وابەستە بەو یاسایانە بكەین، بەتایبەتی لەو بوارەی من كاری تێدا دەكەم، كە لێژنەی ئۆڵمپیە، ئێمە شتێكمان هەیە پێی دەگوترێت «پەیماننامە و شەرەفی ئۆڵمپی» كە دەبێت ئەمە دەستوور بێت بۆ بەڕێوەبردنی وەرزش لەسەر ئاستی جیهان، بەڵام ئەم پەیمانامەیەش پێشێل كراوە، سادەترین نموونەش بۆ ئەم پێشێلكارییە دوایین ئۆڵمپی بوو كە لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا بەڕێوە چوو، كە بە هۆی بارودۆخی شەڕی نێوان ڕووسیا و ئۆكرانیا ئەو پەیماننامەیە پێشیل كرا و، ڕێگە نەدرا كە ڕووسیا بەشداریی یارییەكانی ئەو ئۆڵمپییە بكات. بۆیە ئەمە پێمان دەڵێت، لە ئێستادا یاسا نێودەوڵەتییەكانیش فاكتەرێكی یارمەتیدەر نین بۆ ئەوەی ئێمە بتوانین بەرنامە وەرزشییەكانی خۆمان لەسەر ئەو یاسایانە ڕێك بخەینەوە.

خاڵی سێیەم: ێمە لە ناوچەیەكین پێی دەگوترێت «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» لە ناو وڵاتێكداین پێی دەگوترێت عێراق، لە ناو عێراقیشدا هەرێمی كوردستانین، بەداخەوە ئێمە وەك كورد دەڵێین عێراق دەوڵەتێكی فیدڕاڵییە، بەڵام هەتا ئێستا لایەنی بەرانبەر بە شێوازی سەنتڕاڵی و بە هەمان یاساكانی ڕژێمەكانی پێشوو مامەڵە لەگەڵ سێكتەری وەرزش دەكات. لە دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو لە ئێمە لە ساڵی 2004 هەوڵماندا یاسایەك بۆ دووبارە دامەزراندنەوەی لێژنەی ئۆڵمپیی عێراق دابڕێژینەوە، بۆ ئەمەش ماوەی چەند ڕۆژێك بە ئامادەبوونی نوێنەری لێژنەی ئۆڵمپیی نێودەوڵەتی لە هاوینەهەواری دووكان كۆبووینەوە. بە ڕاشكاوی دەڵێم لایەنی كوردی هۆكاری سەرەكی بوو بۆ دووبارە دامەزراندنەوەی لێژنەی ئۆڵمپیی عێراق، بەڵام لە 2004 ـەوە هەتا ئێستا لێژنەی ئۆڵمپی نەیتوانیوە لەسەر پێی خۆی ڕابوەستێت، نەك هیچ هاوكارییەكی دامەزراوە وەرزشییەكانی هەرێمی كوردستانی نەكردووە، بەڵكو بەردەوام كێشە و سەر ئێشەی بۆ دامەزراوە وەرزشییەكانی هەرێم دروست كردووە، ئەمە نەك تەنیا دامەزراوە وەرزشییەكانی حكومەتی هەرێم، بەڵكو بۆ دامەزراوە وەرزشییە ناحكوومییەكانیشی دروست كردووە.

خاڵی چوارەم: كە ئەمەیان جێگەی داخێكی گەورەیە، ئەو بارودۆخە سیاسییە ناوخۆییەیە كە ئێستا لە ناو هەرێمی كوردستاندا هەیە، گەیاندوویەتە ئەو ئاستەی كە ئێستا ڕێكخراو و دامەزراوە وەرزشییەكان بە كەسی كراون، ئەمەش بەو مانایەی «لێژنەی ئۆڵمپی، یەكێتیی تۆپی پێ، بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی وەرزش و...هتد» هەمووی موڵكی تایبەتی فڵان و فڵانن و هیچ مۆركێكی دامەزراوەییان نییە، ئەمەش هۆكارێكی سەرەكییە كە ئێمە نەمانتوانیوە هەتا ئێستا ڕێكخستنەوەیەكی پێویست بۆ دەزگا و دامەزراوەكانی هەرێمی كوردستان بكەین.

هەر بۆ نموونە كاپتن سەڵاحەدین ئاماژەی بەوە كرد، كە وەك دەزگایەكی فەرمی مامەڵە لەگەڵ یەكێتیی تۆپی پێی كوردستان ناكرێت، ئەم قسەیە لەگەڵ ئەوەی زۆر ناخۆشە، بەڵام ڕاستییەكیشە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە لێژنەی ئۆڵمپی فەرمانی فەرمیی بۆ دەستبەكاربوونی ئەم ستافەی ئێستای یەكێتیی تۆپی پێی كوردستان دەركردووە، بەڵام مامەڵەی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی وەزرش هەیە.

