د.كەیفی مستەفا، بەڕێوەبەری گشتیی شوێنەوار و كەلەپووری هەرێمی كوردستانە و بایەخێكی زۆری بە پرۆسەكانی هەڵكۆڵینی شوێنەواری و ڕووپێوی و تۆماركردنی شوێنەوارەكان داوە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار. كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، جیا لەوەی باسی لەو كارە گرنگانە كرد كە لە بواری پاراستن و تۆماركردنی شوێنەوارەكان ئەنجامیان داوە، بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خستەڕوو.

 

زۆر سوپاس بۆ ڕێكخستنی ئەم بازنەی گفتوگۆیە لەسەر بابەتێكی زۆر گرنگ و هەستیار. ئەم بابەتە لە ئاستی كوردستاندا بەهۆی ئەو دۆخە تایبەتەی كوردستان لە ڕابردوودا پێیدا تێپەڕیوە، تا ڕاددەیەك نوێیە و كەمترین گفتوگۆ و توێژینەوەی لەسەر كراوە.

بابەتی شوێنەوار و گرنگیپێدانی دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغی دوای ڕاپەڕین، كاتێك هەرێمی كوردستان دوای یەكەمین هەڵبژاردن بڕیاری دا ئەو دامەزراوە پشكنینییە شوێنەوارییە زۆر سادە و فەرامۆشكراوانەی كە لەو كاتەدا لە هەر سێ پارێزگای كوردستاندا هەبوون، فراوانتر بكرێن. هەر لە سەرەتاوە حكومەتی هەرێمی كوردستان لە گرنگیی شوێنەوار تێگەیشتبوو، بۆیە بڕیار درا بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی شوێنەوار بكرێتەوە. بەڵام بەداخەوە، بەهۆی دۆخی سیاسیی نالەباری عێراق و كشانەوەی دامەزراوەكانی لە كوردستان، خەڵكی كوردستان كەوتنە ژێرباری قورسی دوو گەمارۆ: «گەمارۆی نێودەوڵەتی لەسەر هەموو عێراق»، هەروەها «گەمارۆی عێراقیش لەسەر هەرێمی كوردستان». بۆیە ئەم بارودۆخە وایكرد كە نەتوانرێت ئاوڕێكی جددی لە پرسی شوێنەوارەكان بدرێتەوە، بەڵام پرسی شوێنەوار هەر لە سەرەتاوە لە بەرنامەی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا پرسێكی گرنگ بووە، بەڵام كۆمەڵێك ئاستەنگی بابەتەكە خۆی بوون بە ئاستەنگ لە بەرەوپێشبردنی ئەم سێكتەرە ستراتیژییە.

ئەوەی جێگەی ئاماژە پێكردنە ئەوەیە كە لە ڕابردوودا، واتە ڕژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق، كەلتوور و شوێنەواریان لە كوردستان فەرامۆش كردبوو، ئەمەش بە ئەنقەست و بە نییەتێكی خراپ بوو، بۆ ئەوەی دەرگاكانی ناساندن و ڕۆڵی نەتەوەی كورد لە بنیادنانی شارستانیەتی میزۆپۆتامیا بە درێژایی مێژوو دابخەن و نەخوێنرێتەوە. لە هەمان كاتدا ئەو توێژینەوە و پڕۆسەی هەڵكۆلینانەی پێش ساڵی ١٩٩١ لەسەر شوێنەوارەكانی كوردستان ئەنجام درابوون، هەموویان بە دەستی ئەنقەستی ڕژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق، هەم پارچەی شوێنەوارەكان دەگەڕێنرانەوە بۆ مۆزەخانەكانی بەغدا هەم توێژینەوەكان و هەمیشە توێژینەوەكان دەشێوێنران و ناسنامەی كوردستانی بوونیان لێ دادەماڵین، ئەمەش واتە ئەو بەڵگە شوێنەوارییانەی كە لە ئەنجامی ئەم كنە و پشكنینانە بەدەست هاتبوون و ڕۆڵی خەڵكی كوردستان و نەتەوەی كوردیان وەك یەكێك لە نەتەوە دێرینەكانی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا دەسەلماند، فەرامۆش دەكران.

