ئەحمەد سالار، هونەرمەندێكی گەورە و دیاری بواری شانۆی كوردییە و، هەتا ئێستا 40 شانۆگەریی نووسیوە و، سیناریۆی بۆ دەیان شانۆ داڕشتووە، وەك ئەكتەرێكی لێهاتووش لە دەیان شانۆگەری و درامای كوریدا ڕۆڵی زۆر گەورە و گرنگی گێڕاوە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتووگۆ»دا (هونەر و ناسنامە، كورد چی بكات باشە؟)، بەم جۆرە بیروبۆچوونەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

لە هەر كەلتوورێكی ڕەسەن و خاوەن ناسنامەدا، چەندین ستوونی پتەو هەن كە بناغەی گەورەیی و جیاوازیی گەلێك دادەمەزرێنن. بۆ گەلی كوردیش، یەكێك لە گرنگترین و پڕشنگدارترینی ئەو ستوونانە، بێگومان زمانەكەیەتی، زمانێك كە وەك ڕووبارێكی پڕ لە نهێنی، بە قووڵایی و دەوڵەمەندییەكی بێ وێنەوە لە دەوروبەرەكەی جیا دەكرێتەوە. ئەم جیاوازییە تەنیا لە ئاخاوتنێكی سادەدا كورت نابێتەوە، بەڵكو لە ناخی پڕ و پوختەیی و دەربڕینێكی فراواندایە كە وای لێ دەكات، ببێتە كانگایەكی ڕەسەنی كەلتوور و ژیاری مرۆڤایەتی. ئەو دەوڵەمەندییە بێ سنوورەی لە دەربڕینەكانی زمانی كوردیدا خۆی دەنوێنێت، لە كەمترین زمانەكانی دیكەی جیهاندا بەدی دەكرێت، هەر ئەمەش وای كردووە، زانایان و لێكۆڵەران لە مێژەوە بە سەرسوڕمانەوە لێی بڕوانن. لێرەدا دەكرێت ئاماژە بە وتارە بەنرخەكەی ڕەفیق حیلمی بكرێت كە ساڵی ١٩٢٠ لە مووسڵ پێشكەشی كرد و تێیدا بە بەڵگە و قسەی بۆ ڕۆژنامەنووسانی فەڕەنسی، دەوڵەمەندی و ڕەسەنایەتیی زمانی كوردیی سەلماند. ئەم وتارە وەك نەخشەڕێگەیەك بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی و پوختەیی ئەم زمانە پیرۆزە مایەوە.

خاڵە هەرە گرنگ و جەوهەرییەكە لەسەر زمانی كوردی ئەوەیە، ئەگەر ئەم زمانی كوردییە پڕ لە هێز و قووڵایی نەبوایە، مەحاڵ بوو لەناو هەزاران ساڵ لە ژێردەستەیی و چەوسانەوە و كاڵكردنەوەدا بتوانێت خۆی بپارێزێت و بمێنێتەوە، بەڵام ئەم زمانە هەمیشە وەك چیاكانی كوردستان بەوپەڕی پتەوی و قووڵییەوە، توانای دەربڕینی هەبووە و تەنانەت لە زۆربەی زمانەكانی جیهانیش دەوڵەمەندتر بووە. ئەم تایبەتمەندییە بێ وێنەیە تەنیا لە زمانی كوردیدا قەتیس نەماوە، بەڵكو هونەری گەلی كوردیش هەمان ڕێچكەی سەربەرزی گرتووەتەبەر.

هونەری كوردی، بەتایبەتی لە ئاواز و گۆرانییەكانیدا، هەڵگری بۆن و شێوازی سەردەمە هەرە كۆنەكانە، بە جۆرێك كە بۆنی «چاخی بەردین»ی لێ دێت و وەك میراتێكی دێرین و زیندوو ماوەتەوە. ئاوازە ڕەسەنەكانی وەك سیاچەمانە و هۆرەی جاف، هەڵگری سرووشتی گوندنشینان، قووڵایی كۆمەڵگەیەكی ڕەسەن و پڕ لە هەست و ژیانن. هەموو پارچە هونەرێكی كوردی بۆنی ژیانی لێ دێت؛ بۆنی خاك و خەڵكەكەی، بۆنی خەم و خۆشییەكان، بۆنی بەرخۆدان و هیوا. ئەم تایبەتمەندییە دەگمەنە، كە تێكەڵییەكی قووڵە لەگەڵ سرووشت و ڕەسەنایەتیی ژیان هەیە، لە گەلانی دیكەدا بەم ڕاددەیە كەمتر بەدی دەكرێت. هەر ئەمەشە وای كردووە، ئەمڕۆ سەرەڕای هەموو ژێردەستەیی و ستەمكارییەكان، گەلی كورد توانیویەتی گەلێكی بلیمەتی گەورە لە جیهانی هونەردا پێشكەش بكات و جیهان سەرسام بكات.

