پڕۆفیسۆر مارك سانجوام كالڤێت بۆ گوڵان: هێشتا لە كوردستان و كەتەلۆنیا دەسەڵاتی مەركەزی دەستتێوەردانێكی زۆر لە بڕیارەكانی هەرێمەكاندا دەكات
مارك سانجوام كالڤێت، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسییە لە زانكۆی پۆمپیۆ فابرا لە ئیسپانیا و ئەندامی گرووپی توێژنەوەی تیۆریی كۆمەڵایەتی و سیاسییە، پێشتریش وانەبێژ بووە لە زانكۆی كەتەلۆنیا، هەروەها ڕاوێژكاری حكومەتی كەتەلۆنیا بووە، و توێژەر بووە لە زانكۆی ئیدینبێرگ، زانكۆی لاڤاڵ، زانكۆی كیوبیك لە مۆنتریاڵ و تایبەتمەندە لە بواری فیدڕاڵیزم و مافی چارەنووس، و پرسی جیابوونەوە و حوكمڕانی لە دەوڵەتە فرە ئاستەكاندا. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پەیوەست بوون بە پرسی فیدڕاڵی و هەرێمە فیدڕاڵییەكانەوە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە كوردستان و كەتەلۆنیاوە.
* با لە پرسیارێكی تیۆرییەوە دەست پێبكەین لەبارەی فیدڕاڵیزمەوە، كە بە زۆری ناوزەد كراوە بەوەی هەم بریتییە لە میكانیزمێك بۆ پێكەوەگونجاندن و لە هەمان كاتدا سەرچاوەیەكە بۆ ناكۆكییش. بە دید و تێڕوانینی ئێوە تا چ ڕاددەیەك دەكرێت فیدڕاڵیزم ڕێكار و ڕێوشوێنێك بێت بۆ لەخۆگرتنی بارگرژییەكانی پەیوەست بە پاراستنی یەكێتیی دەوڵەت و خەونە نەتەوەییەكانی پێكهاتەكانی نێو وڵاتەكە؟
- فیدڕاڵیزم لە مانا گشتی و بەرفراوانەكەیدا هەمیشە پەیوەست كراوەتەوە بە ڕێگاچارە، یان میكانیزمێكی فیدڕاڵییەوە بۆ لەخۆگرتنی بارگرژییە پەیوەندیدارەكان بە كێشە و ناكۆكییەكانی پەیوەست بە خاك و ئەو فرەییە لە نێو وڵاتەكەدا لە ئارادایە. هەرچۆنێك بێت، چەندین چەشن و جۆر و ڕێوشوێنی فیدڕاڵی هەن و لە ئارادان كە ئامانج لە گرتنەبەریان چارەسەركردن و یەكلاكردنەوەی ئەو كێشە و ناكۆكییانەیە. بۆ نموونە، ئێوە لە كوردستان و كەتەلۆنیا بڕوانن، كە چەندین كێشە و بارگرژی هەن و دەبوو چوارچێوە فیدڕاڵییەكە لە وڵاتی عێراق و ئیسپانیا بە چەشنێك بوونایە و ئەو خەسڵەت و تایبەتمەندییانەیان هەبووایە كە ئاراستەی كاركردنیان بە ئامانجی چارەسەركردنی ئەم كێشانە بوونایە. بە تێڕوانینی من گرنگترینی ئەو خەسڵەتانە بریتییە لە دەسەڵاتی سیاسی. هەروەها دەبێت ئەوە بڵێم كە پێویستە ڕێكارە فیدڕاڵییەكان بە چەشنێك بن، كە ببنە هۆی بەرپێگرتنی سەنتڕاڵی، یان توانای بەرپێگرتنی تاكڕەویی دەسەڵاتی ناوەندیان هەبێت. مەبەستم تاكڕەویی پایتەختەكانە (بەغدا و مەدرید) كە دەبێت هەندێ لە دەسەڵات و دەستڕۆیشتوویی سیاسی بۆ هەرێمەكانیش دەستەبەر بكات. بۆ ئەمە مەبەستەش دەبێت جۆرێكی جیاوازی فیدڕاڵی بگیرێتەبەر. یەكێك لە نموونە توندەكان لەم ڕووەوە بریتییە لە پێدانی دەسەڵاتێكی زۆر بە یەكە -هەرێمە- فیدڕاڵییەكان كە بە ڕاددەیەكی زۆر خۆیان حوكمڕانیی خۆیان بكەن، بە شێوەیەك كە هەرێمە فیدڕاڵییەكە لەلایەن دەسەڵاتی ناوەندەوە هەراسان نەكرێت. ئەم شێوازە بۆ دورگەكان، یان هەرێمە زۆر بچووكەكان گونجاوە. واتە هەرێمە بچووكەكان دەبێت لە چوارچێوەی