د.ئاسۆس محەمەد مەلا قادر، زانستی شوێنەوار و زمانە كۆنەكانی لە زانكۆی ڤۆرزبۆرگی ئەڵمانیا تەواو كردووە و تایبەمەند و پسپۆرە لە زانستی شوێنەوارەكانی ڕۆژهەڵاتی نزیك و، جیا لە توێژینەوە زانستییەكانی لە بواری شوێنەوار، لە بواری وەرگێڕانیشدا چەند كتێبێكی ئینگلیزی، ئەڵمانی، عەرەبی بۆ سەر زمانی كوردی وەرگێڕاوە و هەوڵی داوە كتێبخانەی كوردی پێ دەوڵەمەند بكات. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگو»دا (شوێنەوار. كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، لەبەر ئەوەی هەندێك پابەندبوونی بۆ دروست بوو، نەیتوانی ڕاستەوخۆ لەگەڵمان بەشدار بێت، بەڵام قسەكانی بە ڤیدیۆیەكی تۆماركراو بۆ ناردین و بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

زۆر سوپاسی بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە بانگهێشتان كردووم و ئەو دەرفەتەتان پێ دام، لەم گفتوگۆیەدا چەند تێڕوانینێكی خۆم لەسەر هەندێك لەو ئەزموونانەی هەمە لەبارەی بایەخی شوێنەوار، لە دروستكردن و چەسپاندنی ناسنامەی نەتەوەیی و نیشتمان، بخەمە ڕوو.

 لە ڕاستیدا زۆر شادمان دەبووم، ئەگەر ڕاستەوخۆ لەگەڵتاندا بوومایە، بەڵام بەهۆی چەند پەیوەستییەكەوە كە ماوەیەكە بڕیاریان لەسەر دراوە و بەڵێنیشم پێشتر بەوان دابوو، نەمتوانی ڕاستەوخۆ لەگەڵتان بەشدار بم. هیوادارم ئەم تۆمارە ڤیدیۆییە ببێتە مایەی پڕكردنەوەی ئەم كەلێنە.

شوێنەوار بە واتا سادەكەی، هەموو پاشماوە كۆنەكانی جێدەستی مرۆڤایەتی دەگرێتەوە، یان ئەگەر هەر لە بنچینەی داڕشتنی وشە كوردییەكە وەری بگرینەوە، «واتە شوێنی وار» شوێنەوار دەبێتە بەڵگەی ماددی بۆ ناسینەوە و دیاریكردنی كارەكانی مرۆڤ لە ڕابردوودا، كەواتە ناساندن و داڕشتنی ناسنامە، ئەركێكی هەرە گرنگی لە ڕێگەی شوێنەوارەوە دەبێت.

شوێنەوارەكان پێویستیان بە توێژینەوەی ئەكادیمی هەیە، دوای ئەوەی لە ڕێگەی ڕێبازی لێكۆڵینەوەی ئەكادیمی لە چوارچێوەیەكی دیاریكراودا دەناسێنرێن و دەخرێنە ڕوو، دەبنە بنچینەیەك بۆ ڕوونكردنەوەی لایەنە شاراوەكان و ساغكردنەوەی پرسیارە ناڕوونەكان. ئەم شوێنەوارانە هەم بۆ ناسنامەی نیشتمانی، هەم بۆ ناسینی گەل و نەتەوە گرنگن، شوێنەوارەكان بایەخێكی زۆر گرنگیان هەیە لە دیاریكردنی بنچینە و ڕەوایەتیدان بە نەتەوە، یان گەل و دەوڵەتدا.

لە ڕێگەی شوێنەوارەوە دەكرێت ناسنامەی ئەو چاندەی كە هەبووە، بە شێوەیەك دابڕێژرێتەوە كە هەستی ئەوە لای مرۆڤ، یان لای مرۆڤەكان دروست بكات، حەز و ئارەزوویان بەرەو ئەوە بڕوات، كە خۆیان بە بەشێك، یان خۆیان بە وەچەی ئەو چاندە بزانن.

هەڵكۆڵینی شوێنەوارەكان كاریگەرییەكی گرنگیان لە دروستكردنی پەیوەندیی نێودەوڵەتی و دۆزینەوەی چاندە كۆنەكاندا هەیە، كنە و پشكنینە شوێنەوارییەكان لە سەردەمەكانی پێش مێژوودا، لایەنەكانی چاندی مرۆڤایەتی و شێوازی ژیان و دواتریش پێشكەوتنی گوند و شۆڕشی كشتوكاڵی دەردەخەن. ئەمانە دەبنە توخمێكی گرنگ لە دروستكردنی ناسنامەی نیشتمانی و نمایشكردنیان لە مۆزەخانەكاندا، یان لە پێشانگەی تایبەتدا، دەبنە بنەمایەك بۆ لایەنی پەروەردە و هۆشیاركردنەوەی خەڵك.