قۆناغی دووەم، دوای ڕووخانی ڕژێمی عێراق بوو لە ساڵی ٢٠٠٣. لەو كاتەدا عێراق و بەتایبەتیش هەرێمی كوردستان دەروازەكانی بەسەر دونیای دەرەوەدا كرایەوە. بەڵام لەبەر ئەوەی دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو، بارودۆخی ناوچەكانی ناوەڕاست و باشووری عێراق كەوتە دۆخێكی نائاسایی و شەڕی ناوخۆ، بووە هۆكاری ئەوەی زیاتر زانكۆكانی جیهان ڕوو لە هەرێمی كوردستان بكەن. ئاسانكارییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانیش بۆ ئەو زانكۆ و تیمە بیانییانە زۆر گرنگ بوون، بەو پێیەی هەرێمی كوردستان لاپەڕەیەكی نوێی بۆ كرابووەوە. هەروەها، لە لایەنی مەعریفی و ئەكادیمییەوە سەرۆكایەتیی زانكۆی سەڵاحەدین و وەزارەتی خوێندنی باڵا بیریان لەوە كردەوە كە بەشی شوێنەوار بكەنەوە. كردنەوەی ئەم بەشە بووە هۆكاری ئەوەی بتوانین ژێرخانێكی مەعریفی بۆ زانستی شوێنەوارناسی لە هەرێمی كوردستان دابمەزرێنین. ئەوجا لەگەڵ ئەوەی ئێمە وەك بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی شوێنەوار و پاراستنی شوێنەوار و كەلەپووری هەرێم، چاومان لەوە بوو كە كاری زۆر زیاتر بكەین، بەڵام لە ماوەی ١٠-١٢ ساڵی ڕابردوودا توانیمان زیاتر لە ٢٠٠ هەڵكۆڵینی شوێنەواری بە شێوەیەكی ئەكادیمی و زانستی و زۆر باش و پێشكەوتوو، لە هەرێمی كوردستان لەسەر دەستی پڕۆفیسۆرە بەناوبانگەكانی دونیا و بە هاوبەشیی شوێنەوارناسانی كورد ئەنجام بدەین. ئەمەش دەستكەوتێكی گەورەیە كە ناوەندە مەعریفییەكانی جیهان، بەم سامانەی كەلەپووری و دۆكومێنتی زانستییانە زۆر دەوڵەمەند كراون. دەیان ماستەر و دكتۆرا و بڕوانامەی باڵا لەو بوارەدا نووسراون، چەندین كۆنفڕانسی نێودەوڵەتی ئەنجام دراون، كە بەشێكی زۆری توێژینەوەكانی هەرێمی كوردستانن. بەپێی ئەو بەڵگە شوێنەوارییانەی كە لە ئەنجامی ئەو كنە و پشكنینانە بەدەست ئێمە كەوتوون، پشتڕاستی ئەوە دەكەنەوە كە سەرەتای شارستانیەتی میزۆپۆتامیا لە سۆمەرییەكان و ئەوانەی بە دوای ئەودا دێن لە كوردستانەوە دەستی پێكردووە و قۆناغەكانی یەكەمی ئەم شارستانیەتە مەزنەی كە جێگەی سەرسوڕمان و توێژینەوەی ئاستی بەرزی زانستی زانا بەناوبانگەكانی جیهانە، لە كوردستانەوە دەستی پێكردووە و ڕۆژ لە دوای ڕۆژیش بەڵگە و پارچەی شوێنەواری كە دەدۆزرێنەوە، ئەم ڕاستیانە زیاتر پشتڕاست دەكەنەوە.

ئەوەی لەم بوارەدا پاڵپشتیمان دەكات، ئەوەیە كە پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان بابەتی شوێنەوار لە كابینەكانی دیكە بخاتە ئەولەوییەتی كار و بەرنامەكانی لە داهاتوودا لە دەزگایەكی كەم دەسەڵات و بێمیلاكەوە بكرێتە دەستەیەكی سەربەخۆی گرێدراو بە یەكێك لە دەسەڵاتە باڵاكانی حكومەت. ئەمە دەبێتە پاڵپشتییەكی گەورە و بابەتێكی گرنگ بۆ ئەوەی ئێمە لە ناوەندە مەعریفییەكانی جیهان و لە ڕای گشتیی دونیاوە نزیك بینەوە. بەهۆی زیاتر كاركردن لەم بوارەدا، بە خەڵكی جیهان بڵێین كە ئەمە دێرینیی و ڕەسەنایەتی نەتەوەیەكە كە بە درێژایی مێژوو ڕۆڵی هەبووە لە بنیادنانی گەورەترین شارستانیەتی مرۆڤایەتیدا.

