بە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان، چیتر بەغدا بیانووی نامێنێت بۆ ئەوەی مووچەی مووچەخۆران دوا بخات، ئەم ڕێككەوتنە سێ قۆڵییەی نێوان هەردوو وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ و كۆمپانیاكان، بەرهەمی پشوودرێژی و پابەندبوونی حكومەتی هەرێمی كوردستانە تاوەكو پرسی مووچە چارەسەر بكرێت. گۆڤاری گوڵان لەم دیدارەدا لەگەڵ پڕۆفیسۆر دكتۆر گۆڤەند شێروانی پسپۆڕ و تایبەتمەند لە سێكتەری نەوت و گاز، كە هاوكات كاندیدی ژمارە 25ی لیستی 275ی پارتی دیموكراتی كوردستانە بۆ پەرلەمانی عێراق، ئەم پرسەی خستەبەر باس و، چەند پرسیاری ئاراستە كرد.

 

* سەرەتا با لەو پرسیارەوە دەست پێ بكەین، گەیشتن بە ڕێككەوتنی سێ قۆڵیی نێوان هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ و كۆمپانیاكانی نەوت تاچەند گرنگ بوو، بەتایبەتی بۆ شكاندنی گەمارۆی سەر مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان؟ ئایا بەغدا چیتر بیانوو و پاساوی دەمێنێتەوە بۆ دواخستنی مووچە و نەدانی بوودجەی هەرێمی كوردستان؟

- بێگومان گەیشتن بەو ڕێككەوتنە سێ قۆڵییەی نێوان بەغدا و هەولێر و كۆمپانیاكان، بە دەستكەوتێكی مێژوویی هەژمار دەكرێت، بەتایبەتی لەدوای ڕاوەستاندنی هەناردەكردنی نەوت بۆ ماوەی دوو ساڵ و نیو، كە زیانەكەی زیاتر لە 28 ملیار دۆلار بوو، دەرئەنجام حكومەتی فیدڕاڵیش گەیشتە ئەو قەناعەتەی ڕاگرتنی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان لە بەرژەوەندیی هیچ كەس و خۆشیاندا نییە. بە دڵنیاییەوە هەموو لایەنەكان گرنگە پابەند بن بەم ڕێككەوتنەوە، لەمەشدا حكومەتی هەرێم زۆر پاپەند دەبێت، چونكە نایەوێ هیچ بیانوویەك بەجێبهێڵێت لەلای بەغدا بۆ دووبارە ڕاگرتنی مووچەكانی هەرێمی كوردستان. هەرچەندە لە لایەنی یاسایی و دەستوورییەوە بەستنەوەی بابەتی مووچە بە بابەتی نەوتەوە بابەتێكی یاسایی نییە، بەڵام وەك فشارێكی سیاسی بەكار دەهێنرێت. بە بڕوای من ئەو سەركەوتن و دەستكەوتانەی كابینەی نۆیەم، زۆر ئەستەم نییە لە كابینەی دەیەمیشدا دووبارە بكرێنەوە، هەرچەندە جۆری ئاستەنگ و كۆسپەكان ڕەنگە جیاواز بن لە قۆناغی داهاتوودا، بە تایبەت ئەگەر حكومەتەكە، حكومەتێكی تازە بێت، ئەوا ڕەنگە بۆچوون و ڕوانگەی بۆ زۆر لە دۆسییەكان جیاواز بێت، بەڵام هیوادارم هەر حكومەتێك لە بەغدا بێتە سەر حوكم، بزانێت چاككردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەبێتە خاڵێكی بەهێز بۆ پشتگیریكردنی ئەو حكومەتە، بە تایبەت كە تازە دەست دەكات بە كارەكانی لە دوای هەڵبژاردنی داهاتوو. لەئێستادا هیچ بیانوویەك نەماوە بە دەست حكومەتی فیدڕاڵەوە تا وەكو داهاتی مووچەكانی هەرێمی كوردستان ڕەوانە نەكرێت، پێویستە سەرجەم ئەو مووچانەی كە پێشتر خەرج نەكرابوون، تا كۆتایی ئەمساڵ بە تەواوی هەمووی خەرج بكرێتەوە.

