میسر وڵاتێکی فرە نەتەوەیە کە ساڵانێکی زۆر پێش ئیستا، نەتەوەکانی دەوربەری لە وڵاتانی دیکە روویان تێکردوە، وەک پەناگایەک لە زولم و زۆرداری دەسەڵاتدارانی وڵاتانەکانی خۆیان، جگە لەوەی میسر ساڵەهای ساڵ لایەن وڵاتان داگیر کراوە، و زۆرێک لە هاووڵاتی ئەو وڵاتانە لەوێ ماونەوە، و بوون بە هاووڵاتی میسری، میسریش بەرێزە باسیان دەکات، لە نەتەوانە میللەتی کورد جگە لەوەی سەلاح ئەلدینی ئەیوبی چەندین ساڵ حوکمرانی ئەو وڵاتەی کردوە، و تا ئیستاش ئاسەواری ماوە، وەک قەڵای سەلاحەدین، و چەندین مەزارگە، بەڵام مێژوو ئەوەی دەرخستووە کەوا پێش ئەویش کورد بوونی هەبووە لە وڵاتی میسر.

ئەوەی لێرە دمانەوێت ئاماژەی پێبکەین ئەو پەیوەندییە مێژوویەی نێوان کورد و میسر، بەتایبەتی دوای سەردانی جەنابی ژەنەراڵ مەلا مستەفا بارزانی نەمر بۆ میسر لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٥٨، دوای گەرانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەتی جاران و پێشوازی لێکردنی لە لایەن سەرۆک ئەو کاتی میسر خوالێخۆشبێت جەمال عبدوڵناسر، کە ئەمەش سەرەتای پەیوەندی سیاسی نێوان هەردوو لەلایە لە مێژووی هاوچەرخ.

مەلا مستەفا بارزانی نەمر، یەکێک بوو لەو کەسایەتی و سەرکردایەتیانەی کە دژی هێرشی سێ لایانە بوون بۆ سەر میسر سالی ١٩٥٦، کاتی لە گەڵ رۆژنامەنووسانی میسر دیدار هەبوو فەرمووی "کاتێک هێرش کرایە سەر میسر رۆندک لە چاوەکانم رژان دور لە خواستی خۆم، و نەم توانی رایبگرم، داوا لە دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت کرد کارێک بکەن بۆ هاوکاریکردنی میسر یا رێگای بەمن بدەم بچم بۆ ئەوێ"، ئەمە کاریگەری هەبوو لەسەر سەرۆک عبدولناسر، هەر بۆیەش لە کاتی ئێوارە خوانێک بە بۆنەی مانگی رەمەزانی پیرۆز کە ئەزهەر تا ئیستاش بۆ قوتابیانی ساز دەکات، لەو ئێوارە خوانە سەرۆک ناسر ئامادە دەبێت دەکەوێتە بەرامبەر قوتابیەکی کورد و لێ دەپرسێ چ نەتەوەیەکی، قوتابیەکەش دەڵێ کورد، ئەویش دەڵێ ئێمە قەرزاری میللەتی کوردین، هەر بۆیە قەلەمەکەی خۆی بەدیاری پێشکەش بەو قوتابیە دەکات کە ناوی ( عومەر جەمیل)ـە

مەبەستم لەم نووسینە ئەوەیە کە لە پەرتووکێک بەناوی (رواق الاکراد) بڵاوکردوە، بە پشتم بەسەر چاوەی فەرمی و تەنانەت ئەو کەسانەی لەو ساتە  وەختە قوتابی بوون لەو وڵاتە و لە نزیکەوە ئاگاداری ئیسگەی کوردی بوون لە قاهیرە، هەروەها دیدار لەگەڵ چەند کەسایەتیەک و پشت بەستن بەسەرچاوەی فەرمی.