پێناسە و شوناسی هەر نەتەوە و گەلێك بە شوێنەوارەكانی دەناسرێتەوە، بۆیە زۆر زۆر گرنگە ئێمە وەك حكومەتی هەرێمی كوردستان گرنگیی زیاتر بە شوێنەوار بدەین و بیكەینە سێكتەرێكی زۆر گرنگ. ئێستا لەسەر ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتی، پرسی شوێنەوار وەك هێزێكی نەرم پێناسە دەكرێت، هەرێمی كوردستان ئێستا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، ئەم هێزە نەرمە ڕۆڵی خۆی بینیوە، ئەمەش ڕەهەندێكی ستراتیژیی گەورەی هەیە كە دەتوانین لێرەوە ڕۆڵی خۆمان و پێناسەی خۆمان بە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بناسێنین و ڕای گشتیی جیهان بۆ لای خۆمان ڕابكێشین. لەبەر ئەوەی كەلتوور و نەریت و ئەو باوەڕانەی پەیوەندییان بە ناسینی هەر نەتەوەیەكەوە هەیە، ئەوە دەرفەتێكە بۆ ئێمە لێرەوە دەست پێ بكەین و هەنگاو بنێین تا پشتیوانیی نێودەوڵەتی لە هێزە گەورەكانی دونیا و ڕای گشتی بۆ لای خۆمان ڕابكێشین و جیهان بزانێت كە ئێمە لە كوردستان یەكێكین لە نەتەوە ڕەسەنەكان. هەر بۆ نموونە، لە هەرێمی كوردستان لەم دواییانەدا لە میانەی پڕۆسەیەكی هەڵكۆڵینی شوێنەواری كە لە لایەن زانكۆی كامبریجەوە ئەنجام درابوو؛ دۆزینەوەی ئێسكەپەیكەرێك و سەری ژنێكی نیاندەرتاڵ بوو كە بەری ٧٥ هەزار ساڵ لەوێدا ژیاوە. تۆماركردنی لە فیلمێكی دۆكیومێنتاری لە ڕێگەی تۆڕی هەواڵی BBC و بڵاوكردنەوەی لە لایەن نێتفلیكسەوە، نمایشكردنی ملیۆنان بینەری بوو كە مۆركێكی كوردانەی هەبوو. ئەمە پەیامێكی گرنگە و بۆ یەكەمین جارە بەم شێوەیە لە كوردستان بە هاوبەشی و لەژێر چاودێریی كورددا ڕاستییەكی ئەوها گرنگ پەیام بگەیەنێت. ئەم دۆزینەوە و توێژینەوەیە ڕای سەرجەم شوێنەوارناسان لە جیهاندا دەربارەی مرۆڤی نیاندرتاڵ لە ڕابردوودا گۆڕی. هەر لە هەمان كاتیشدا، یەكەمین گوند لە كوردستاندا بووە وەك «بێستان سوور» و زۆربەی زۆریشیان ئاشنان بەوەی كە «چەرموو» سەرەتای كشتوكاڵ هەر لە كوردستان بووە. ئەم دۆزینەوانە، لەگەڵ دۆزینەوەی یەكەمین شار بە هەمان شێوە، وای كردووە كە بڵێین «ئێرە دایكی شارستانیەتەكانە». لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا ئیدارەی شوێنەواری هەرێمی كوردستان و ئاسانكارییەكانی توانیمان بە هاوبەشی لەگەڵ زانكۆ و پەیمانگا نێودەوڵەتییەكان زیاتر لە ٦٥٠٠ پێگەی شوێنەواری لە هەرێمی كوردستان تۆمار بكەین. ئەمە دەستكەوتێكی زۆر گرنگە و لە كاتێكدایە ئێمە تەنیا ٤٨%ی هەرێمی كوردستانمان ڕووپێو كردووە. خۆئەگەر 100%ی كوردستان ڕووپێو بكەین، لەوانەیە ژمارەكە ببێتە دوو هێندە و زیاتریش. لە ساڵی ٢٠٢١ـەوە وەك شوێنەواری هەرێمی كوردستان بووینە ئەندامی كۆنفڕانسی جیهانیی پاراستنی شوێنەوار كە هەموو دوو ساڵ جارێك لە یەكێك لە وڵاتان و لە شارێكی شوێنەواری ئەنجام دەدرێت. ئەوا سێ ساڵە لەگەڵ ئەوەی هەرێمی كوردستان دەوڵەتیش نییە، بەڵام وەك دەوڵەتێكی خاوەن سەروەری بەشداری لەو كۆنفڕانسە جیهانییە دەكەین. كۆنفڕانسی داهاتوو دوای دوو ساڵی دی لە وڵاتی جۆرجیا بەڕێوە دەچێت، بەڵام هەوڵیشمان داوە كە لە چوار ساڵی داهاتوودا ئەم كۆنفڕانسە نێودەوڵەتییە بێتە هەرێمی كوردستان. ئێمە تێیدا وەك هەرێمی كوردستان بووینە ئەندامی هەمیشەیی، بەهۆی ئەو بابەتانەی كە هەم خۆمان وەك بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەوار و هەم ئەو توێژەرە زۆرانەی لە هەرێمی كوردستان بەشدارییان كردووە، پێشكەشمان كردوون. ئەو بابەتەی ئێمە كە لە «لیۆن» بەشداریمان كردبوو، لەسەر ئاستی ٢١ دەوڵەت كە بەشدار بوون، پلەی یەكەمی وەرگرت لە ڕووی ئەكادیمی و تەكنیكییەوە لەناو توێژینەوەكانی دیكە. وێڕای كەمیی ئیمكاناتەكانمان هەم لە ڕووی ئەكادیمی و هەم لە ڕووی پێداویستییەكانەوە، ئەمە دەستكەوتێكی گەورە بوو بۆ كوردستان.