* پێت وانییە كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان توانی بەسەر هەموو ئەو ئاستەنگ و بەربەستانەدا سەربكەوێت كە خرانە بەردەم ئاوەدانی و سەقامگیریی هەرێمی كوردستان، بەتایبەتی لە بواری وزە و كارەبا و پاڵاوتگە و دابینكردنی نەوتی سپی و بەنزین و گازدا؟

- سوودەكانی دووبارە هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان زۆرن، لەوانە: یەكەمیان ڕاگرتنی ئەو بەفیڕۆدانە گەورەیە لە دارایی گشتی، پێشتر دەمانگوت زیاتر لە 28 ملیۆن دۆلار ڕۆژانە زیان بەر هەرێم و بەغدا و كۆمپانیاكان كەوتووە، بەڵام ئەگەر ئەمڕۆ حیسابی ٢٠٠ هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە بكەین، ئەم زیانە دەبێتە قازانج، واتە داهاتی ڕۆژانەی فرۆشتنی ٢٠٠ هەزار بەرمیل نەوت زیاتر لە ١٤ ملیۆن دۆلارە، هەروەها ژمارەیەكی زۆر لە كۆمپانیاكان چ لە ناو عێراق و چ لە دەرەوە و توركیا، دیسان دەخرێنە كار و بە بەردەوامی وەبەرهێنان و پەرەپێدانیان زیاتر دەبێت، چونكە ئەم كارە بەردەوام زیاتر دەبێ و بەرهەمەكە وردە وردە زیاد دەكرێت، هەروەها هەلی كار زیاتر دەبێت، چونكە ئەو كۆمپانییانەی لە هەرێم كاردەكەن، پێویستە دیسان كارەكانی خۆیان فراوان بكەن. ئەو كارمەندانەی كە بێكار بوون لە ماوەی ڕابردوودا ئێستا دیسان دەتوانن دەرفەتی كاریان هەبێت، تاكو بەرهەمەكە زیاد بكرێت و بگەڕێتەوە دۆخی پێشووی كە ڕۆژانە زیاتر لە ٤٠٠ هەزار بەرمیل بوو. بەم شێوەیە هەرێم توانی ڕووبەڕووی هەموو ئاستەنگ و بەربەستەكان ببێتەوە كە خرایە بەردەم گەشە و كاروانی ئاوەدانی، بگرە لەمەش زیاتر حكومەتی هەرێم سووتەمەنیی ناوخۆی دابین كردووە، لەكاتێكدا ئەمە ئەركی بەغدا بوو سووتەمەنی بە نرخی پاڵپشتیكراو بنێرتە هەرێم. لەلایەكی دیكەوە پڕۆژەی ڕووناكی كارەبای 24 كاتژمێری جێبەجێ كرا، كە وەرچەرخانێك بوو لەم سێكتەرەدا، كە زیاتر لە 30 ساڵ بوو بێ چارەسەر مابووەوە. بە بڕوای من دڵسۆزیی هەڵوێستەكانی ڕێزدار مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت و خۆڕاگرییان بەرانبەر سەرجەم ئەو ئاستەنگ و كێشانەی كە دروست كران، هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان و ڕێككەوتن و لێكتێگەیشتنی سێ قۆڵی، سەركەوتنێكی دیكەی كابینەی نۆیەمی حكومەت بوو .

