د.حەیدەر لە شكری، پسپۆڕ و تایبەتمەندە لەسەر تیۆری مێژوو و مێژووی ئایینەكان و، نامەی دكتۆراكەی لەسەر مێژووی سۆفیزمی كوردی نووسیوە، و بێجگە لەوەی خاوەنی دوو كتێب و چەندین توێژینەوەی زانستییە، لە هەمان كاتدا بەشداریی كۆنفڕانسە نێودەوڵەتییەكانی كردووە و لە ماوەی ساڵانی 2010- 2013 سەرۆك بەشی مێژوو بووە لە زانكۆی كۆیە و، بەڕێوەبەری سەنتەری مەلای گەورەیە لە زانكۆی كۆیە، لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار. كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، زۆر بە قووڵی لەسەر دروستكردنی كۆدەكانی نەتەوە هەڵوەستەی كرد و بەم جۆرە دید و تێڕوانینی و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

 

مایەی خۆشحاڵییەكی زۆرە كە ئەمڕۆ لەم كۆڕە گرنگەدا لە خزمەت ئێوەی بەڕێزدا بم. هەوڵ دەدەم وەڵامی پرسیارەكانتان بدەمەوە و لە هەمان كاتدا پابەند بم بەو ناونیشانە سەرەكییەی كە دیاری كراوە، ئەویش «شوێنەوار وەك كۆدێك بۆ ناساندنی نەتەوە».

بۆ دەستپێكی باسەكەم، دەمەوێت دوو چیرۆكی جیاواز باس بكەم. یەكەمیان پەیوەستە بە یەكەمین ساڵیادی كیمیابارانی هەڵەبجە لە ساڵی 1992ی دوای ڕاپەڕین، كە نزیكەی ١٥٠ هەزار كەس لە كوردستان بەشدارییان تێدا كرد. بەڵام لە دوایین ساڵیاددا لە ساڵی 2025، دەگوترێ تەنیا ٢٤٣ كەس بەشدار بوون. چیرۆكی دووەمیش ئەوەیە كە من هەفتەیەكە لە ئەمریكا گەڕاومەتەوە؛ لە واشنتن مۆزەخانەیەكی هۆڵۆكۆست هەیە، كە بۆ سەردانیكردنی، پێویستە لانی كەم هەفتەیەك پێشتر ناوت تۆمار بكەیت، چونكە بەردەوام خەڵكێكی زۆر سەردانی دەكەن.

ئەم دوو نموونەیە پرسیارێكی بنەڕەتی دروست دەكەن: ئایا مامەڵەكردنی ئێمە لەگەڵ یادەوەری، كە شوێنەوار بەشێكە لەم یادەوەرییە، چۆنە؟ بۆچی گۆڕانكارییەكی گەورەی بەسەردا هاتووە، لە ١٥٠ هەزار كەسەوە دابەزیوە تەنیا بۆ ٢٤٣ كەس؟ لە بەرانبەردا نەتەوەكانی دیكە و لە شوێنێكی دیكەدا چۆن مامەڵە لەگەڵ یادەوەریدا كراوە و بایەخی پێ دراوە؟

برادەرانی بەڕێز لە بواری شوێنەوار، دەستتان خۆش بێت. من دەزانم و ئاگادارم كە ئێوە كارێكی زۆر باش و گرانبەهاتان ئەنجام داوە، بەڵام جێكەوتەی ئەم كارانە لەسەر ناساندنی نەتەوە و بنیادنانی ناسنامەیەكی جیاواز، زۆر بە كەمی ڕەنگی داوەتەوە.

لە لای ئەوان مەبەستم (مۆزەخانەكەی ئەمریكا و نموونەی هۆڵۆكۆست)ـە، مۆزەخانە بووەتە «پەرستگەی یادەوەری»، واتە، وەك چۆن تۆ هەموو هەفتەیەك دەچیتە مزگەوت بۆ پەرستن، لەوێشدا دەبێت بچیتە مۆزەخانە؛ پێویستە منداڵەكانت ببەیتە مۆزەخانە، نەك تەنیا لە شارەكەی خۆیان، بەڵكو بۆ شارەكانی دیكەش. لەوێدا، ناسنامە بابەتێكی سەرەكییە، بەداخەوە لای ئێمە هێشتا ناسنامە و یادەوەری بەو شێوەیە بابەت نییە، بەڵكو شتێكی دیكە بابەتە.