لەوانە دکتۆر فوئاد مەعسوم کە دیدارم لەگەڵ ئەنجام دا و هەروەها لە بەشی یەکەمی بیرەوەرییەکانیدا نووسیویەتی "لە 1ی حوزەیرانی ساڵی 1957دا، بەرنامەی کوردی ڕۆژانە لە کاتی ئێوارەدا بۆ ماوەی یەک کاتژمێر دەستیان بە پەخش کرد، بەرنامەکە بە خوێندنەوەیەک لە قورئانی پیرۆز دەستیپێ دەکرد، دواتر سروودی نیشتمانی کوردی، پارچە مۆسیقییەک یان گۆرانییەکی کوردی، هەواڵ، بەرنامەی گفتوگۆی ڕۆژانە، و چەند بەرنامەیەکی دیکە کە بە درێژایی هەفتەکە بەرنامە بۆ داڕێژرابوو، لەوانە: کوردی، . داواکاری گۆرانی، خوێندنەوەی شیعر، نامەی گوێگران، و بولیتینی هەواڵی ڕۆژانەی شێخ عومەر وەجدی هەفتانە بەرنامەیەکی هەبوو سەبارەت بە مێژووی کوردە دیارەکان." دکتۆر فواد دەشڵێت "ئەوانەی سەرەتا لە ڕادیۆکە کاریان کردووە...".

ئەوان (و شیار تاهیر بابان کە یەکەم پێشکەرکار بوو بە زمانی کوردی، محمد حسێن ئەلمەلا دزەیی، محمد شیدا کە خەڵکی سلێمانی بوو، هەروەها عەبدولوەهاب مەلا خەڵکی قامیشلی لە ڕۆژئاوای کوردستان) و دەشڵێت، “ڕادیۆکە دەستی کرد بە پەیوەندیکردن بە خوێندکارە کوردەکانەوە بۆ هەڵبژاردنی کاندیدی شایستە بۆ دامەزراندن، هەروەها دوو قوتابی هەڵبژێردران، ئەوانیش (عوسمان نوغرانی و... عەبدوڵڵا مەعروف النجاڕ)، و هیچ قوتابی یەکی دیکە پەیوەندی بەو ڕادیۆیە نەکرد بۆ داوای کارکردنی، چونکە ئەم ڕادیۆیە ڕەنگدانەوەی سیاسەتی میسر بوو”.

ڕۆژانە هێرش دەکرایە سەر عەبدولکەریم قاسم، لە کاتێکدا کورد پاڵپشتی سیاسەتەکانی قاسم دەکرد. دوای ماوەیەک عەبدولوەهاب ملا ڕۆیشت و کۆچی کرد بۆ ئەڵمانیا. ڕادیۆکە خەریکی دامەزراندنی قوتابیانی کورد بوو بۆ ئەوەی لەوێ کار بکەن. لە سەرەتای ساڵی 1962 ژمارەیەک قوتابی پەیوەندییان بەو وێستگەیەوە کرد، بەتایبەتی دوای سەرهەڵدانی شۆڕشی 11ی ئەیلول لە ساڵی 1961، ناکۆکی لە نێوان سەرکردایەتی کورد و عەبدولکەریم قاسم دەستی بە سەرهەڵدان کرد.

لە ئەنجامدا من و محمد ڕەمەزان کە خەڵکی کەرکوک بوو، وەرگیراین بۆ ناو ڕادیۆکە. یەکێک لە شتە  سەیرەکان گۆرانی (خۆشمدەوێیت ئەی مستەفا) بوو، کە گۆرانییەکە تێکەڵەیەک بوو لە زمانی عەرەبی و ئیتاڵی و فەرەنسی. لە ساڵی 1961 لەلایەن هونەرمەندی میسری (بورنۆ مۆری) و (بۆب عەزام) وتراوە، یەکێک بووە لەو گۆرانیانەی لەو سەردەمەدا بەربڵاو بووە، ئێمەش ڕۆژانە پەخشمان دەکرد. ئەمەش حکومەتی عێراقی تووڕە کرد و ناڕەزایەتییان لەلایەن دەسەڵاتدارانی میسر تۆمار کرد و گوتیان ڕادیۆ کوردییەکە ئەوەندە ئەم گۆرانییە پەخش دەکات و مەبەستی ڕادیۆکە بەم گۆرانییە مەلا مستەفا بارزانییە. بەڕێوەبەری ڕادیۆکە پێی ڕاگەیاندین، ئێمە ئەم گۆرانییە دەزانین، وا دیارە ئێوە نیازتان هەیە لە پەخشکردنی ئەم گۆرانییە ئەوەندە، کەمی بکەنەوە.

