ماهیر ئەمین سترانبێژی ناوداری كوردستان: لە ڕووی میوزیك و گۆرانییەوە كەس نییە نەزانێت كە بەشێك لە میدیا كوردییەكان (لە نەزانین بێت یان بە پلان) چ كارەساتێكیان خوولقاندووە!
هونەرمەند و ئەندازیار ماهیر ئەمین، یەكێكە لە سترانبێژە دیارەكانی كوردستان و ساڵانێكە چەندین گۆرانیی جوان و ڕەسەنی پێشكەش كردووە، جگە لەوە هەمیشە قسەی خۆی هەبووە دەربارەی چۆنیەتیی بەرەوپێشبردنی گۆرانی و میوزیكی كوردی بە لەبەرچاوگرتنی ڕەسەنایەتی و تایبەتمەندییەكانی ئەو هونەرە. بە وریایی و هەستیارییەوە كار دەكات و دەزانێت پاراستنی ناسنامە چ بایەخێكی گرنگی لە هونەردا هەیە، بۆیە دەیەوێت لەم سەردەمە تیژڕەو و پڕزانیارییەدا هەوڵەكان چڕ بكرێنەوە، تا لە نێوەندە نێودەوڵەتییەكاندا بە فەرمی كەلتووری كوردی بە هەموو بەشەكانیەوە لە (لیستی میراتی مەعنەویی یونسكو)دا تۆمار بكرێن.
لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتووگۆ»دا (هونەر و ناسنامە، كورد چی بكات باشە؟) . بەم جۆرە بیروبۆچوون و پێشنیاز و ڕاسپاردەكانی خستە ڕوو.
سوپاس بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن كە ئەم گفتوگۆیەی لەسەر ئەم پرسە گرنگە «هونەر و ناسنامە» ڕێك خستووە، هەروەها سوپاس بۆ مامۆستایانی بەڕێز كە پێش من زۆر بابەتی گرنگیان باس كرد، دەربارەی مێژووی هونەری كوردی و ڕۆڵی گرنگی هونەر لە پاراستنی ناسنامەی نەتەوەییدا، بۆیە من هەوڵ دەدەم باسی ئەوە بكەم كە ئێستامان چۆنە و دەبێت چی بكەین بۆ داهاتوو؟
من هاوڕام لەگەڵ زۆربەی ئەو زانیارییانەی باس كران دەربارەی ڕەسەنایەتی و دەوڵەمەندیی كورد لە هەموو بوارە كەلتوورییەكاندا، بە تایبەت میوزیك و گۆرانی، هەزاران بەڵگەش دەیسەلمێنن كە كورد یەكێكە لە ڕەسەنترین نەتەوەكانی ئەم ناوچەیە و بەشدارێكی سەرەكیی دروستكردنی شارستانییەتی كۆنی مڕۆڤە، بەڵام ئەو بەڵگە و دۆكیومێنتانە تا چەند لەسەر ئاستی جیهان ناسراون؟ ناسین بەو واتایەی چەند لەو مەقام و ڕیتم و ئامێرە میوزیكییانەی ئێمە پێمان وایە هی كوردن، و لە لایەن میللەتانی دیكەی ڕۆژهەڵات، تەنانەت یۆنانییەكانیش بەكار دەهێنرێن. دكتۆر ئامانج ناوی بەشێكیانی هێنا، لە ڕێكخراوی یونسكۆدا لە لیستی میراتی مەعنەوی Intangible Cultural Heritage List بە ناوی كوردەوە تۆماركراون یان تەنانەت كورد وەك هاوبەشێكیش ناوی نووسراوە؟
بۆ نموونە مەقامە فارسییەكان و ئامێرە فارسییەكان بە ناوی فارسەوە تۆمار كراون و هەمان حاڵەت بۆ میللەتانی دیكەش، ئەگەر باسی ئامێری كەمانچە (جۆزەی ئێرانی) بكەین، دەبینین بە ناوی فارسەوە تۆمار كراوە و بەم شێوەیە بۆ ئامێر و مەقامەكانی دیكەش، بەڵام ئێمە چیمان كردووە بۆ (دووزەلە، دەف، زوڕنا، تەموورە و...تاد) و (قەتار، لاوك، حەیران، خاڵۆكەر، ئەڵاوەیسی، سیاچەمانە، هۆرە و...تاد) و (گەڕیان، دەروێشی و...تاد) ئەو ئامێر و مەقام و ڕیتمانەی پێمان وایە هی ئێمەن و دەبێت بە ناوی كوردەوە لەو لیستەدا تۆمار بكرێن؟