فیدڕاڵیەتە گەورەكاندا، ئیدارەی یاسا و دەسەڵاتی كارگێڕی خۆیان بكەن و خۆیان باج كۆبكەنەوە. باشووری تیرۆڵ، كە هەرێمێكی زۆر بچووكە لە باشووری وڵاتی ئیتاڵیا، نموونەیەكە لەم ڕووەوە، كە كەمینەیەكی ئەڵمانی تێدایە و بە ڕاددەیەكی زۆر گەورە خۆیان كاروبارەكانی خۆیان بەڕێوە دەبەن. ئەگەرچی سەنگ و قورساییەكی زۆریان نییە لە ڕۆمادا، بەڵام ئەوان پێویستیان بەم سەنگ و قورساییە نییە، لەبەر ئەوەی بە ڕاددەیەكی زۆر جڵەوی كاروبارەكانی خۆیان لە دەستی خۆیاندایە و باج كۆدەكەنەوە و یاساكانی خۆیان جێبەجێ دەكەن و هەرێمەكەی خۆیان بەڕێوە دەبەن. نموونەیەكی تەواو پێچەوانە بریتییە لە هەرێمێكی گەورە. كە دەیەوێت لە چوارچێوەی فیدڕاڵییەكەدا مومارەسەی مافی چارەنووس بكات، بگرە هەندێ دامەزراوەی بەهێزیان هەیە لەسەر ئاستی فیدڕاڵی. بۆ نموونە، سویسرا مۆدێلێكە لەم ڕووەوە، كە هەرێمەكان هەم ناوچەی خۆیان هەیە و هەم لەسەر ئاستی حكومەتی ناوەندیش بەشدارن. هەروەها دەكرێت ئاماژە بە نموونەیەكی دیكە بكەین لەم ڕووەوە، كە ئەویش ئەڵمانیایە، كە هەرێمەكان دەسەڵاتێكی زۆریان هەیە لە پەیوەندی بە دەركردنی یاساكانەوە. واتە ئەمانە شێوازێكی فیدڕاڵین كە هەرێمەكان بەشدار و هاوبەشن لە دەسەڵاتی مەركەزیدا. كەواتە لەم ڕووەوە دوو شێواز هەن، یەكێكیان ئەوەیە كە هەرێمەكان ئاستێكی بەرزی خۆحوكمڕانییان هەبێت و دابڕاو بن. ئەوی دیكەیان بریتییە لە هاوبەشیكردن لە حكومەتی مەركەزیدا.
* ئێوە لە وەڵامەكەتاندا ئاماژە بە هەرێمی كوردستان دەكەن، كەواتە با بەراوردكارییەك بكەین لە نێوان هەرێمی كوردستان و هەرێمی كەتەلۆنیا، كە لە هەردوو هەرێمەكەدا داوای مومارەسەكردنی مافی چارەنووس تێیاندا سەریهەڵدا، ئەمە سەرباری ئەوەی كە هەردووكیان ئاستێكی بەرچاوی ئۆتۆنۆمییان هەیە. چۆن ئەم مۆدێلانە بوونە ئالنگاری لە تیۆرییە تەقلیدییەكانی فیدڕاڵیزم و مافی چارەنوس، كە ئەو تیۆرانە گریمانەی ئەوە لەخۆ دەگرن، كە ئۆتۆنۆمی دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی فشارەكانی جیابوونەوە؟
- ئەو كەیسانەی ئێوە ئاماژەیان پێدەكەن دەقاودەق ئەوە دەخەنەڕوو كە من پێشتر ئاماژەم پێكردن. كەیسەكانی كوردستان و كەتەلۆنیا ئەوە دەردەخەن كە هەموو ڕێكارێك بۆ دەستەبەركردنی ئاستێك لە خۆحوكمڕانی بەس نییە بۆ دەستەبەركردنی مافی كەمینەكان. ئەوەتا هێشتا لە كوردستان و كەتەلۆنیا دەسەڵاتی مەكەزی دەستتێوەردانێكی زۆر لە بڕیارەكانی هەرێمەكاندا دەكات. كەواتە ئەم پرسە هەمیشە پەیوەستە بە ڕاددە و ئاستی ئەم ڕێكارانەوە. بۆ نموونە، ئەگەر لە مەدرید پرسیار بكەیت، ئەوا وەڵامەكە ئەوە دەبێت كە ئیسپانیا دەوڵەتێكی فیدڕاڵییە. ئەگەر پرسیار لە بەرشەلۆنە بكەین، ئەوا ڕەنگە وەڵامی زۆربەی خەڵكەكە ئەوە بێت كە ئیسپانیا پتر دەوڵەتێكە كە دەسەڵات تێیدا بە مەركەزی كراوە. كەواتە مەسەلەكە ئەوەیە چۆن لە پەرداخەكە دەڕوانیت، ئایا لە نیوە بەتاڵەكەی دەڕوانی، یان تەركیز لەسەر نیوە پڕەكەی دەكەین. هەرچۆنێك بێت، ئەوەی پەیوەست