ماوەی پەخشی ڕادیۆیی تا شوباتی ساڵی ١٩٦٨ بەردەوام بوو.

ڕادیۆی کوردی لە قاهیرە ڕۆژانە لە کاتی ئاسایی خۆیدا بەرنامەکانی خۆی پەخش دەکرد. کاتێک شۆڕشی کورد لە ١١ی ئەیلول لە کوردستانی عێراق بە سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی هەڵگیرسا و دەنگدانەوەکانی لە سەرانسەری جیهاندا دەنگی دایەوە، ڕادیۆی کوردی لە قاهیرە زۆرجار سروودی نیشتمانیی "بارزانی کە س بی نافی نازانی..." (بارزانی، کێ بێت ناوی نازانێت؟) بڵاودەکردەوە. سروودەکە لەلایەن هونەرمەند شەماڵ سائیب بۆ مەلا مستەفا بارزانی نەمر پێشکەش کرا.

ڕادیۆ کوردی کەی کرایەوە و بۆچی داخرا؟

دیدار لەگەڵ مامۆستا حەمە کەریم هەورامی کە لەسەرەتای شەستەکان قوتابی ئەزهەر بوو، لە پەرتووکەکەی (چیرۆکەکەم  گوندەکەم) مامۆستا هۆرامی دەڵێت، منیش لەوە دڵنیام، کە وێستگەکە لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٧، پێش یەکگرتنی میسر و سوریا کرایەوە. کاتێک گرژی و ئاڵۆزی لەنێوان میسر و عێراق سەریهەڵدا، ڕادیۆکانی هەردوولا دەستیان کرد بە پەخشکردن دژی یەکتر. بەشی کوردی لە قاهیرە یارمەتی پەخشکردنی بە زمانی کوردی و بڵاوکردنەوەی کولتووری کوردیی دا و خەڵک بە تامەزرۆییەوە گوێی لێدەگرت. لە کۆتایی ئەو ساڵەدا میسر و سوریا یەکیانگرت و کۆماری یەکگرتووی عەرەبیان پێکهێنا و قاهیرە پایتەختی وڵاتەکەی بوو و ناسریش سەرۆک بوو. لە هەوڵێکدا بۆ پەرەپێدانی یەکڕیزی، ناسر سەفەری بۆ سوریا کرد و لەوێ لەگەڵ کەسایەتییە دیارەکانی شاری قامیشلۆی کورد کۆبووەوە. داوای شتێکیان لێکرد تا ئارامیان بکاتەوە، بۆیە فەرمانی کرد بەشی کوردی لە وێستگەی قاهیرە.

لە بەشی دووەمی کتێبەکەیدا بە ناوی "چیرۆکەکەم و گوندەکەم"، لە لاپەڕەی ١٨٦دا، بەرێز هۆرامی، سەبارەت بە ڕادیۆکە دەشڵێت: "ئەم بەشەی کتێبەکەم، 'چیرۆکەکەم و گوندەکەم'، ئامادە بوو بۆ چاپکردن، منیش بەرەو چاپخانەکە دەڕۆیشتم کاتێک هاوڕێیەکی ئازیزم سەردانی کردم. باسی نیازی خۆمم بۆ کردم کە بە دەوری قاهیرەدا گەشت بکەم و بچمە ناوەندی بەڵگەنامە لەوێ بۆ وەرگرتنی زانیاری پشتڕاستکراوە سەبارەت بە چۆنیەتی ڕادیۆی کوردی". لە قاهیرە دامەزرا، ویستم ئەو هۆکارانە بزانم کە وایکرد ناسر لە 1ی حوزەیرانی 1957 فەرمانی کردنەوەی ئەو وێستگەیە بدات، ئایا دژی تورکیا و ئێران بوو، چونکە ئەوان دانیان ئیسرائیلەوە ناوە و دژی بوونی کورد بوون، یان لە پێناوی کورددا ئەمەم بە هاوڕێکەم وت، بەڵام ئەو پێی وتم، بۆچی سەیری نووسینەکانی جەمال نەبەز ناکەیت و بزانە چی دەڵێت سەبارەت بەم بابەتە؟