لە مۆزەخانەی هۆڵۆكۆستدا، مانەوەی جوو و ئازار و مەینەتییەكانیان پەیوەست كراوە بە یادەوەرییەكی دەستەجەمعی، كردوویانەتە مەرجی پێشوەختە، ئەگەر دەیانەوێت بمێننەوە، دەبێت یادەوەرییان هەبێت، دەبێت بەردەوام بەبیر بهێندرێنەوە و قسەیان لەسەر بكرێت. بە چی قسەیان لەسەر دەكەن و چۆن یادەوەرییەكان زیندوو دەكەنەوە؟ بەوەی كە شوێنەوار دەكرێتە كۆد، دەكرێتە ڕەمزێك و وەك ڕەمزێك مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت. لەوێدا، وێنە و پاشماوەكان قسە دەكەن، مردوو نین، بەڵام بەداخەوە لای ئێمە زۆرجار مردوون.

لە سەردانێكمدا بۆ مۆزەخانەیەكی دیكەی هۆڵۆكۆست لە ویلایەتی ویسكۆنسن، ئەو شوێنە سەرجەم كەلوپەلەكانی بە قەدەر كەلوپەلی شوێنەواری گوندێكی قەراجی هەولێری خۆمان نەدەبوو، بەڵام كارمەندانی شوێنەوارەكە سێ كاتژمێر قسەی لەسەر وێنەیەك، لەسەر پێڵاوێك، یان شتێكی لەو بابەتە بۆ دەكردین. واتە، لەوێدا شتێك بەرهەم هاتووە كە پێی دەگوترێت «ڕەمزی فێركاری» (pedagogical symbol). مێژوو و شوێنەوار كراوەتە ڕەمزێك و وەك ڕەمزێك مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت. بۆیە لە تێگەیشتنی ئەواندا هەمیشە دەڵێن «لەبیرت بێت، بۆ ئەوەی دووبارە نەبێتەوە». ئەگەر ئەوان لە هەموو شارێكدا مۆزەخانەی هۆڵۆكۆستیان دامەزراندووە، بۆ ئەوەیە كە جارێكی دیكە ئەو كارەساتەیان بەسەر نەیەتەوە.

ئایە ئێمە لەم بوارەدا چیمان كردووە؟ ئایا ئێمە كە هەموو ساڵێك یادی هەڵەبجە دەكەینەوە لە ڕۆژێكی دیاریكراودا، توانیومانە ئەم یادە بە جۆرێك بە زیندووی ڕابگرین، بۆ ئەوەی جارێكی دیكە كارەساتی هاوشێوە بەسەرماندا دووبارە نەبێتەوە؟ بەڵام بەداخەوە وەك پێشتر ئاماژەم پێ كرد، بەشداربووانی یادەكە لە ١٥٠ هەزار كەسەوە دابەزیوە بۆ ٢٤٣ كەس، كەواتە شتێك نەما بە ناوی یادكردنەوە. ئێمە لە ئێستادا خاوەنی یادەوەرییەكی كورتخایەنین؛ یادی ١٦ی سێ، نەك یادەوەرییەكی «درێژخایەن» كە تێیدا ڕووداوەكە بریتی بێت لە دروستكردنی كۆد بۆ ناسنامەی نەتەوەیەك، بەڵكو ساڵ لەدوای ساڵ ئەم یادكردنەوەیە بچووكتر دەبێتەوە.

یادەوەری و شوێنەوار تەنیا بیرهێنانەوە نییە، تەنیا ئەوە نییە كە ئێمە بمانەوێت بزانین ئێمە چی بووین و چەند گەورە و پێشكەوتوو بووین، نەخێر، دەبێت ببێتە بەشێك لە پەروەردەی سیاسی (Political Pedagogy)، پەروەردەی سیاسیی ئێمە، دەبێت لەسەر ئەم چوارچێوەیە بنیاد بنرێت، چونكە كارەسات دەكاتە پەیمانێكی ئاكارییانە. ئەو پەیمانە كۆمەڵایەتییەی كە لە نێوان خەڵكدا هەیە، ئەگەر ئەم ڕەمزانە تێیدا جێگیر نەبنەوە، مانایەكی نابێت و وای لێ دێت، هەموو گوندێك و خێڵێك و ناوچەیەك خاوەنی شوێنەواری خۆی بێت و شوێنەوارێكی دەستەجەمعیمان نەبێت، وای لێ دێت، یادەكان دەبنە یادی شوێنێكی دیاریكراو، یادی كەسێكی دیاریكراو، یادی سەركردەیەكی دیاریكراو، نەك یادی هەرێمێكی دەستەجەمعی و نەتەوەیی.