شوێنەوار دەتوانێت وێنەیەكی ڕاستەقینەی ناسنامەی نیشتمانی و خاك لە لایەكەوە پێشان بدات، و لەلایەكی دیكەیشەوە دەتوانێت وێنەیەكی ڕاستەقینەی ناسنامەی گەل، یان نەتەوە لەسەر ئەو خاكە نیشان بدات. بۆ نموونە، لە ئەڵمانیادا نزیكەی ٦٨٠٠ مۆزەخانە هەن، مۆزەخانەكان لە ئەڵمانیادا ئەركێكی گرنگیان لەم لایەنانەی خوارەوە لە ئەستۆدایە:

● یەكەم، مۆزەخانەی هەرێم و ناوچەكان، مێژووی هەرێم و ناوچەكە دەگێڕنەوە بە هەموو لایەنەكانیەوە.

● دووەم، مۆزەخانە نیشتمانییەكان، مێژووی نەتەوەكە و قۆناغە مێژووییەكان دەخەنە ڕوو.

● سێیەم، مۆزەخانە تەكنیكی و زانستییەكان، مێژووی داهێنان و پەرەسەندنی تەكنیك لە بوارێكی دیاریكراو و ئەركی زانست دەخەنە ڕوو.

لە ڕووی پەروەردە و فێركردنەوە، شوێنەوارەكان لە چوارچێوەی چەمك و ڕەنگڕێژیی گونجاودا، بنەمایەكن بۆ دانانی بەشێكی پڕۆگرامی پەروەردە و فێركردن، ئەمە جگە لە دانانی نووسین لەسەر كەلوپەل و بابەتەكان.

گرنگیدان بە شوێنەوار و ڕەنگدانەوەی ئەم گرنگیپێدانە لە بەرگی دەرەوەیدا، خۆی لەخۆیدا نیشانەیەكی ناسنامەی ئەو گەل و نەتەوەیە دەردەخات، كە تا چەند هۆشیارن لەبارەی ڕابردووی خۆیانەوە، یان تا چەند بەرهەم و دەستكەوتی ڕابردووی خۆیان بە گرنگ دەزانن و دەیپارێزن. ئەمە جگە لەوەی كە دەبنە سەرچاوەی داهات و مایەی گەشەی ئابووری و ڕاكێشانی گەشتیاران.

ئەمانە پێكەوە دەبنە مایەی نیشاندانی ناسنامە و خۆناساندن لەلایەكەوە، لەلایەكی دیكەشەوە ڕەوایەتی بە درێژەپێدان و مانەوە دەدەن، واتە شوێنەوار دەبێتە مایەی بووژانەوە و هێز و گوڕبەخشین بە توانای بیركردنەوە، بۆ وانە لێوەرگرتن بۆ ئێستا و داهاتوو.

بۆیە پێویستە گرنگی بە لایەنی مەعریفی و بڵاوكردنەوەی ئەم بابەتانە لەسەر ئاستی ناوخۆ بدرێت، بە شێوەیەك كە لەگەڵ ئاستە جیاوازەكاندا بگونجێت و بە شێوەیەك پێشكەش بكرێت، كە تەواوی چین و جیاوازییەكانی كۆمەڵگە بتوانن لە بەهاكەی تێبگەن. لەسەر ئاستی دەرەوەدا، پێویستە پشتوانیی فەرمی لە گەیاندن و گواستنەوەی زانیاری و زانستی شوێنەوار، چ وەك شوێنەوار خۆی، چ وەك بەشێك لە نووسینەوەی مێژوو بكرێت.

بایەخدان بە زمانی ئەو گەلانەی كە بەشێك بوون لە مێژووی ئەم وڵاتە، ئەو زمانانەی كە لە ڕێگەی كنە و پشكنینی شوێنەوارییەوە دۆزراونەتەوە، خۆی لە خۆیدا دەبێتە مایەی بەهێزكردنی ناسنامەی نیشتمان و نەتەوە، چونكە سەرچاوەیەكی سەرەكیی نووسینەوەی مێژوو و جوگرافیا و ئامرازەكانی گواستنەوە و گەیاندن و لایەنی كۆمەڵایەتین و دەبنە تەواوكەری شوێنەوار وەك بەڵگەی بەردەست، واتە تێكهەڵكێشانی نێوان شوێنەوار و زمانە كۆنەكان، دەتوانێت ئەم ناسنامەیە بەهێزتر بكات.

بۆ نموونە، دەقەكانی پاشانشینی «ئەڕاپخا»، كە زیاتر لە پێنج هەزار دەقی مێخین و لە هەر یەكێك لە یورگان تەپە، كەركووك، تەلفەخار دۆزراونەتەوە، مێژووی ئەم دەقانە دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ساڵانی ١٥٠٠ تاوەكو ١٣٣٠ ی پێش زایین. ئەم دەقانە زانیاریی ورد لە بارەی ژیانی كۆمەڵایەتی و ئابووری و یاساییەوە پێشكەش دەكەن، هەروەها نیشانمان دەدەن، چۆن تاكەكانی كۆمەڵگەی ئەو سەردەمە لەگەڵ یەكتردا هەڵسوكەوتیان كردووە و، چۆن كێشەكانی نێوان خۆیان چارەسەر كردووە. كۆنترین نەخشەی جوگرافی كە ڕووبەر و كێڵگە و ڕووبار و نووسینی لەسەر بێت، لە «نوزی» دۆزراوەتەوە، واتە هەر لە چوارچێوەی ئەو دەقانەدا كە باسم كردن.