دوای خوێندنەوە و پێداچوونەوە بە بەرهەمەکانی، دڵنیا بوومەوە کە ئەم زانایە  ماندوونەناسانە خەباتی کردووە، سەرۆک جەمال عەبدول ناسری بە گەلی کورد و دۆخی نالەباری ئەوان ناساندووە. ئەمەش لە سەردەمێکدا ڕوویدا کە سەرۆک عەبدول ناسر لە دژی ئیمپریالیزم و هاوپەیمانەکانی شەڕی دەکرد، و لەگەڵ گەلانی ستەملێکراودا وەستابوو. پرۆفیسۆر جەمال نەبەز ئەو دەرفەتەی قۆستەوە و نامیلکەیەکی لە شێوەی ڕەنگدانەوەی بەناونیشانی "خەباتی کورد" نارد، کە تیایدا باسی ئەو کارەسات و نادادپەروەرییانەی کرد کە کورد تووشی بووە. داوای هاوکاری لە سەرۆک عەبدول ناسر کرد و لە ڕێگەی باڵیۆزخانەی میسرەوە لە لوبنان یان دیمەشق، یان لە ڕێگەی عەزیز شەریفەوە کە دۆستی عەبدول ناسر بووە ناردووە، هەورامی دەڵێت "من لە هەوڵەکانی دڵنیا بوومەوە، جەمال عەبدول ناسر فەرمانی کرد کە ڕادیۆکە بەڕووی کورددا بکرێتەوە". (مامۆستا محمد ئیسماعیل ڕۆڵی پرۆفیسۆر جەمال نەبەز لە کردنەوەی ڕادیۆکەدا  پشتڕاست کردەوە – نووسەر).

هەروەها مامۆستا هەورامی نووسیویەتی، ڕادیۆی کوردی لە قاهیرە، وەک هەمیشە، ڕۆژانە لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا بەرنامە ئاساییەکانی خۆی پەخش دەکرد. کاتێک شۆڕشی کورد لە ١١ی ئەیلولی ١٩٦١ بە سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی هەڵگیرسا، دەنگدانەوەیەکی بەرفراوانی لە جیهاندا هەبوو.

هەروەها مامۆستا مەحەمەد ئیسماعیل لە دیدارێکی تایبەتی باسی ئەو سەردەمەی بۆکردم و چۆنیەتی دامەزراندنی ئیسگەی کوردی، ئەوەی بۆ باسکردم کەوا خوالێخۆشبێت عوسمان نۆغەرانی کە پێشکەکار بوو، بەیاننامەیەکی بۆ بەرژەوەندی کورد بەخش کرد دژی ئەو بەیاننامەی دەرچوو بوو، کە ئەمەش نارەزای لێکەتەوە، هەروەها ئەوەی بۆ باسکردم کەو بەرپرسی رێکخراوی پارتی بووە لەو وڵاتە (بە تێر و تەسەڵ لە رواق الاکراد باسم کردوە)