پەروەردەی سیاسیی ئێمە كێشەیەكی گەورەی تێدایە، چونكە لەوێدا كارەسات نەكراوەتە ئەو پەیمانە ئاكارییەی كە ئاماژەم پێ كرد. من بەردەوام هەوڵ دەدەم بەراوردی بكەم لەگەڵ هۆڵۆكۆست؛ لەوێ گێڕانەوەی یادەوەری هەیە، بەڵام هی ئازار نییە، یان تەنیا بۆ ئەوە ناچیتە ئەم مۆزەخانانە بۆ ئەوەی ئازاری جووەكانت بیر بێتەوە، نەخێر، بنیادنانی دەوڵەت لەسەر ئەمە بنیاد نراوە. پرسیارەكانی وەك دژە سامییەت (Anti-Semitism)، نەتەوەبوون، یان ئاكاری شارستانی (Civil Morality) لەسەر ئەم بنەمایە تاوتوێ دەكرێن.

ئەوەی ئێمە كردوومانە لە دۆزینەوەی شوێنەوار و مامەڵەكردن لەگەڵیان، تەنیا ئەوەیە كە بڵێین «ئێمە كوردین و هەین و ئازادین و شوێنەوارمان هەیە»، بەڵام ئەوان ئەوەیان نەكردووە، بەڵكوو بە جیهان دەڵێن: «خەڵكینە، ئێمە چەوسێندراینەوە». ئەمە تەنیا چەوسانەوەی جوو نییە، ئەمە چەوسانەوەی مرۆڤایەتییە. ئەمە كردەیەكی دژە جوو نییە، ئەمە كردەیەكی دژە مرۆڤ بوونە. واتە، لە شوێنێكەوە گواستیانەوە كە تێیدا ئەوان كەمینەیەكی «بێزراو» بوون، بۆ ئەخلاقێكی شارستانی و هەروەها بەستیانەوە بە فەلسەفەی نوێی جیهانی و مۆدێرنەوە، ئازارەكانی ئەوان بەشێكە لە گەشەسەندنێكی ناژیرانەی مۆدێرنە. بۆیە، ئێمە دەبێت پێداچوونەوە بە كەلتووری مرۆڤایەتی بكەین.

ئایا ئێمە بەم جۆرە بۆ ئاراستەیەكی گشتی كارمان لەسەر دروستكردنی كۆدی ناسنامەمان كردووە؟ نەخێر، بەڕاستی ئێمە لەمەدا زۆر دوورین. ئەگەر بمانەوێت ئەمە بكەین، چۆن دەكرێت؟ پێش هەموو شتێك، ئێمە دەبێت بزانین كە شوێنەوار ڕەمزی نەتەوەیە و سێ ئەرشیفیان بۆ دروست دەكات:

• ئەرشیفێكی مەعریفی (زانستی): ئەمە هاوكاریی كۆمەڵگە دەكات بۆ ئەوەی چ شتێك بەبیر بێتەوە و چۆن بیری لێ بكاتەوە. دەبێت ئەوەمان لەبیر بێت كە بیرهێنانەوە و گێڕانەوەی مێژوو كردەیەكی سیاسییە، بتەوێت، یان نەتەوێت، لە سەردەمێك لە سەردەمەكاندا ئەو مێژووە دەگێڕدرێتەوە كە ڕەوشی سیاسی دەیخوازێت و لە سەردەمێكی دیكەدا ڕەنگە نەگێڕدرێتەوە. بۆیە، ئەگەر بتوانین ئەو بەهای ڕەمزییە بە شوێنەوارەكان بدەین، هاوكاریی كۆمەڵگەكانمان دەكات كە چۆن بیر بكەنەوە، چۆن لێكی بدەنەوە و چۆن ڕابردوو بگوازینەوە بۆ ئێستا، بۆ ئەوەی زیندوو بێت، نەك تەنیا كۆمەڵێك كەلوپەلی مردوو بێت، كە خەڵك بە تەنیشتیدا تێپەڕن و بڵێن: «ئەمە قەڵای هەولێرە».