داڕشتنەوەی ئەم لایەنانە لەسەر بنەمایەكی زانستی دەبێتە هۆی دروستكردنی هۆشیاریی مێژوویی لەبارەی ڕابردووەوە. پۆلێنكردنی ئەم جۆرە زانیارییانە و گەیاندنیان، ناسنامەی نیشتمانی و خاك و نەتەوە پتەو دەكەن، ئەمە سەرەڕای دۆزینەوەی شوێنەوارەكان و گەیشتنیان بە مۆزەخانە جیهانییەكان و دروستكردنی پەیوەندیی نێودەوڵەتی لەگەڵ زانكۆكاندا، ناسنامەی نەتەوە بە شێوەیەكی ئەرێنی پێشانی دونیای دەرەوە دەدات.

بایەخدان بە لایەنی مەعریفی، لە ڕووی هەڵهێنجانی زانیاریی نوێ، دەبێتە بنەمایەكی گرنگ بۆ پێشكەوتنی كۆمەڵگە، واتە هەڵهێنجانی زانیاری لە ڕێگەی شوێنەوارەكانەوە، بوارێكی نوێی مەعریفی دەكاتەوە، كە مرۆڤ بتوانێت ڕاستیی نوێ هەڵبهێنجێتەوە، و لەسەر بنەمای ئەم ڕاستییانە جارێكی دی زانیاریی نوێ بەرهەم بهێنێت.

ڕوونكردنەوەی شوێنەوارەكان لە قۆناغەكانی ڕاگوزەری و گۆڕانكاریی گەورەدا، زۆر گرنگن و پێشكەوتنی سەردەمەكانی ڕابردوو دەردەخەن، هەر كۆمەڵگەیەك لە سەردەمێكی دیاریكراودا، قۆناغێكی ڕاگوزەریی هەبووە، لەم قۆناغە ڕاگوزەرییەدا، دەتوانێت سوود لە بەڵگەنامە شوێنەوارییەكان و بەڵگەنامە مێژووییەكان وەربگرێت، بۆ ئەوەی لەوە تێبگات ئاخۆ لە سەردەمەكانی پێشتردا، ئەم وەرچەرخانانە چۆن بوون و چۆن ئەم گۆڕانكارییانە ڕوویان داوە، و چۆن نەتەوەكان ناسنامەی خۆیان لە دەستداوە، و چۆن توانیویانە ناسنامەی خۆیان بچەسپێنن، یان ڕزگاری بكەن، یان پەرەی پێ بدەن و.. هتد.

شوێنەوار و پەیكەرە پیرۆزەكان، لە كۆنیشدا بایەخێكی گرنگیان هەبووە، و نیشانەی ڕەوایەتیدان بە ناسنامە و ڕەگوڕیشەیەكی كۆن بوون، كە دەبنە بەشێكی پێكهێنانی ناسنامە. بۆ نموونە، لە سەردەمی نابونائیندا، كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ساڵانی ٥٥٦ تاوەكو ٥٣٩ بەر لە زایین، هاتووە كە پەیكەری خواوەند ئانونی تووم، لە سەردەمانی پێشتردا، لەلایەن دوژمنێكەوە بەرەو ئاراپخا، واتە كەركووكی ئێستا ڕفێندرابوو، و گووتییەكان مەزارگەیان وێران كردبوو. ئینجا دواتر پاشا نێرگلیسەر لە نێوان ساڵانی ٥٦٠ تاوەكو ٥٥٦ی بەر لە زایین، گەڕاندوویەتەوە بۆ سیپار.

سەرەڕای ئەوەی كە شوێنەوارەكان دەبنە سامان و میراتی كەلتوورێكی دیاریكراو، هاوكات دەبنە هێما و نیشانەی ناسینەوەی نیشتمان و نەتەوە و دەوڵەتیش. ڕۆحی سەردەمییانەی گەل و نەتەوە بەدوای ئەو بەڵگە شوێنەواری و مێژووییانەدا دەگەڕێت، كە دەبنە مایەی ڕەوایەتیدان بەو جووڵەیەی دەیەوێت و پێویستی پێیەتی، كە لە دوا جاردا دەبنەوە بە ناسنامە و نیشانەكانی ناسینەوە. واتە هەر گەل و نەتەوەیەك ڕۆحێكی سەردەمییانەی خۆی هەیە و بۆ پەیداكردنی خۆراكی ئەم ڕۆحە، بەدوای بەڵگەنامە شوێنەواری و مێژووییەكاندا دەگەڕێت، بۆ ئەوەی بتوانێت ڕەوایەتی بەم جووڵەیە بدات.

لە ڕێگەی شوێنەوارەوە دەكرێت نەتەوە سیاسەت و بایەخدانی سەردەمی ئێستای خۆی لە ڕێگەی گۆڕانكاریی سەردەمەكانی پێشتر نیشان بدات، ئەمەش لە ڕێگەی نەخشەسازییەكی ژیرانەوە دێتە ئاراوە.