د. ئامانج غازی، یەكێكە لە مامۆستا ناسراوەكانی بواری میوزیك لە كوردستاندا، مامۆستایە لە كۆلێژی هونەرەجوانەكانی زانكۆی سەڵاحەدین- هەولێر و ماستەری لە میوزیكدا هەیە، تێزی دكتۆراكەشی لەسەر دووبارە زیندووكردنەوەی كەلەپووری گۆرانیی كوردییە لە میوزیكی هاوچەرخی كوردیدا و، یەكێكە لە دامەزرێنەرانی»تیپی میوزیكی پاشای گەورە لە ڕواندز، پەیمانگەی هونەرەجوانەكانی هەولێر ئۆكسترای كوردستان، گرووپی ستران»، هەروەها خاوەنی زیاتر لە 10 كێتێبە لە بوارە جیاوازەكانی میوزیكی كوردیدا و، زیاتر لە سەدان ئاوازی بۆ «هونەرمەندانی كوردستان، كۆڕاڵی هونەری، شانۆگەری، پێشانگەی تابلۆی هونەرمەندانی شێوەكاری كوردستان داناوە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتووگۆ»دا (هونەر و ناسنامە، كورد چی بكات باشە؟)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بیروبۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستە ڕوو.

سوپاسی بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر پرسێكی زۆر گرنگ كە ئەویش «هونەر و ناسنامەیە» كۆمەڵێك مامۆستای گەورە و پسپۆڕ و تایبەتمەندی بوارە جیاوازەكانی پێكەوە كۆ كردووەتەوە، بۆ ئەوەی گفتوگۆ لەسەر ئەم پرسە بكەین، كە لە ناویاندا مامۆستای گەورە «د.دڵشاد محەمەد سەعید» ئامادەیە، كە من بە مامۆستای خۆمی دەزانم، بۆیە دەستپێكی قسەكانم بە یادگارییەك لەگەڵ مامۆستا دەست پێ دەكەم.

لە 24ی نیسانی 1978، واتە 47 ساڵ پێش ئێستا، لە فیستیفاڵی چالاكیی قوتابیانی عێراق، كە لە شاری سەماوە بەڕێوە چوو، بەدیداری مامۆستا دڵشاد شاد بووین، ئەو كات من مێردمنداڵێكی تەمەن 12 ساڵ بووم و مامۆستاش تەمەنی 20ساڵ بوو و تازە پەیمانگەی هونەرەجوانەكانی بەغدای تەواو كردبوو، شەو مامۆستا سەردانی كردین و بە كەمانچەكەی ئاوازی « شوان»ی بۆ ژەندین، دوای 47 ساڵ و هەتا ئێستاش چێژی ئەو ژەنینەی لە یادەوەریمدا ماوە. دەمەوێت ئەو ڕاستییەش بڵێم كە ئێمە وەك تیپی «میوزیكی پاشای گەورە» لە ڕواندز، ناسنامەی میوزیك و ڕەنگدانەوەی ئەو مۆركە لە ناو هەر چوار توخمەكەی میوزیكدا كە بریتین لە «میلۆدی، ڕیتم، هارمۆنی، تێبمەری دەنگ» لە ژەنینەكەی د.دڵشاد فێر بووین و پەروەدەی میوزیكیمان وەرگرت.

لێرەوە كە دێمە سەر باسەكەم، دەمەوێت بە كورتە باس لە كۆمەڵێك بابەت بكەم، كە پەیوەستن بە چۆنیەتی دیاریكردنی «ناسنامەی هونەری»یمان و، بۆ دیاركردنی ئەم ناسنامەیە چی بكرێت باشە؟

بە بۆچوونی من سێ خاڵی گرنگ هەن كە چوارچێوەی «ناسنامەی هونەری» دیاری دەكەن و دەبێت ئێمە لەسەر ئەم خاڵە هەڵوەستە بكەین، لەم گفتوگۆیەدا كاك مستەفا دادار، باسی دوو بواری گرنگی كرد، كە بریتی بوون لە «میوزیكۆلۆژی و ئیتنۆمیوزیكۆلۆژی» كە بۆ ئێمە ناسنامەی هونەری لە هەردوو بوارەكەدا ڕەنگدانەوەیەكی گرنگی هەیە، یەكەمیان كە «ئیتنیۆمیوزیكلۆژی»‌یە، پەیوەستە بە زانستی میوزیكەوە، دووەمیشیان كە «میوزیكلۆژی»یە، پەیوەستە بە لێكۆڵینەوەی میوزیكی گەلان لە ڕووی ئەنترۆپۆلۆژی و بوارەكانی دیكەشەوە، كۆمەڵێك ڕەهەند هەن كە كاریگەرییان لەسەر ناسنامەی هونەرییەوە هەیە، ئەمەیان وەك خاڵی یەكەم.