• ئەرشیفی سیاسی: ئەمەش ئەوەیە كە ڕەوایەتی دەبەخشێت بە بوونی تۆ وەك دەسەڵاتدارێك لە قۆناغێكی دیاریكراودا، چۆن دەتوانم ئەم ڕابردووە بەكار بهێنم بۆ ئەوەی من وەك دەسەڵاتدارێك مامەڵە لەگەڵ ئەم ڕابردووەدا بكەم؟ هەڵەبجە نابێت تەنیا قوربانییەكی ١٦ی سێ بێت، بەڵكو دەبێت لە سەرووی زەمەنەوە بێت و قوربانیدانەكە چەمكێكی لەوە گەورەتر بێت كە تەنیا تایبەت بە شوێنێكی دیاركراو، یان حزبێكی دیاریكراو، یان ناوچەیەكی دیاریكراو بێت، بەڵكوو دەبێت مانایەكی زۆر فراوانتری هەبێت.

• ئەرشیفی ویژدانی (ئاكاری): ئەگەر ئێمە كار لەسەر دروستكردنەوەی ویژدانی دەستەجەمعیمان نەكەین، ئەو پەرتەوازیی و پەرشوبڵاوییەی كە ئێستا هەستی پێ دەكەین لە هەڵوێستەكان، لە گوتاری سیاسی و تەنانەت لە هەڵوێستی زۆر ئاسایی ڕۆژانەی خەڵكدا، ئەمانە هەمووی لەوەوە سەرچاوەیان گرتووە، كە ئێمە نەمانتوانیوە چەمكی شانازی، چەمكی خەمخواردن (خەم لە چی بخۆین و لە چی نەخۆین)، یان چەمكی ئارەزووی تۆڵەسەندنەوە، یان لێبوردەیی بە شێوەیەكی گونجاو بنیاد بنێین. وای لێ دێت، لە پڕێكدا بڕیار دەدەین، ئەوەی پێشووتر بەرانبەری لێبوردە بووین، ئەمڕۆ تۆڵەی لێ بكەینەوە، یان ئەوەی ئەمڕۆ تۆڵەی لێ دەكەینەوە، سبەی لێی خۆش بین.

هەر بۆیە ئەگەر خوێندنەوەیەكی وردی ڕەهەندە مێژووییەكەی خۆت و پاشماوە و شوێنەوارەكانی خۆت نەبێت، كەواتە تۆ لە ڕاستیدا نەتتوانیوە ئەم كارە بكەی، چونكە دواجار دەبێت ئەوە بزانین لە بنیادنانی نەتەوەی هاوچەرخدا، ئەم ئەرشیفانە دەبنە هێما، كاتێك بوون بە هێما، بە ئاسانی دەخزێنە ناو ناسنامەی نەتەوەیی و جێگەیان دەبێتەوە، ئەو كاتە گوتاری سیاسی، گوتارێكە دەزانێ چی دەكات و چی دەڵێت و مەبەستی چییە، نەك پەرتوبڵاویی تێدا زاڵ بێت. ئەو كاتە هەڵوێستی خەڵك دەزانێ چۆنە، نەك منداڵێك بە هۆی ئەوەی دایك و باوكی بۆ نموونە دوو سێ مانگە مووچەیان وەرنەگرتووە، ڕقی لەو مێژووە بێتەوە كە ڕۆژانە دەیخوێنێتەوە. ئەمە لە چییەوە دێت؟ لەوەی كە تۆ بە چەشنێك كارەكتەری كوردی بنیاد بنێیتەوە كە كۆدی نەتەوەیی بە شێوەیەكی ڕەمزی و گشتگیر تێیدا جێگیر بێت، كاتێكیش ئەمەت كرد، ئیتر پشتگوێخستن نامێنێت، بەڵكو بەشداریبوون دەبێتە بەشێك لە كارەكە.