كەواتە فەرمانەكەی لێژنەی ئۆڵمپی كاری پێ نەكراوە. بەداخەوە ئێمە ئەوە چەندین ساڵە داوای ئەوە دەكەین، ئەگەر ئەم دەزگایە «لێژنەی ئۆڵمپی كوردستان» بۆ هەرێمی كوردستان پێویستە، با یاسایەكی بۆ دەربكەین و ڕێكی بخەینەوە، هەروەها ئەوانەشی لەو دەزگایە كار دەكەن، بە یاسا لێپرسینەوەیان لەگەڵ بكەین. لە ساڵانی ڕابردوو یەك دوو جار لەلایەن لێژنەی وەرزش و لاوانی پەرلەمانی كوردستانەوە و لەبەر ڕۆشنایی ئەو گلەیی و گازندانەی لەسەر هەندێك بەرپرسانی لێژنەی ئۆڵمپی كاریان كردووە، بانگهێشتی پەرلەمان كراوم. لەوێ پێم گوتوون «ئێوە بە چ یاسایەك من داوا دەكەن؟ بە چ یاسایەك تۆمەتبارم دەكەن؟ پرسیار ئەوەیە ئایا پەرلەمانی كوردستان هیچ یاسایەكی بۆ لێژنەی ئۆڵمپی دەركردووە هەتا بەپێی ئەو یاسایە مامەڵە و لێپرسینەوەم لەگەڵ بكات؟ نەبوونی یاسا لەگەڵ لێژنەی ئۆڵمپیی عێراقیش كێشەی بۆ دروست كردووین، ئێمە كە دەچینە بەغدا و لەگەڵیان كۆدەبینەوە و پێیان دەڵێین با كاربكەین ئەوەی ئەم دامەزراوەیە جێگیر بكەین و یاسایەكی بۆ دابنێین، لە وەڵامدا پێمان دەڵێن جارێ بچن داوا لە پەرلەمانی كوردستان بكەن با ددانتان پێدا بنێ و یاسایەكتان بۆ دەربكات، ئینجا وەرن داوای ماف و یاسا لە ئێمە بكەن. بۆیە بۆ ئەم پرسە گرنگانەی وەرزش دەبێت دەسەڵاتەكانی هەرێمی كوردستان «یاسادانان و جێبەجێكردن» ڕاوێژ لەگەڵ ئەو خەڵكانە بكەن، كە پسپۆڕن و كاریان لە سێكتەری وەرزشی كوردستان كردووە.

 لە دوماهیدا دەمەوێت جەخت لەسەر ئەوە بكەمەوە كە دەرگاكان زۆرن بۆ ئەوەی وەرزش بكەینە ئامرازێك بۆ خۆناساندنی نەتەوە و هەموو دەرگاكانیش داخراو نین بەڕووی ئێمەدا، بەڵام لەبەر ئەوەی بەردەوام سەركوت كراوین و ترسێندراوین، هەموو ئەو دەرگایانە بە داخراو دەبینین، بەڵام زۆر دەرگا هەن كە ئێمە دەتوانین لێی بدەین و دەرگاكەشمان لێ دەكەنەوە، هەر بۆ نموونە ئاماژە بەوە كرا ئێستا هەوڵێك هەیە بۆ ئەوەی هەڵبژاردەی تۆپی پێی كوردستان لەگەڵ یانەكانی ئەوروپا گەمەی دۆستانە بكات، یان ساڵانە فیستیڤاڵی وەرزشی لە وڵاتە جیاوازەكانی جیهان ئەنجام دەرێن و هەرێمی كوردستان دەتوانێت بەشداریی تێدا بكات، ڕاستە ئەم فیستیڤاڵانە پاڵەوانێتی نین كە سەر بە یەكێتییەكی نێودەوڵەتی بێت، بەڵام كاتێك هەرێمی كوردستان بەشداریی ئەو فیستیڤاڵە وەرزشییانە دەكات، خەڵكی ئەو وڵاتە و وڵاتانەی دیكەی بەشداری ئەو فیستیڤاڵە «زمان و ئاڵا و كەلتوور»ی تۆ دەبینن و دەیناسن و خەڵك دەمانناسێت و ئێمەش خەڵكی دیكە دەناسین، ئەمەیە دەبێتە هۆكاری ئەوەی وەرزش بكەینە ئامرازێك بۆ ناساندنی نەتەوە.

نموونەیەكی دیكە، هەرێمی كوردستان پێشوازی كرد لە مۆندیالی تۆپی پێی بچووككراوەی كچان و هەشت وڵات بەشدارییان تێدا كرد، بینمان خەڵك لە بەرازیل و میسر و وڵاتانی دیكەوە هاتبوون بۆ بەشداریكردن لەو مۆندیالە، ڕاستە عێراق هاواری لێ هەستا كە ئەمە چۆن دەبێت و تێپەڕاندنی عێراقە و هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی عێراق، بەڵام موندیالەكە بەسەركەوتوویی بەڕێوە چوو، ئەوەشمان تێپەڕاند. هۆكاری سەرەكی كە ئەم پرسانە لای عێراقییەكان دەورووژێنن، ئەوەیە كە بەشی زۆری ئەو برادەرانەی خۆمان كە دەچنە بە غدا دەبنە عێراقیی عەیار 24، لە پێناوی پۆست و ئیمتیازەكانی خۆیان كێشەی لابەلا بۆ هەرێمی كوردستان دروست دەكەن، بەڵام وێڕای هەموو ئەم شتانەش ڕێگەی زۆرمان لە بەردەستە كە هەموویان یاسایین و دەتوانین وەرزش بكەینە ئامرازێك بۆ ئەوەی نەتەوەی خۆمان بە جیهان بناسێنین.