خوالێخۆشبوو دکتۆر مستەفا زەڵمی لە ژیاننامەکەیدا سەبارەت بە ڕادیۆ دەڵێت "وەک وتم ناتوانیت بزانیت چاکەکان لە کوێدایە و خراپە لە کوێدایە، بە شێوەیەک کە ڕەنگە مرۆڤ تووشی سەرسوڕمان بکات. لیوای بیست (لیوایەک لە سوپای عێراق لە سەردەمی پاشایەتیدا – نووسەر) بڕیار بوو لە شەوی ٨ی حوزەیرانی ١٩٥٨ لە جەلاوڵاوە بۆ ئوردن بگوازرێتەوە و هەموو ئامادەکارییەکان بوون". تەواو بوو، بەڵام لە 2ی حوزەیران، شەش ڕۆژ پێش ئەو هەنگاوە، بەشی کوردی ڕادیۆی قاهیرە دەستیپێکرد، کە ڕۆژانە بۆ ماوەی نیو کاتژمێر پەخشی دەکرد سیاسەتمەدارانی عێراق پێیانوابوو ئەمە پەیوەندی بە گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانییەوە هەیە بۆ کوردستانی عێراق بە هاوکاری ڕوسەکان و جەمال عەبدولناسر بۆیە بڕیاردرا جموجۆڵی لیوای 20 لە ترسی باری نائاسایی دوابخرێت لە کوردستان تەلەگرامێک لە هەواڵگری سەربازییەوە گەیشتە بەغدا کە تێیدا هاتووە، 'جوڵەی لیواکە بۆ کاتێکی نادیار دواخراوە'. دوای هەفتەیەک تەلەگرامی دووەم هات، شەوی 13/14ی تەمموز فەرمانی جوڵەی لیواکە دەرچوو، دوای ئەوەی دەرکەوت قاهیرە هیچ پەیوەندییەکی بە مەلا مستەفا بارزانییەوە نییە.

پرۆفیسۆر دکتۆر عەبدولفەتاح بوتانی، لە نامیلکەیەکدا کە لەلایەن سەنتەری بێشکجی بۆ لێکۆڵینەوەی مرۆڤدۆستانە لە زانکۆی دهۆک بڵاوکراوەتەوە (سیمینارێک لەسەر هەڵوێستی میدیای عەرەبی لەسەر پرسی کورد، ژمارە 57، ئایاری 2018)، دەڵێت، "رادیۆکە بۆ ماوەی یەک کاتژمێر پەخشی دەکرد، لە کاتژمێر 4-5ی ئێوارە، دەگاتە هەر چوار پارچەی کوردستان". پاشان بوتانی ناوی ئەو کەسانە دەخاتە ڕوو کە لە وێستگەکەدا کاریان کردووە، بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن: محەمەد ڕەمەدان عەبدوڵڵا خەڵکی کەرکوک؛ عوسمان ئیسماعیل حەمزە نۆغرانی، عومەر شێخانی، فوئاد مەعسوم، محمد کەریم شیدا، و محمد حسێن مەلا دزەیی، هەموویان خەڵکی هەولێرن؛ هۆشیار تاهیر بابان کە دەستپێشخەری پەخشی زمانی کوردی بوو؛ سەفوت بابان و حەمە کەریم هەورامی لە سلێمانییەوە؛ و عەبدوڵڵا مەعروف خەڵکی شاری مەریوانی ئێران. لە درێژەی قسەکانیدا دەڵێت "ئەو پەخشکەرانەی بە شێوەزاری کرمانجی قسەیان دەکرد بریتی بوون لە: عەدنان ئیبراهیم حەقیقی خەڵکی بوتان؛ عەبدولحەمید ئەلئیمام  دهۆک و عاسم الحسێنی و عەبدولوەهاب  ئامودە". عەرەبی: عەبدولوەهاب مەلا خەڵکی شاری عامودە لە سوریا، یەکەم کەس بوو کە بە زمانی عەرەبی ڕادیۆکە بەخشیکرد. عومەر وەجدی دووەم بوو، سەرپەرشتی وێستگەکەی کرد و دواتر بوو بە ڕاوێژکاری سەرۆک جەمال عەبدولناسر بۆ کاروباری کورد لە دوای شۆڕشی ١١ی ئەیلولی ١٩٦١.