لێرەدا ئەركێكی پەروەردەیی هەیە، شوێنەوار ئەگەر تەنیا لە ناو دەقێكی پڕۆگرامی خوێندنیشدا جێی بۆ بكرێتەوە، ئەوە بەس نییە بۆ ئەوەی خەڵك ڕێز لە قەڵای هەولێر بگرێت، بەڵكوو پێویستی بەوە هەیە كە كردارێكی لەگەڵ بێت، واتە شوێنەوار یەكەم جار بە قسەمان خست، ئەمجارە دەبێت بیكەینە بەشێك لە كردار، پاشان ئەركێكی ڕەمزییان هەیە: پاشماوە كۆنەكان، قەڵاكان، مەرقەد و گۆڕەكان، ئەو كاتە دەتوانن بە دەنگ بهێندرێن، كاتێك گرێ درانەوە بە سرووتێكی دیاریكراو و بە ڕێوڕەسمێكی دیاریكراوەوە. یادكردنەوە، مەراسیم، سەردان، كۆبوونەوە لەلای كۆتەڵێك، یان پەیكەرێك، یادەوەری دەگۆڕێت بۆ ئامادەیی سیاسی، كاتێك ئامادەیی سیاسی هەبوو، كەواتە تۆ كۆمەڵگەی خۆت گواستەوە لەوەی چیتر پێی بڵێی كۆمەڵگەیەكی خێڵەكی، یان دامەزراوەكان پەیوەست بن بە خێڵێك، یان كەسێكەوە، نەخێر، دەبێت ئاگاییەكی سیاسی دروست بێت، كە هەموومان تێیدا بەشدار بین. كێ ئەم كارە دەكات؟ شوێنەوار و مێژوو، چونكە دواجار، ئەگەر شوێنەوار و مێژوو ئەم ڕۆڵەیان نەبێت، بۆ چیمانە؟ ئەگەر بەكاریان نەهێنین بە شێوازێكی دروست، ئەوە یادەوەری دەبێتە مەترسی بەسەر خودی خۆمانەوە.

یادەوەریمان وای لێ دێت كە هەر بۆ نموونە، لەو ماوەیە چەند ڕووداوێك ڕوویان دا، كە هەموویان ئاماژەن بۆ ئەوەی ئەگەر ئێمە باش یادەوەری پەروەردە نەكەین، چیمان بەسەر دێت. پارێزگاری مووسڵ پاشگەز بووەوە لە وتارێك كە دژی ئێزدییەكانی دابووی و، داوای لێبوردنی كرد، بەڵام ئەمجارە داوای لێبوردنی لە داوای لێبوردنەكەی پێشووی كردووە. یانەی دهۆك درێسێكی دروست كرد، ڕەمزێكی خۆری لەسەر بوو، دوای بەكاریگەریی فڵان مەلا و فیسار مەلا پێیان لابردن، لەم دواییانە شاییەك لە زانكۆی ئەمریكی لە سلێمانی كرا و بینیمان چ هەرایەكی گەورەی نایەوە، بۆچی ئەمە دروست دەبێت؟ لەبەر ئەوەی ئێمە یادەوەرییەكی دەستەجەمعیمان نییە، پێكەوە بیر ناكەینەوە. كێ دەتوانێت ئەمە دروست بكات؟ بێگومان بەڕێزانی شوێنەوارن، بەوەی شوێنەوار بە دەنگ بهێنن. كاتێك شوێنەوارەكانمان بە دەنگ هێنا، ئەو كاتە تۆ دەتوانیت هەڵەبجە لە بەرانبەر هۆڵۆكۆستدا دابنێیت، بەڵام چەندین ئەو ڕووداوانە بكەینە لۆكاڵی، چەند بچووكی بكەینەوە و لە خۆماندا قەتیسی بكەین، دەڵێین «ئەوە كوردە و زوڵمی لێ كراوە، ئەنفال كراوین»، بەڵێ كراوین، بەڵام تۆ وەرە ڕەهەندە گلۆباڵییەكەی پێ ببەخشە، بزانە چۆن دەتوانیت لە نێو گوتاری سیاسیدا بەردەوام بەرجەستەی بكەیت و بەكاری بهێنیتەوە.

لە دوماهیدا، ئەو قسەیە دەكەم كە پاشماوەی مێژوویی بێلایەن نییە، بەڵكوو ڕەمزە و دەبێت بزانین چۆن ژیرمەندانە مامەڵەی لەگەڵدا دەكەین، بۆ ئەوەی ئەو ناسنامەیەی لەدەستمان داوە، جارێكی دیكە بە جۆرێكی مەدەنییانە بنیادی بنێینەوە، بۆ ئەوەی بتوانین لەم وڵاتەدا باشتر لە خۆمان بگەین.