ئازا حەسیب قەرەداخی، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و، جیا لە كاری سیاسی، لە هەمان كاتدا بایەخێكی زۆر بە كەلتوور و هونەر و كەلەپووری نەتەوەییمان دەدات. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار. كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

شوێنەوار (Archaeology) بریتییە لە لێكۆڵینەوە لە ڕابردووی مرۆڤایەتی لە ڕێگەی پاشماوە ماتریالییەكانەوە. ئەم پاشماوانە دەتوانن لە بینا كۆنەكان، شار و هەوارە ژێرئاوكەوتووەكان، گۆڕستانەكان، كەرەستەی ڕۆژانە، هونەر، و تەنانەت شێوازی كشتوكاڵ و ئاژەڵدارییشدا خۆیان ببیننەوە. تەنانەت لە ڕووی جوگرافیاوە، سەلمێنەری ئەوەن كە فڵانە نەتەوە، یان شارستانییەت لەسەر كام سەرزەمین قەڵەمڕەو بووە و لە چ ڕووبەرێكدا نیشتەجێ و دەستڕۆیشتوو بووە.

شوێنەوارەكان تەنیا پاشماوەی كۆن نین كە لە گۆڕەپانی مێژوودا بەجێماون، بەڵكو كتێبێكی كراوەن بۆ خوێندنەوەی ڕابردوو، زمانێكی بێدەنگن كە چیرۆكی نەتەوە و گەلان دەگێڕنەوە. هەر پارچە شوێنەوارێك، چ دیواری قەڵایەك بێت، یان گۆزەیەكی شكاو، پەیامێك لە قووڵایی مێژووەوە دەهێنێت و دەبێتە كۆدێكی سەرەكی بۆ ناساندنی كەلتوور، شارستانییەت، و ناسنامەی نەتەوەیەك.

ڕۆڵی شوێنەوار لە بنیادنانی ناسنامەی نەتەوەییدا زۆر بنچینەییە. شوێنەوار دەبێتە پردێك لە نێوان ڕابردوو و ئێستادا، وەڵامی پرسیارەكانی «ئێمە كێین، لە كوێوە هاتووین و چۆن بووین بەوەی كە ئێستا هەین؟» دەداتەوە.

شوێنەوارەكان ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی نەتەوەیەك دەچەسپێنن. لە ڕێگەی لێكۆڵینەوە لە پەرستگە كۆنەكان، شارە ژێرئاوكەوتووەكان، ئەو شارانەی بە هۆی ڕووداوە سرووشتییەكانەوە داڕماو و خاپوور بوون و كەوتوونەتە ژێر خۆڵ و تاشەبەردەكانەوە، یان تەنانەت گۆڕستانی باپیران، دەتوانین بزانین كە ئەم نەتەوەیە كەی و چۆن سەری هەڵداوە، چۆن ژیاوە و پەرەی سەندووە. پاشماوە و شوێنەوارەكانی سۆمەر بە نموونە، نەك هەر نیشانەی گەورەیی شارستانییەتی سۆمەرین، بەڵكوو باس لە پەرەسەندن و كشتوكاڵ و ڕاو و شكار و، بیروباوەڕی ئایینی و سیستمی كۆمەڵایەتی و یاساكانی ڕێكخستنی پەیوەندییەكان و بەڕێوەبردن دەكەن لەو سەردەمەدا.

شوێنەوارەكان وەك داتابەیسێكی كەلتووری كار دەكەن. لە ڕێگەی هونەر، هەڵكۆڵین، پەیكەرتاشی، نەخشاندن، ئامێری كار، جلوبەرگ و شێوازی بیناسازی، دەتوانین تێگەیشتنێكی قووڵمان بۆ شێوازی ژیان، بیركردنەوە، و بەهاكانی نەتەوەیەك هەبێت. بۆ نموونە، شمەكەكانی ناو گۆڕە كۆنەكان زانیاریی ورد دەدەن لەسەر مەراسیمەكانی ناشتن، جلوبەرگ، خشڵ، خواردن و تەنانەت چەكی جەنگاوەران. ئەم داتایانە یارمەتیمان دەدەن وێنەیەكی ڕوونی كەلتووریمان هەبێت و بزانین چۆن گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە.