خاڵی دووەمیان پەیوەندیی بە تایبەتمەندیی میوزیك و گۆرانیی كوردییەوە هەیە، بەوەی ئەم تایبەتمەندییە لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە؟ خاڵی سێیەمیش پەیوەندیی بە نەریت و ئەكادیمی میوزیكی كوردییەوە هەیە كە ئەمیشیان لە چیەوە سەرچاوەی گرتووە.

بە تێڕوانینی من، ڕەهەندە مێژووییەكان وەك «ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی، كاریگەریی ئایین، ڕەهەندی جوگرافی، كاریگەریی مۆرفۆلۆژی، زانستی میوزیك» سەبارەت بە ناسنامەی هونەری زۆر گرنگن بۆ ئەوەی بە خوێندنەوەی ئەم ڕەهەندە جیاوازانە بتوانرێت ناسنامەیەكی دیاریكراو بۆ هونەری كوردی دیاری بكەین، هەروەها لە بواری «ئاواز و میلۆدی»دا، گۆرانیی كوردی دەچێتە خانەی یەكەم كە دیاریكردنی «ناسنامەی هونەری كوردی» دەگرێتەوە، كە سیمای ڕەسەنی هونەری كوردییە. ئێمە بە ڕێگەی ئەو گۆرانییە ڕەسەنانە توانیومانە ئاوازێك دابنێین كە بیكەینە باكگراوەند بۆ ئەو بابەتانەی كە لەناو ئەو ناسنامەیەدا ڕەنگی داوەتەوە.

لە ڕووی تایبەتمەندییەوە، میوزیكی كوردی خاوەنی كۆمەڵێك فۆڕمی چڕینی خۆیەتی. كاتی ئەوە هاتووە بتوانین چەمكێك هەیە (كە تا ئێستا لەناو بواری میوزیكی ڕۆژهەڵاتیدا باوە)، كە باس لە فۆڕمەكانی چڕین دەكرێت لەناو گەلاندا، هەر هەمووی بە «مەقام» ناوزەند كردووە، وەك مەقامەكانی «عەجەم، نەهاوەندە، ئەمانە سێگایە، سەبا و...هتد». لێرەدا ئێمە دەتوانین پۆلێنێكی زۆر جوان بۆ پەیژەی میوزیكی بە جیا لەگەڵ مەقام و مۆدیش بكەین. ئێمە مۆدمان هەیە، ئەمانە مۆدە گرنگەكانن كە لەناو ئاواز و میلۆدیی كوردیدا ڕەنگی داوەتەوە. دەبێت زۆر كاریگەرانە باڵ بكێشێت بەسەر ئەو ناسنامەیەی كە مەستمانە لەناو ئاواز و میلۆدیی كوردیدا ڕەنگدانەوەی هەبێت و كاریشی پێ بكەین، هەم لە ڕووی تیۆرییەوە باسی بكەین، دواتریش بە كردەیی لەناو بابەتەكانی خۆماندا ڕەنگدانەوەی هەبێت.

بۆ نموونە، لەناو ئەو بابەتانەی كە ئێستا ئێمە وەك «مۆرك و شوناسی هونەری كوردی، كۆمەڵێك فۆڕمی چڕینی كوردیمان لە هەرچوار پارچەی كوردستان هەن، كە ئەمانە تایبەتن بە كوردەوە، وەك « لاوك، حەیران، قەتار، ئەڵاوەیسی، خاوكەر، لە نیوەشەو، بەیت، لە باڵوورا، لە پایزۆك، پاییزە، حەیرانۆك، لاوژە»، هەموو ئەو فۆڕمانە ئەوجا چ فۆڕمی ئایینی، یان دنیایی بن، ئەمانە فۆڕمی چڕینی كوردین و ڕەنگدانەوەیان لەناو مەقامەكانی ڕۆژهەڵاتدا هەیە، یان ڕاستتر بڵێم لەناو مۆدەكاندا هەیە. بۆ نموونە، لەناو مۆدەكاندا كۆمەڵێك ناو هەن كە پەیوەندیی بێجگە لە كورد بە هیچ گەلانێكی دیكەوە نییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، وەك مۆدەكانی «نەورۆز، دڵنشین، دڵارە، نیاز، دڵكشا، سۆز، سازگار، سۆزناك، خانەباد، تاهیری، شاناز، ئاوشار، گوڵگوڵین، تەرزە، و چەندین مۆدی دیكەش»، ئەمانە هەموو گەلانی ڕۆژهەڵات بەكاریان دەهێنن وەك «عەرەب، عەجەم، فارس، ئازەربایجان، نەتەوەكانی دیكە و، تەنانەت لە یۆنانیش»، ئەمانە ڕەنگدانەوەیان هەیە لە میوزیك و ئەو بابەتانەدا، ئەمانە وەك ناسنامەیەك كە ئێمە وەك فۆڕمی چڕین باسی دەكەین، و ئەم بابەتانە وەك مۆدی لقێكی ئەو بابەتە گرنگانە بۆ ئێمە زۆر گرنگە كە لەسەریان بنووسین و هەڵوەستەیان لەسەر بكەین.