* پێت وانییە ئەم هەناردەیە خۆی لە خۆیدا ددانپێدانانێكە بەوەی دەرهێنان و بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بەپێی دەستوور و بنەماكانی فیدڕاڵییەت، مافێكی ئاسایی گەلی كوردستانە؟

- دووبارە هەناردەكردنی نەوتی هەرێم بەڵگە و سەلماندنێكە بەوەی بەپێی دەستووری عێراقی فیدڕاڵ، هەرێمی كوردستان مافی هەیە لە پیشەسازیی نەوتدا كار بكات، هەروەها لە ماددەی ١١٢ی دەستووری عێراقدا ڕێگەی داوە ئەم هاوبەشییە لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵ و پارێزگا و هەرێمەكاندا بكرێت، هەروەها ڕێگەی داوە پارێزگاكان و هەرێمەكان ڕۆڵیان هەبێت لە داڕشتنی سیاسەتی بەڕێوەبردنی كەرتی نەوتدا، بە مەرجێك ئەم داهاتە بە شێوەیەكی دادپەروەرانە دابەش بكرێت. عێراق دەتوانێ زۆر سوود لە كەرتی نەوت و گازی هەرێمی كوردستان وەربگرێت، ئەم سامانە نەوتی و گازییەی هەرێمی كوردستان دەكرێت ببێتە تەواوكەری سامانی عێراقی فیدڕاڵ و، عێراق بەهێزتر دەبێت لەگەڵ هەرێمێكی بەهێز لە سێكتەری نەوتدا.

* زۆر لە پارتە سیاسییەكان، بەتایبەتی ئەو پارتانەی ناویان لەخۆیان ناوە ئۆپۆزسیۆن، هەوڵێكی زۆریان دا، بە پڕوپاگەندە و تۆمەتباركردنی هەرێمی كوردستان، گوایە نەوت بەقاچاخ دەفرۆشرێت، بە ڕێگری لە هەناردەكردنی نەوت سزای خەڵكی كوردستان و مووچەخۆرانی هەرێم بدەن و بیكەنە پڕوپاگەندەیەكی ئیعلامی بۆ ڕاكێشانی سۆزی مووچەخۆران، لەمەدا تا چەند ئەم سیاسی و پارتانەی ئۆپۆزسیۆن لە سزادانی گەلی خۆیاندا بەشدار بوون؟

- جێی داخە هەندێ لەو سیاسییانەی بەناوی ئۆپۆزسیۆنەوە كە لەسەر كەیسە ناكۆكەكانی نێوان هەرێم و بەغدا كاریان دەكرد، نەك هەر هەڵوێستی نانیشتمانپەروەرانەیان هەبوو، بەڵكوو دژی بەرژەوەندیی گشتیی گەلی كوردستان ڕەفتاریان كرد، بێ ئەوەی ڕەچاوی ئەو زیانە گەورەیە بكەن كە لە مووچەخۆران و گەلی كوردستانیان داوە، ئومێدەوارم لە ئایندەدا ئەم هەڵوێستەی خۆیان ڕاست بكەنەوە و زیاتر نیشتمانپەروەرانە بیر بكەنەوە.

*  لە هەرێمی كوردستان نەوت و گاز بۆ كارەبای 24 كاتژمێری و دابینكردنی بەنزین و نەوتی سپی و گاز بۆ هاووڵاتیان بەكار هێنرا، ئەی بۆچی لە عێراق بە بەرهەمهێنانی زیاتر لە چوار ملیۆن بەرمیل نەوت، كەچی بارودۆخی كارەبا و كەرتی پیشەسازیی نەوتی بەو شێوەیەی ئێستا خراپە؟