شوێنەوارەكان وەك بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگر بۆ بوونی نەتەوەیەك و مافەكانی خەڵكەكەی لەسەر خاكەكەی خزمەت دەكەن. لە سەردەمی ئێستادا كە ململانێی زۆر لەسەر خاك و ناسنامە هەیە، شوێنەوارێكی كۆن لە ناوچەیەكدا دەتوانێت پشتگیرییەكی بەهێز بێت بۆ دۆزی گەلانی ڕەسەن. بۆ گەلێك كە مێژوویەكی دوور و درێژی لەسەر خاكێك هەیە، شوێنەوارەكان دەبنە سندووقی بەڵگەنامەی بوون.

لەبەر ڕۆشنایی هەموو ئەوانەدا، پاراستنی شوێنەوارەكان تەنیا ئەركێكی زانستی نییە، بەڵكوو ئەركێكی نیشتمانی و ئەخلاقییە. نەتەوەیەك كە بایەخ بە شوێنەوارەكانی نەدات، وەك ئەوە وایە كە پەڕەكانی كتێبی مێژووی خۆی بسڕێتەوە و خۆی لە ڕابردووی داببڕێت. بە پاراستنی ئەم كۆدانە، ئێمە نەك هەر ڕابردوو دەپارێزین، بەڵكوو بناغەیەكی پتەویش بۆ داهاتووی نەتەوەكەمان دادەڕێژین و ناسنامەكەمان بە زیندوویی دەهێڵینەوە.

كوردستان، بە پێگەی جوگرافیای ستراتیژیی و خاكە بەپیتەكەی، لە كۆنترین ناوچەكانی نیشتەجێبوونی مرۆڤایەتی بووە و لانكەی چەندین شارستانییەتی دێرینە. درێژایی مێژوو، ئەم خاكە لە نێوان زلهێزە هەرێمییەكاندا بووەتە گۆڕەپانی ململانێ، بەڵام سەرەڕای هەموو گۆڕانكارییەكان، نەتەوەی كورد وەك نیشتەجێی ڕەسەنی ئەم جوگرافیایە ماوەتەوە. یەكێك لە گرنگترین توخمەكان بۆ سەلماندن و چەسپاندنی ئەم ڕاستییە، شوێنەوارە مێژووییەكانن كە وەك بەڵگەی زیندوو و قسەكەری بێدەنگ بۆ قووڵایی ڕەگ و ڕیشەی كورد لەم خاكەدا دەژمێردرێن.

شوێنەوارەكانی كوردستان وەك كۆدی ناساندنی نەتەوەی كورد كار دەكەن و نەك هەر تێگەیشتنێكی قووڵترمان پێ دەبەخشێت سەبارەت بە مێژووی كورد، بەڵكوو ڕۆڵی شوێنەوارەكان لە بنیادنانی ناسنامەی نەتەوەیی و پاراستنی میراتی كەلتووری لە سەردەمی مۆدێرنەدا دەردەخات.

بۆ نەتەوەیەكی وەك كورد، كە لە زۆربەی مێژووی نوێیدا، لە دۆخێكی نادەوڵەتیدا ژیاوە و ناسنامەی لەژێر هەڕەشەی تواندنەوەدا بووە، شوێنەوارەكان وەك بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگری بوون و ڕەسەنایەتی خزمەت دەكەن. ئەوان نەك هەر مێژوویەكی هاوبەش دەچەسپێنن، بەڵكو هەستێكی هاوبەشی نیشتمانپەروەری و سەر بە یەكبوون دەبەخشن.

كوردستان خاوەنی چەندین شوێنەواری گرنگە كە هەر یەكەیان لایەنێك لە مێژوو و ناسنامەی كورد ڕوون دەكاتەوە، بۆ نموونە (قەڵای هەولێر) یەكێكە لە كۆنترین شوێنەوارە نیشتەجێبووەكانی مێژووی مرۆڤایەتی، كە بۆ نزیكەی ٨٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە.

لێكۆڵینەوە بەردەوامەكانی شوێنەوارناسان، لەژێر قەڵاكەدا پاشماوەی شارستانییەتەكانی سۆمەری، ئەكەدی، بابلی، و ئاشوورییان دۆزیوەتەوە.

هەرچەندە زاراوەی «كورد» لەو سەردەمانەدا بەم شێوەیەی ئێستا نەبووە و ناسنامەی نەتەوەیی بەپێی زاراوەكانی هاوچەرخ نەبووە، بەڵام بەردەوامیی ژیان و كەلتوور لەم ناوچەیەدا پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە پەرەسەندنی دانیشتووانی ڕەسەنی ئەم خاكەوە هەیە، كە كورد بە درێژكراوەی مێژوویی ئەوان دادەنرێت.