لە ڕووی ڕیتمەوە كۆمەڵێك ڕیتم هەن تایبەتن بە میللەتی كورد، ئەم ڕیتمانە ڕەنگدانەوەیان هەبووە لە «هەڵپەركێ و سەما»دا، هەروەها لە بواری ئایینی لای یارسانەكان و ئێزدییەكان و لە سەما و بوارەكانی دیكەدا. لە بواری ئایینی لەلایەن ئێزیدییەكانەوە زۆر بە وردی و بە ڕێكوپێكی بەكار هاتووە. بۆ نموونە، ئەگەر لێرەدا بیانژمێرم، دەتوانم كۆمەڵێك نموونەی ئەو ڕیتمانەتان پێ بناسێنم و ئاماژەیان پێ بدەم، ڕیتمێكمان هەیە بە ناوی «دەروێشی» كە ئەمە ڕەنگدانەوەی بەڕاستی لەناو ئاواز و میلۆدیی كوردیدا زۆر بڵاوە، بەڵام لەناو گەلانی دیكەدا نییە. «گەڕیان» یەكێكە لەو ڕیتمانەی كە تایبەتمەندیی ئێمەی وەك كورد دیاری كردووە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و دیوی هەورامان كە لەگەڵ ئەم ڕیتمە شاییش دەكەن. ڕیتمی «شەش – هەشت»مان هەیە، كە شاییە، هەروەها ڕیتمی «پێنج – چوار» مان هەیە كە تا ئێستا بەڕاستی ڕەنگدانەوەی نەبووە، ئێمە لە هەندێك لە گۆرانییەكانی خۆماندا بەكارمان هێناوە. لەمەش زیاتر ڕیتمی «شەش -چوار» دەروێشی، «حەوت – چوار» نە وەخت، «پێنج – هەشت» گوڵشەینی، «شەش – هەشت» شایی، « حەوت – هەشت» گەڕیان، « ئەمانە هەر هەموویان ناوی خۆیان هەیە.

لە دوای ئەم پۆلێنكردانانە، دیسان دوو پۆلێنكردنی دیكەمان هەیە كە تایبەتمەندیی ئاواز و میلۆدیی كوردی دیاری دەكەن و دەتوانین لە سێ ڕەهەندەوە باسیان لێ بكەین، وەك «گێڕەوەی مێژوو، هەروەها بابەتەكانی مێژووی كورد لە یادەوەریدا لە چیرۆك، لە گێڕانەوەی قارەمانێتی»دا، هەروەها دەنگبێژیشمان هەیە كە یەكێكە لە فۆڕمە هەرە گەورەكان؛ ئەمانە بە پارێزەری میراتی كۆمەڵایەتی نێو میللەتی كورد ناو دەبرێن، هەشمانە ئەو گۆرانیبێژانەی دیكە كە وەك پۆلێنكردن دەچنە خانەی ئەوەی كە چۆن پەرە بە بوارەكانی دیكەی گۆرانیی كوردی دەدەن، وەك گۆرانییە سۆزدارییەكان بەتایبەتی و گۆڕانی بە شێوەیەكی گشتی.