- هەموو ئەوانەی پسپۆڕن لە بواری نەوتدا دەزانن بڕی ئەم سامانی نەوتەی كە لە عێراقی فیدڕاڵدا هەیە، زۆر زۆر زیاترە وەك یەدەگ و بەرهەمهێنان لە هەرێمی كوردستان، بەڵام سەرەڕای ئەوەش هەرێمی كوردستان بەم ئەزموونە كورتەی توانی خۆی بخاتە سەر نەخشەی وزەی جیهان، لەكاتێكدا عێراقی فیدڕاڵ كە ڕۆژانە چوار ملیۆن بەرمیل بەرهەم دەهێنێت و ڕۆژانە بڕی سێ ملیۆن و ٦٠٠ هەزار بەرمیل ڕەوانەی دەرەوە دەكات، كەچی ئەمە حاڵی گەلەكەیەتی. تەنانەت عێراق توانای هەیە زیاتر بەرهەمەكە بەرز بكاتەوە تا پێنج بۆ شەش ملیۆن بەرمیلی ڕۆژانە، بەڵام شێوازی ئیدارەدانی ئەم سامانە نەوتییە یان سێكتەری نەوت، بە شێوەیەكی گشتی لە عێراق سەركەوتوو نەبووە. عێراق تا ئێستا كۆتوبەندی هەیە لە بەرهەمە نەوتییەكاندا، بە تایبەت لە بەنزین، تا پاریش گازوایلیش كەم بوو، بەڵام هیچ كارێكی جددی نەكراوە بۆ دروستكردنی پاڵاوگەیەكی گەورە لەو شێوەی پاڵاوگەی بێجی كە توانای ٣٠٠ هەزار بەرمیل بوو ڕۆژانە، تەنیا یەك پاڵاوگە لە كەركووك دروست كرا بە توانای ١٤٠ هەزار بەرمیل ڕۆژانە، لە كاتێكدا پاڵاوگەی زەبەلاحی وەك بێجی بە بڕی ٧٠٠ هەزار بەرمیل ڕۆژانە لە كار كەوتووە، ئێستا كە پشتگیری كراوە، لەوانەیە بە توانای تەنیا ١٠٠ هەزار بەرمیل كار بكات. ئەم شتانە دەیسەلمێنن كە ئەم سێكتەرە بە باشی ئیدارە نەكراوە و حكومەتی عێراق ناتوانێت لە پیشەسازی نەوتدا متمانە بۆ وەبەرهێنەران دروست بكات، تاكو بێننە ناو عێراق و پاڵاوگەیەكی گەورە دروست بكەن، لە هەمان كاتدا كەمتەرخەمییەكی زۆریش هەیە لە بواری وەبەرهێنانی گازی سرووشتیداـ دروستكردنی پیشەسازیی پترۆكیمیكاڵ كە نزیكەی دە ساڵە پڕۆژەیەك هەیە بە تەمان دروستی بكەن، بەڵام بە هۆی گەندەڵی و خراپ ئیدارەدانی ئەم سێكتەرەوە ئەم پڕۆژەیە نەخراوەتە كار.

* باس لەوە دەكرێت كە بۆڕیی نەوتی كەركووك – جەیهان جگە لەوەی توانای هەیە نەوتی هەرێمی كوردستان و كەركووك و پارێزگاكانی دیكە بگوازێتەوە، لە ڕووی ئابوورییشەوە سوودێكی یەكجار زۆری بۆ عێراق هەیە، تاچەند بەكارخستنی ئەم بۆڕییە لەم كاتەدا گرنگ بوو؟

- بۆڕیی نەوتی كەركووك- جەیهان گرنگییەكەی تەنیا لەوە دا نییە كە لە ئێستادا 200 هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێكدا ڕەوانەی بازاڕەكانی جیهان دەكات، بەڵكو گرنگییەكەی لەوەدایە توانای هەتا یەك ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەیە، تەنانەت دەتوانێ بەشێكی زۆر لە بەرهەمە نەوتییەكانی پارێزگاكانی دیكەی عێراق لە دەرەوەی هەرێم وەك «مووسڵ، سەڵاحەدین، بەشێكی كەركووك»یش لەم بۆڕییەوە ڕەوانەی دەرەوە بكرێت، سوودێكی دیكەشی ئەوەیە كە ئەگەر كێشەیەك لە بەندەرەكانی بەسڕە ڕوو بدات، عێراق دەتوانێت بۆڕیی نەوتی كەركووك- جەیهان بەكار بهێنێت، تاكو لە چەندین ڕێگەوە نەوتی خۆی هەناردە بكات.