دەكرێت ئێمە لە هەرێمی كوردستان ئیدارەكەمان زیاتر بەهێزتر بكەین، ئەگەر سەرۆكایەتیی حكومەتی هەرێم لە ڕووی ئیدارییەوە زیاتر پشتیوانی ئیدارەی شوێنەوار بكات لە دابینكردنی بوودجە و پێداویستییەكانی دیكە لە میلاكات و ئامێرەكان. هیوادارین لە داهاتوودا ئەمە بكەین، چونكە شوێنەوار بەڕاستی دەرگایەكی گەورەیە بۆ ئەوەی بتوانین هەرێمی كوردستان هەم لە ڕووی ئابووری و هەم لە ڕووی سیاسی و هەمیشە لە ڕووی یەكخستنی بیری نەتەوەیی بەهێز بكەین. چونكە بابەتی شوێنەوار بابەتی یەكێتیی بیر و ڕا و یەكێتیی تێڕوانینە، ئەوەی پێی دەوتریت «پێكەوە گونجانی هزری» و نەتەوە كۆدەكاتەوە و یەكی دەخات. بۆ ئەوەی بتوانین هەموومان زیاتر دەزگاكان لە هەرێمی كوردستان بەهێز بكەین و زیاتر كار لەسەر پرسی هزری نەتەوەییمان بكەین و بە شێوەیەكی سەردەمیانە و مۆدێرنانە، دوور لە توندوتیژی كار بكەین و سوود لەو فاكتەرە بەهێزە (شوێنەوار و كەلەپوور) و ئەو لایەنە بەهێزە وەرگرین كە بەدەست ئێمەوەیە.