بەپێی بەدواداچوونی من، میللەتانی تورك و عەرەب و فارس لە ڕێگەی حكومەتەكانیانەوە لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ـە وە بە فراوانی دەستییان كردووە بە تۆماركردنی توخمە كەلتوورییەكانی خۆیان لەو لیستەدا و ڕەنگە زۆر شت بە ناوی ئەوانەوە تۆمار كرابێت، كە كورد پێی وا بێت هی خۆیەتی، یان تەنانەت هاوبەشە تێیدا. ئەم هەڵمەتی تۆماركردنەی ئەوان دەستیان داوەتێ دوای ئەوە دێت كە لە دنیادا دۆكیومێنتكردن ئاسان بووە و هەر میللەتێك تەمبەڵی بكات و لە تۆماركردن دوابكەوێت، ڕەنگە بەشێكی زۆر لە میراتە مەعنەوییەكەی بەناوی خەڵكی دیكەوە تۆمار بكرێت، بە تایبەت ئەوانەی مشتومڕئامێزن و زیاتر لە میللەتێك بە هی خۆی دەزانێت، كورد لەم ڕووەوە زوڵمی زۆر لێ كراوە، بۆ نموونە دەڵێن كۆنترین پەرستگە لە مێژوودا ئەو پەرستگەیەی ئورفای باكووری كوردستانە كە ناوی «گڕی مرازا»یە و تەمەنی دوازدە هەزار ساڵە. هەر بە ناوەكەیدا دیارە كە هی كوردە و ماناكەی بە سۆرانی (گردی مرازان) دەگەیەنێت، كەچی بە ناوی (گۆبەكلی تەپە) تۆماركراوە كە ناوێكی توركییە و زۆر ڕوونە كە لەم دواییانەدا لێی نراوە. ئایا لۆژیك قبووڵی دەكات عەرەبێك مەقامێك دروست بكات و ناوی بنێ (كورد) یان (ڕاست)؟ بێگومان نا. بەڵام بەشی زۆری عەرەب ددان بەوەدا نانێن كە (ڕاست) عەرەبی نییە و ناویان ناوە (ڕەسەد) چونكە ئەو مەقامە بە كۆڵەكەیەكی گرنگی گۆرانیی عەرەبی دادەنرێت. بێگومان مەقامی (كوردی)یش بە هەمان شێوەیە و ڕەنگە هەوڵی گۆڕینی ناوەكەشی درابێ و سەركەوتوو نەبووبن.
بۆیە یەكلاكردنەوەی ئەم بابەتانە لە ئێستادا ئەركێكی بەپەلە و پێویست و گرنگیی حكوومەتی هەرێمی كوردستانە وەك دامەزراوەیەكی فەرمی لە جیهاندا، كە دەبێت لە ڕێگەی پێكهێنانی لێژنەیەكی پسپۆڕەوە دەست بەم هەنگاوە نیشتمانی و نەتەوەییە بكرێت.
بۆ ئەو هەنگاوانەی دیكەی كە پێویستە لە ئێستادا كورد چی بكات؟ زۆر بە سادەیی لە ڕێگەی ژیریی دەستكردەوە وەڵامێكی پوخت و نەخشە ڕێگەیەكی ڕوونمان دەست دەكەوێت. گرنگترین خاڵەكانیش ئەوەن كە دەبێت لە سێكتەرەكانی (پەروەردە و فێركردن، میدیا، ڕۆشنبیری و... تاد) كار بكرێت، بەڵام ئایا باشووری كوردستان بەم دامەزراوانە و كەرەستانەی لە بەردەستیەتی لە پەروەردە و میدیا و ڕۆشنبیری كە بە داخەوە هەرسێكیان وێرانن، دەتوانێت ئەم شەڕە بكات؟
هەموومان حاڵی پەروەردە دەبینین كە لە ڕووی میوزیك و گۆرانییەوە نەك ڕۆڵێكی ئەرێنیی نییە، بەڵكوو زۆر جار هانی منداڵی كورد دەدات كە بە زمانی ئینگلیزی بئاخافێت و ستران بڵێت. زمانی كوردی لەم سەردەمەدا بووە بە زمانی منداڵانی گەڕەكە هەژارەكان و لای بەشێكی دیكە وەك زمانێكی كلاس نزم تەماشا دەكرێت، جگە لەوەی وانەی هونەر لە قوتابخانەكاندا وانەیەكی لاوەكیی بێ شكۆ و ناكاریگەرە، ئیتر چۆن پەروەردە دەتوانێت ناسنامەی كەلتووریی نەتەوەیی بپارێزێت؟