بۆ دیاریكردنی ئەو پێشنیارانەی چی بكەین بۆ ئەوەی ناسنامەی هونەریی خۆمان دیاری بكەین؟ بێگومان دیاریكردنی ناسنامەی هونەر لە ناو فۆڕمی گەلاندا وەك بابەتێكی «مێژوویی و میوزیكلۆژی» توانیویانە بگەنە ئاستێكی باشی بەخۆداچوونەوە بەراورد بەكارەكانی خۆیان، بەڵام هەتا ئێستا ئەوەی گەلان بۆ ناسنامەی هونەریی خۆیان كاریان لەسەر كردووە لە ناو ئێمەدا و لەناو كۆی لقە جیاوازەكانی هونەر «شانۆ، شێوەكاری، میوزیك، سینەماو...هتد» هیچ ڕەنگدانەوەیەكی نەبووە و كارمان لەسەر نەكردووە، كە ئەم پرۆسەیە پەیوەندی بە هەندێك بواری سەرەكییەوە هەیە، یەكەمیان فەلسەفەی ئەو هونەرەی كاری لەسەر دەكەین، ئەم لایەنە دەبێت لە دوو ڕەهەندەوە هەڵوەستەی لەسەر بكەین، كە بریتین لە «تیۆری فۆڕمالیزم، فۆڕمی دامەزراوەیی»، مەبەست لە تیۆری فۆرمالیزم ئەوەیە كە دەبێت ئێمە وەك فۆڕمێكی زانستی هونەری كار لەسەر هونەری خۆمان بكەین بۆ ئەوەی ڕەنگدانەوەی هەبێت، هەروەها لەڕووی فۆڕمی دامەزراوەییەوە كە هەندێك فەلسەفەی هونەر بەوجۆرە لێكی دەدەنەوە كە هەندێك لە پسپۆڕان، شارەزایان، توێژەران باس لە بابەتێك دەكەن تایبەتە بە بواری هونەر، ئەمەش واتە دەچێتە ئەو خانەیەی كە دەبێت وەك هونەر توێژینەوەی لەسەر بكەین و وەك بابەتێكی دامەزراوەیی سەیری بكەین، بەڵام بەداخەوە ئێمە لە ڕووی مێژوویی هونەرەوە لە هەر چوار بەشەكەی هونەر «سینەما، شانۆ، شێوەكاری، میوزیك» نەمانتوانیوە بابەتەكانی هونەر وەك «چەمك، فۆڕم، تەكنیك» توێژینەوەیان لەسەر بكەین، هەر بۆیە نەمانتوانیوە تاكێك پەروەردە بكەین كە بتوانێت خۆی لە قەرەی بابەتی «ناسنامەی هونەری» لەڕووی تیۆرییەوە بدات، تا ئێمە بتوانین بیكەینە پراكتیك و لە واقیعیدا بەرهەمێكمان هەبێت.

لە ڕووی ڕەخنەی هونەرییشەوە، لە هەر چوار بەشەكەی هونەر، ڕەخنەگر دەتوانێت دووبارە هونەرێكمان پێ بناسێتەوە، كە لە دیدی ئەوانەی هونەرەكە پێشكەش دەكات، جیاوازتر بێت و ڕەنگدانەوەی هەبێت و قووڵتر بڕوانێتە ئەو بابەتە هونەرییە و بتوانێت هەڵسەنگاندنی زانستییانەی بۆ بكات و ئێمەش بیكەینە چەمێكی هونەریی باو لە ناو كۆمەڵگەی خۆماندا.

لە ڕووی كۆمەڵناسیی هونەرەوە واتە گرێدانەوەی هونەر بە كۆمەڵگەی خۆمانەوە، پرسیار ئەوەیە ئایا لەناو هونەری كوردی «سینەما، شانۆ، شێوەكاری میوزیك»، هونەرێك هەیە تایبەت بێت بە دەستەبژێر و هونەرێكی دیكە تایبەت بێت بە كۆی كۆمەڵگە؟ لەم پرسەدا ئێمە هەتا ئێستاش لە دووڕێیانێكداین، سەبارەت بەوەی ئایا توانیومانە هونەرێك پێشكەش بكەین كە بگاتە ئاستی كۆمەڵگە بەگشتی و نەیتوانیوە لەگەڵ من كاری هونەری بكات.

خاڵێكی دیكە بواری دەرووناسیی هونەرە، دیسان پرسیار ئەوەیە ئایا تاچەند ئێمە توانیومانە وەك هونەرمەند كار لەسەر بوارەكانی دەرونناسیی هونەری بكەین و هونەر ببەستینەوە بە بواری دەروونناسیی كۆمەڵگەوە و ڕایان بهێنێن كە لەگەڵ كایە جیاوازەكانی هونەردا مامەڵەیەكی زانستییانە و تەندروست بكەن.