بێت بە كەتەلۆنیاوە، ئەوا دەسەڵاتی سیاسی و پرسە پەیوەندیدارەكان بە بواری داراییەوە لە نێو مەسەلە گرنگ و یەكلاكەرەوەكاندان. بۆ نموونە كەتەلۆنیا ناتوانێت یاساكانی خۆی جێبەجێ بكات، ئەگەر دادگای دەستووری وڵاتەكە ئەو یاسایانە پووچەڵ بكاتەوە. لە ساڵانی پێش ڕیفراندۆمە تاكلایەنەكەی ئەم هەرێمە بۆ سەربەخۆیی، پەرلەمانی كەتەلۆنیا چەند یاسایەكی دەركرد، لە نێویاندا یاسای بنەڕەتیی ئۆتۆنۆمیی كەتەلۆنیا، بەڵام ئەوە بوو دادگای دەستووری پووچەڵی كردەوە. ئەمە لە كاتێكدا كە ئەم یاسایە لە ڕاپڕسییەكەدا پەسەند كرا، ئەویش دوای ئەوەی كە پەرلەمانی مەكەزی ڕەزامەندی لەسەر دا. لەگەڵ ئەوەشدا، دادگای دەستووری ئیسپانیا هەندێ لە بڕگەكانی ئەم یاسایەی پووچەڵ كردەوە. هەروەها جگە لە دەسەڵاتی سیاسی و یاسادانان، كەتەلۆنیا بۆ ڕۆژگارێكی دوور و درێژ داوای دەسەڵاتی دارایی زیاتری دەكرد، بەڵام هێشتا مەدرید پێدانی دەسەڵاتی كۆكردنەوەی باجی زیاتر بە كەتەلۆنیا ڕەت دەكاتەوە. بۆ نموونە، هەرێمی باسك ڕێككەوتنێكی تایبەتی لەم ڕووەوە لەگەڵ مەدریدا هەیە. كە هەندێ لە باج كۆدەكەنەوە و لە كۆتایی ساڵدا هەندێكیان ڕەوانەی ناوەند دەكەنەوە. بەڵام لە كەتەلۆنیا بە پێچەوانەوە، ئەوە مەركەزە كە باج كۆدەكاتەوە و دواتر بەشێكی دەداتە ئەم هەرێمە. كەواتە لێرەدا دوو مەسەلەی گرنگ هەن، یەكێكیان پەیوەستە بە بواری دارایی و ئەوی دیكەیان بە دەسەڵاتی دەركردنی یاساوە. پرسێكی زۆر گرنگی دیكە هەیە -ڕەنگە هەندێ كەس بەم گرنگییەوە لێی نەڕوانن-، ئەویش ددانپێدانانی فەرمییە. ددانپێدانان بە كەتەلۆنیا وەك نەتەوەیەك پرسێكی زۆر گرنگ بوو لە پەیوەندی بە ناسیۆنالیزم و بە جیابوونەوەی ئەم هەرێمەوە. بەڵام دەسەڵاتی ناوەندی و دادگای دەستووری ئیسپانیا بەردەوام ئەوەیان ڕەت كردووەتەوە كە كەتەلۆنیا وەك نەتەوەیەك بناسێنن. بۆیە هێشتا كەتەلۆنیا هەرێمێكی ئۆتۆنۆمییە لە نێو هەرێمە هاوشێوەكانی دیكە لە چوارچێوەی نەتەوەی ئیسپانیادا. واتە یەك نەتەوەی ئیسپانی هەیە، لەگەڵ چەند هەرێمێكدا، كە ئەم مەسەلە ڕەمزییانەش گرنگیی خۆیان هەیە. ئێوەش لە عێراقدا ئەزموونێكی لەم چەشنەتان هەیە، كاتێك دەستووری نوێی عێراق داڕێژرا. كەواتە هەر وەك پێشتر ئاماژەم پێكرد، ئەگەر هەرێمەكە زۆر بچووك نەبێت، یان دوورگەیەك نەبێت، ئەوا پێویستە بونیادی فیدڕاڵی بە چەشنێك بێت كە كەمینەكان لەخۆ بگرێت لەسەر ئاستی دەسەڵاتی ناوەندی و پێویستە كەمینەكانیش مافی ئەوەیان هەبێت، كە بتوانن ڤیتۆی ئەو بڕیارانە بكەن كە كاریگەری و دەرئەنجامی نەرێنییان هەیە. بە دەربڕینێكی دیكە تاوەكو كەمینەكان ئەم دەسەڵاتەیان نەبێت و تاوەكو كەمینە نەتەوەییەكانی نێو دەوڵەتەكە، هەست نەكەن كە بەهێزن لە نێو دەوڵەتەكەی خۆیاندا و دەسەڵات و دەستڕۆیشتووییان هەیە لە نێو سیستمە فیدڕاڵییەكەدا، واتە تاوەكو ئەم بارودۆخە نەیەتە ئاراوە، ئەوا هەمیشە دەبێت چاوەڕی ئەوە بكەین كە ئەم كەمینانە داوای ئۆتۆنۆمی و بگرە داوای سەربەخۆیی و جیابوونەوەش بكەن.