كەرەستەی دووەم میدیایە، كە تووشی پاشاگەردانی و سەرلێشوانێكی بێ وێنە بووە بە هۆی ئەوەی هەر گەڕەك و كۆمپانیا و زانكۆ و گرووپ و كەسایەتییەكی سیاسی، یان دەوڵەمەند، میدیای تایبەتی خۆیان هەیە و پرەنسیپێكی (نیشتمانی، نەتەوەیی، كۆمەڵایەتی، زمانەوانی، كەلتووری) نییە كە هەموو ئەو میدیایانە تێیدا هاوبەش بن و پابەندی بن، بۆیە هەر میدیایە و بە ئەدەبیاتێكی تایبەت و جیاواز لەوەی دیكە كار دەكات و هەر یەكە و لە بەژەوەندیی گرووپ و تاقمەكەی خۆی بازاڕ بۆ هەر شتێك دروست دەكات، كە خۆی بیەوێ. باسی زمان هەر ناكەم كە چۆن لە میدیادا كراوە بە پەند و عیبرەت، بەڵام لە ڕووی میوزیك و گۆرانییەوە كەس نییە نەزانێت كە بەشێك لە میدیا كوردییەكان (لە نەزانین بێت یان بە پلان) چ كارەساتێكیان خوولقاندووە! دەزانم ئەم تەوژمی پڕوپووچییە هەموو دنیای گرتووتەوە و پێوەرەكان گۆڕاون، بەڵام ئەوەی بەشێك لە میدیا كوردییەكان بە گۆرانیی كوردیی دەیكەن، با بە دەواری شڕی ناكات و بێ وێنەیە. ئاخر جاران میدیا تەنانەت بۆ دەستەبژێر و نوخبەی كۆمەڵگەش ڕابەر و سەرچاوە بوو، كەچی ئێستا بووە بە پاشكۆ و شوێنكەوتەی بێ كلاسترین و دواكەوتووترین چینی كۆمەڵگە. جاران میدیا هانی دەدایت بۆ بیركردنەوە، ڕاستگۆیی، مەردایەتی، چاكە و دەست و داوێنپاكی و ڕەوشتی بەرز، ئێستا میدیا خەڵك ئامادە دەكات بۆ گەمژەیی و درۆكردن و نامەردی و كۆیلەیی و داڕمانی ڕەوشتی، جاران میدیا بە مەعریفەتەكانی ڕزگاری دەكردین لە ئەفسانە و خورافە، ئێستا خورافە و ئەفسانەمان بۆ ئارایشت دەكات و دەمانداتە دەست فاڵچی و قاوەگرەوەكان، جاران میدیا هەر وا ئاسان بە كەسێكی نەدەگوت هونەرمەند یان مامۆستا، ئیستا ئەو نازناوانە هێندە بۆ قەرەقۆز و بێ هونەرەكان بەكار دێن، هونەرمەندانی ڕاستەقینە شەرم لەو نازناوانە دەكەن. ئاخر هونەرمەندانی ڕاستەقینە چۆن سارد نابنەوە كە دەبینن میدیایەكی زەبەلاحی خاوەن ملیۆنان بینەر، بە موهەریجێك كە هونەری شێواندووە، بڵێت مامۆستای هونەرمەند؟
كەواتە دەبێ زۆر شێلگیرانە كار لەسەر ئەمە بكرێت، دەنا ئەم دۆخە بەردەوام بێت، نەك ناسنامە، هەموو شتێك لە دەست دەچێت.
كەرەستەی سێیەم وەزارەتی ڕۆشنبیرییە كە زۆر جار باس لە ڕۆڵ و كاریگەرییەكەی كراوە و هونەرمەندان هەزاران تێبینییان هەیە دەربارەی چۆنییەتی كاركردن و ئەرك و كاریگەرییەكانی، بۆیە نامەوێ قسەكانم دووبارە بن.
لە ڕاستیدا من ماوەیەكە بێ ئومێد بووم لە قسەكردن لەم بابەتانە، بۆیە ساڵانێكە ئامادە نیم بچمە هیچ پڕۆگرامێك و نامەوێ هیچ گفتوگۆیەكی لەم شێوەیە بكەم، بەڵام بۆ ئێرە هاتم، بۆ؟ چونكە دەزگایەكی گرنگ و گەورەی لەم شێوەیە ئەگەر بیەوێت دەتوانێت فشار بكات و گۆڕانكاری دروست بكات. هیوادارم ئەم جارە گوێمان لێ بگرن و پەیامی من و ئەم هونەرمەندە گەورانە بگەیەندرێتە ناوەندەكانی بڕیار و لە داهاتوویەكی نزیكدا گۆڕانكاری ببینین.