وەك پێشتر ئاماژەم پێكرد، لە ڕابردوودا تەنیا ١٥٠٠ پێگەی شوێنەواری لە هەرێمی كوردستان تۆمار كرابوون، بەڵام ئێمە لەو ماوەیەدا ٦٥٠٠ ناوچەی شوێنەواریمان تۆمار كردووە، هەروەها زیاتر لە ٢٠٠ پێگەی شوێنەواری بە شێوەیەكی زانستییانە هەڵكۆڵینی شوێنەوارییان بۆ كراوە، ئەمەش بە هاوبەشی لەگەڵ زانكۆ و پەیمانگاكان ئەنجام دراوە و لەگەڵ كاری هەڵكۆڵینی ڕزگاری بۆ دەیان پێگەی شوێنەواری لە لایەن تیمە خۆماڵییەكان. لە ئێستادا توانا مرۆییەكانمان زۆر پێشكەوتوون. ئەگەر ئێمە پێداویستییەكان لە تاقیگە، هەروەها لەو ئامێرە تەكنەلۆژییانەی كە ئێستا كاری شوێنەوارییان پێدا دەكرێت، دابین بكەین، پێداویستییەكانی توێژینەوەكانی شوێنەواری، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ زیاتر پێش دەكەون. بە ڕاستی زانكۆ تەنیا بریتی نییە لە خوێندنی تیۆری. هەندێك بەشی شوێنەوار تەنیا خوێندنی هەندێك بابەتی تیۆرییە لەسەر شوێنەوار. شوێنەوار زانستە و ناوی ئاركیۆلۆجییە. كاتێك ئاركیۆلۆجیا دەخوێنرێت، دەبێت تاقیگەی هەبێت، كاری پراكتیكی لە هەڵكۆڵین و ڕووپێوی ئەنجام بدرێت، چونكە ئەگەر شوێنەوارناس، یان ئەو خوێندكارەی زانستی شوێنەوار دەخوێنێت، لە بواری پراكتیكیشدا لەناو تاقیگەكاندا ڕاهێنان نەكات، ئەوا شوێنەوارناسێكی باش و لێهاتوو بەرهەم نایەت و ناتوانێت توێژینەوەی زانستیی ئاست بەرز لەسەر شوێنەوارەكانی كوردستان ئەنجام بدات.

بە شێوەیەكی گشتی شوێنەوار وەك لایەنێكی گرنگی كەلتوور چەمكێكی فراوانە و زۆر هەڵدەگرێت لە لێكۆڵینەوە و توێژینەوەی زانستی؛ بەتایبەتی هەڵكۆڵینی شوێنەواری لە هەرێمی كوردستان وەك بەشێك لە مێژووی شارستانیەتی میزۆپۆتامیا و زاگرۆس، بۆ زیاتر ئاشنابوون بە شێوازی ژیان لە ڕابردوودا؛ چونكە چەمكی كەلتوور بە شێوەیەكی گشتی دەربڕی مێژوو، بەهاكان، مۆڕاڵ، هونەر، كۆمەڵێك بەها و بیر و هەڵسوكەوت و نیشانە و سمبول بۆ پێكهێینانی ڕەفتاری مرۆڤایەتی و مێژوو، پێشكەوتن بەهۆی چالاكییە مرۆییەكان و گواستنەوەی لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی دی. لە هەمان كاتدا ئەم چەمكە ڕۆحی و ڕۆشنبیریی گشتییە لە سیستەمێكی كراوەدا، كە كۆمەڵێك ڕێسای لاوەكی دەگرێتەوە لە شێوەی تەكنەلۆژیای ژیان لە ئێستا و داهاتوودا بەرجەستەی دەكات. لە شێوەی دەربڕینی ماددی و واتاییدا كە بەرهەمی كارلێكی مرۆڤە لەگەڵ غەیری خۆی لە ژینگەی دەوروبەری لە ماوەیەكی زەمەنی دیاریكراو كە لە ڕابردوودا دەست پێدەكات بۆ ئێستا و داهاتوو.