یەڵماز گونای، ناوی بلیمەتێكی كوردە كە بە هونەرە بێ هاوتاكەی جیهانی تووشی شۆك و سەرسوڕمان كرد، هونەرەكەی تەنیا بۆ پیشاندانی شكۆمەندیی نەتەوەیی نەبوو، بەڵكو وەك بەڵگەیەكی زیندوو و پڕ لە قووڵایی بۆ گوزارشتكردن لە ڕاستییە تاڵەكان و ئازارەكانی نەتەوەكەی مایەوە. دكتۆرانامەكەی ئیبراهیم مەحموود لەسەر یەڵماز گونای، كە سەرەتا لە ڕووسییەوە وەرگێڕدرایە سەر عەرەبی و پاشان بوو بە كوردی و بە هەزاران كۆپیی لێ چاپ كرا، بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگرە بۆ گرنگی و قووڵایی كارەكانی گونای. ئەم پیاوە گەورەیە، بە هونەرە باڵاكەی تەنیا شۆڕش و نەهامەتییەكانی گەلی كوردستانی پیشان نەداین، بەڵكو پەیامێكی گەردوونی و مرۆیی پێشكەش بە هەموو مرۆڤایەتی كرد.

لە بواری وێژە و شیعریشدا، گەلی كورد خاوەنی گەورەترین شاعیران و ئەدیبان بووە. نالی، یەكێكە لەو بلیمەتانەی كە شیعرەكانی تەنیا بۆ كورد نییە، بەڵكو هەر كەسێك بیری لێ بكاتەوە و بیانخوێنێتەوە، دەبێتە دۆستی قووڵایی مانا و دەربڕینە باڵاكانی. شیعرەكانی نالی بەسەر كات و شوێندا زاڵن و مانا قووڵەكانی خۆشەویستی و ئازاری مرۆڤایەتی تێدا بەدی دەكرێت، وەك چیرۆكی عیشقە ئەفسووناوییەكەی بۆ مەستوورە خان كە بووە بە نموونەی وەفاداری و خۆشەویستیی پاك.

مەلای جزیری، شاعیرێكی دیكەی مەزنی كوردە كە وەك خوێنەرێكی سەرسام و خۆشەویست، دەتوانم بڵێم كە شیعرەكانی ئەو تەنیا وشە نین، بەڵكو خودی مۆسیقایە؛ سەمفۆنیایەكە كە ڕۆح دەجووڵێنێت. بیرم دێت ڕۆژێك هاوڕێیەكم، كاك ئەنوەر قەرەداغی، بە پەرۆشەوە وتی: «ئێمە مێژووی مۆسیقای ڕەسەنمان نییە». منیش بە دڵنیاییەوە پێم وت: «كاك ئەنوەر، تۆ شیعرەكانی جزیریت خوێندووەتەوە؟ بڕۆ بیخوێنەوە، ئەوە خودی مێژووی مۆسیقای ئێمەیە، گەنجینەیەكی پڕ لە ئاواز و ڕیتمە». شیعرەكانی جزیری وانەكانی عیشق و ئەڤین دەدەن، و قووڵییەكی ڕۆحییان تێدایە كە وەك سەمفۆنیایەكی مەزن وایە و هەستەكان دەجووڵێنێت.

لێرەدا ناكرێ باسی گۆران نەكرێت، ئەو بلیمەتەی كە توانی بچێتە قوڵترین كەن و پەلەكانی زمانی كوردییەوە و پەی بە هەموو نهێنی و ڕازەكانی ببات. گۆران، وەك لووتكەیەكی نەگۆڕ و بڵند لە ئەدەبی كوردیدا دەناسرێت. جارێك لە خزمەتی «جەواهیری»ی شاعیری گەورەی عەرەب، لە بەغداد بووم، پرسیارێكی لێ كردم: «كاكە، ئایا گەلەكەتان دوای «گۆران» لووتكەیەكی دیكەی لە ئەدەبدا هەیە؟» منیش بە شانازییەوە وتم: «مامۆستا، نەخێر، دوای گۆران لووتكە نییە لە ئەدەبدا». ئەمەش گەواهی ئەوەیە كە گۆران توانیویەتی ئەو شیعرە جوان و قووڵانە بنووسێت كە بە درێژایی هەزاران ساڵ لە فۆلكلۆری كوردی و ژیانی گەلەكەی دەدوێن و زیندوو دەمێننەوە.