قسەكردن لەسەر بابەتێكی گرنگ وەك شوێنەوار و كەلەپوور لە هەرێمی كوردستان زۆر هەڵدەگرێت، كە وەك ناوچەیەكی گرنگی شوێنەواری بەر لە هەزاران ساڵ پێگەی هەنگاونان و بنیادنانی بنەماكانی سەرەتای شارستانیەت، دروستكردنی یەكەمین گوند و ماڵی كردنی گیانلەبەر و كشتوكاڵكردن، یەكەمین شار. جێگەی هەڵوەستە لەسەركردن و وەبەرهێنانە، بەتایبەتی لە سەردەمی ئەمڕۆدا كە شوێنەوار و كەلەپوور ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و بەهێزكردنی ئینتمای نەتەوەیی و دروستكردنی یادەوەریی هاوبەش لە نێوان تاكەكانی نەتەوە، پشتیوانی ئابووری و وڵات و سوودوەرگرتن لە بواری پەروەردە و ڕۆشنبیری لە هەمان كاتدا. وەك ئامرازی پێناسە و شوناسی نەتەوەیی، شوێنەوار ڕەهەندێكی ستراتیژیی نێودەوڵەتی هەیە، وەك هێزێكی نەرم لە ڕێگەی ڕاكیشانی گەشتیار كە پێگەی نەتەوە لە ناوەندە نێودەوڵەتییەكان بەهێز دەكات و كاریگەری لەسەر ژینگەی كەلتووری و سیاسی دەبێت، بۆ ئەوەی بتوانین زیاتر ئەم لایەنە گرنگە بگەیێنینە بەر دیدی پسپۆڕ و ئەكادیمیستان و ئەم بوارە.

تاكەكانی كۆمەڵ لە ڕێگەی كەناڵ و ڕاگەیاندنی هەمەجۆر بۆ بەرزكردنەوەی زیاتری ئاستی وشیاریی شوێنەواری و شوێنەواری هەمووان بۆ پارێزگاری و پاراستنی، بەتایبەتی لەم قۆناغەدا كە لە ڕابردوودا بابەتی شوێنەوار لە لایەن دەسەڵاتە یەك لە دوای یەكەكانی دەوڵەتی عێراق فەرامۆش كرابوو و گوێ پێی نەدەدرا. بەهۆی زۆری توێژینەوەی شوێنەواری، سەروەتێكی گەورە و بەنرخی زانستی كە، پێویستە دەخرێتە بەر دیدی جەماوەری كوردستان بە شێوەیەكی گشتی، بۆ ئەوەی سەرنجی هەموو لایەك بخریتە سەر ئەو میراتەی كەلەپووریییە گرنگە بۆ پاراستنی و ئاشناكردنی بە نەوەی نوێ بە مێژووی ڕابردوو، كە شوێنەوارەكان بە تەنیا چەند پارچە خشت و گۆزەی بێگیان و بێدەنگ نین، بەڵكو گرنگترین توخمەكانی ناساندنی نەتەوەیەك لە ناواخنی خۆیاندا هەڵگرتووە. بە بێدەنگی لەگەڵمان دەدوێن و یادەوەریی مێژووی گەلان لە ڕۆحیاندا هەڵدەگرن، زمانی گشتگیری كە مێژووی گەلەكەمان دەگێڕنەوە بەبێ ئەوەی پێویست بە زەمینەیەكی دیاریكراو هەبێت.

كاتێك گەلێك شانازی بە شوێنەوار و كەلەپووری خۆیەوە دەكات، بوونی مێژوویی خۆی و توانای بەشداریكردنی لە شارستانیەتی مرۆڤایەتی دووپات دەكاتەوە. چیرۆكی باب و باپیرانمان، دەستكەوتەكان، تراژیدیا، شێوازی ژیان و بیروباوەڕەكانیان، دەپارێزن و بەم شێوەیە یادەوەرییەكی هاوبەش پێكدەهێنێت كە تاكەكان لە دەوری ڕابردوویان كۆدەكاتەوە. خێڵ و بنەماڵەكان لە دەوری یەك بیروباوەڕ كۆدەكاتەوە، پەرتەوازەیی نەتەوە پەك دەخات، ستراتیژی هاوبەش، شەرعیەتی مێژوویی بۆ دەڕەخسێنن. بەڵگەكانی بەردەوامبوونی بە درێژایی سەردەمەكانی قۆناغە مێژووییەكان دەخاتە بەردەست، كە هەموو ئەمانە دەبنە پێناسەی نەتەوە وەك شوناسێك لەناو كۆمەڵگەی مرۆییدا.