یەكێكی دیكە لە كەسایەتییە مەزنەكانی ئەدەبی كوردی، پیرەمێردە. ئەو كەسایەتییەی كە بە نووسین و هەڵوێستە نەتەوەییەكانی، بەردەوام و بێوچان خزمەتی زمان و كەلتووری كوردیی كردووە و وەك چرایەكی ڕووناككەرەوە مایەوە. پیرەمێرد، كە هەزاران پەندی پێشینان و شیعری هۆنیوەتەوە، بە ڕادەیەك كاریگەریی هەبووە كە بە مافەوە دەتوانین پێی بڵێین «ئیمپراتۆری شیعری كوردی و ئەدەبی گەلەكەمان بووە». لە سەردەمی خۆیدا، كاتێك ڕۆژنامەی «ژین» بڵاو دەبووەوە، خەڵك لە دووكان و بازاڕەكاندا، لەسەر تەختەی میوەفرۆشان، یان لەسەر ماشێنی بەرگدوورین، بە پەرۆشەوە شیعرەكانی پیرەمێردیان دەخوێندەوە. یەكەم شت كە دەیانخوێندەوە، پەندەكانی ئەو ڕۆژە بوو كە بە تەواوی پەیوەست بوو بە كات و ژیانی خەڵكەوە. ئەم نەریتە جوانە لە ڕۆژنامەگەریی عەرەبی و فارسیدا نەبوو، بەڵام لە كوردیدا هەبوو، ئەمەش نیشانەی قووڵایی كاریگەریی پیرەمێردە لەسەر كۆمەڵگە. هەروەها، ئەگەر پیرەمێرد نەبووایە ڕەنگە ئێمە قەدر و نرخی شاعیرێكی وەك مەولەوی تەوێڵەییمان بە تەواوی نەزانیایە و لە دەستمان بچووایە، چونكە پیرەمێرد ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە ناساندن و بڵاوكردنەوەی بەرهەمەكانی مەولەویدا، ئەو ڕۆژەی خوێندمەوە مەولەوی دەڵێت: «بێسارانییە لە تۆی فەردما»، واتە دەڵێت شیعرەكانم ئەوەندە مەزن و دەوڵەمەندن، وەك بڵێیت شاعیرێكی وەك بێسارانی تێدایە! سەرنج بدەن، ئێمە زۆرینەمان بێسارانی ناناسین، لەبەر ئەوەی بەرهەمەكانی نەگەیشتوونەتە دەستی كەسێكی وەك «پیرەمێرد» كە جارێكی دیكە وەریبگێڕدرێتە سەر سۆرانی و پێمانی بناسێنێت. بەڵام ئەم هەموو گەنجینە جوان و بەنرخە، كەچی زۆر جار نكۆڵیی لێ كراوە و لەژێر هەڕەشەدا بووە، سەرەڕای هەموو ئەم ناخۆشییانە، گەلی كورد هەمیشە سیمای ڕەسەن و شانازییەكانی خۆی پاراستووە.

تەنانەت لەناو ژیانی ڕۆژانەشدا، هونەری كوردی ئامادەییەكی بەرچاو و ڕووناكی هەیە. جلوبەرگی ژنانی كورد تا ئێستاش بە جوانترین و پڕشكۆترین جلوبەرگی دنیا دادەنرێت، كە دەربڕی جوانی و ڕەسەنایەتییەكی قووڵ و بێ وێنەن. یان وەك نموونەی «سندوقی بۆڕاق» كە دەستەهونەری دارتاشێكی سادە بوو، بەڵام بە نەخشونیگاری ورد و ڕەنگاوڕەنگ، سندوقێكی پڕشكۆمەندیی دروست كردبوو كە وێنەی ئەسپی باڵداری پێغەمبەر (د.خ)ی لەسەر بوو. ئەمەش نیشانەی تێكەڵبوونی ئایین، مێژوو، و هونەرە لەناو ژیانی ڕۆژانەی كوردەواریدا، كە دەخرایە ژوورەكان و جلوبەرگە تایبەتی و بەنرخی خانمان تێدا دەپارێزرا.

لە كۆتاییدا، زمانی كوردی، ئەدەبی كوردی، و هونەری كوردی بە گشتی، گوزارشت لە پوختەیی و قووڵییەكی بێ وێنە دەكەن، كە لە هەموو لایەكەوە ڕەنگدانەوەی هەیە. گۆران بە بلیمەتیی خۆیەوە توانی ئەو شیعرە جوان و سەرنجڕاكێشانە بنووسێت كە تا ئێستاش لە ناخی هەمووماندا دەنگ دەدەنەوە و وەك سروودێكی نەمری ژیان ماونەتەوە. ئەمە تەنیا لە شیعردا قەتیس نەماوە، بەڵكو لە هەموو بوارەكانی هونەری كوردی و ژیانی گەلەكەماندا ڕەنگدانەوەی هەیە. گەلی كورد، سەرەڕای هەموو زەحمەتی و دەردەسەرییەكانی مێژوو و شاڵاوی ناحەزان، توانیویەتی ئەم سامانە ڕۆحی و هونەرییە مەزنە بپارێزێت و بە نەوەكانی دوای خۆی بگەیەنێت، ئەمەش بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگرە بۆ گەورەیی و نەمرێتی كەلتوورێك كە بۆنی ژیان و ئازایەتی و خۆشەویستیی لێ دێت و هەرگیز ون نابێت.