شڤان پەروەر یەكێك بووە لەو گۆرانیبێژانەی ڕۆڵ و كاریگەری زۆری لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان بووە، لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠١ لەلایەن سەرۆك بارزانی میدالیای بارزانی پێ بەخشراوە. لە ساڵی 1955 لە گوندی سوری سەر بە قەزای سوروجی - پارێزگای ئورفای باكووری كوردستان لەدایك بووە، ساڵی ١٩٧٦ توركیای جێهێشتووە و كۆچی بۆ وڵاتی ئەڵمانیا كردووە، لەو وڵاتە نیشتەجێ بووە، یەكەم ئەلبوومی گۆرانی خۆی بە فەرمی لەوێ تۆمار كرد، لەوێشەوە چووەتە وڵاتی سوید و ماوەی ١٢ ساڵ لەو وڵاتە ماوەتەوە، پاشان ماوەی چوار ساڵ چووەتە وڵاتی بەریتانیا و دوو ساڵیش چووەتە وڵاتی فەڕەنسا و ساڵێكیش لە بەلژیكا ژیاوە، كۆتا جار گەڕاوەتەوە ئەڵمانیا و درێژەی بە هونەری گۆرانی گوتن داوە. سروودەكانی (هەڤاڵی بارگرانم، پێشمەرگە، ئەی ڕەقیب، كینە ئەم)، بە شێوەیەكی زۆر فراوان لەلایەن خەڵكی هەر چوار پارچەی كوردستان پێشوازییان لێكراوە. كاسێتی گۆرانییەكانی شڤان پەروەر بە شێوەیەكی نهێنی لە نێو خەڵك دەستاودەستی كردووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (هونەر و ناسنامە كورد چی بكات باشە؟) بەمجۆرە دیدوبۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستەڕوو.

 

سەرەتا سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ كۆكردنەوەی ئەم هەموو هونەرمەندە، بەخێرهاتنی هەموو ئامادەبووان دەكەم، كە بەشێكیان لە شوێنی دوورەوە تەشریفیان هێناوە و جێگەی دەستیان لە خزمەتكردنی هونەری كوردیدا دیارە، زۆریش خۆشحاڵم كە ئەمرۆ پێكەوە گفتوگۆ لەسەر پرسی «هونەر و ناسنامە» دەكەین.

من بێجگە لە شێوەزاری كرمانجی، بێگومان شێوە زاری سۆرانی و زازاكیش دەزانم، بەڵام دەخوازم بە شێوەزاری خۆم باس لەم پرسە گرنگە بكەم، بۆ ئەوەی بتوانم فراوانتر باسی بكەم.

كەلتوور وەك دەڵێن تێكەڵاوی سیاسەت و بازرگانی و هەموو بوارەكانی ژیان دەبێت، چونكە هونەر دەنگی سرووشتی و ئیلهامی پەروەردگارە و لە ناو سرووشت بە دەنگی جیاواز دەردەكەوێت و دەنگدانەوەی دەبێت. مرۆڤ لەناو بوونەوەراندا بوونێكی كەلتووری و كۆمەڵایەتی هەیە. مرۆڤ لە ژیانی خۆیدا كەلتوورگەرایی دەكات و پەرەی پێدەدات.

لەسەر ئاستی جیهان، كەلتوورە جیاوازەكان بەپێی تایبەتمەندیی گەل و نەتەوەی ئەو هەرێم و وڵاتانە دروست بوون، لە ئاكامی تێكەڵابوون و مامەڵەی نەتەوەكان ڕەنگی جیاوازی وەرگرتووە، هەر بۆیە ئەگەر سەرنج بدەین كەلتووری وڵاتان بۆ نموونە «ڕووسیا، ئەمریكا، دەوڵەتانی ئەوروپا و دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و...هتد»، دەبینین هونەری كەلتووری هەر یەكەیان ڕەنگێكی تایبەت بە مۆركی نەتەوەی خۆی وەرگرتووە.

لە ئەوروپا سنوورەكانیان لابردووە و دەتوانیت بەبێ پاسپۆرت لەم سەری وڵاتانی یەكێتیی ئەوروپا تا ئەوسەری بڕۆیت، ئەوان دەڵێن دیموكراسی یاسایە و دەبێت مرۆڤ بە یەكسانی بژی، ئەمەش واتە مرۆڤ لە جیهاندا هەر ئایین و نەتەوەیەكی هەبێت، ڕەنگی پێستی سپی بێت، یان ڕەش هەمان مافی ژیانی هەیە.

با بێینە سەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ناوچەیەك كە لە مێژە جێگەی ململانێ و پێكدادان بووە. پێش قسەكردن لەسەر مێژووی هونەر لەم ناوچەیەدا، دەبێت بزانین كە هەموو شتێك پێكەوە گرێ دراوە؛ سیاسەت، ئابووری، كەلتوور و ناسنامە. لە كاتێكدا ٢٤ دەوڵەتی عەرەبی هەیە، كە هەریەكەیان خاوەنی سەروەری و ناسنامەی خۆیانن، تەنانەت فەڵەستینیش بە سێ ملیۆن كەسەوە وەك نەتەوەیەكی عەرەبی و خاوەن كەلتووری تایبەت بە خۆی، وەك دەوڵەتێكی عەرەبی ددانپێدانراوە. بەڵام نەتەوەی كورد بە ژمارەی ٥٠ تا ٦٠ ملیۆن كەسەوە، كە یەكێكە لە گەورەترین نەتەوەكانی بێ دەوڵەت لە جیهاندا، بە زمانی تایبەت بە خۆیەوە و هونەرێكی ڕەسەن و كەلتوورێكی دەوڵەمەندەوە، كە مێژووەكەی بۆ هەزاران ساڵ دەگەڕێتەوە، تا ئێستا بە تەواوی ددانپێدانراو نییە و مافەكانی وەك نەتەوەیەكی سەربەخۆ پێشێل دەكرێت. ئەم دۆخە نیشانەیەكی ڕوونی نادادپەروەریی مێژووییە. مێژووی نەتەوەكەمان پڕە لە بیرمەند و فەیلەسووف و نووسەر و ڕۆشنبیر و ڕێبەری مەزن كە جێدەستیان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دیارە و مایەی شانازی گەلەكەمانن. ئەم كەسایەتییانە بەرهەمی كەلتوورێكی قووڵ و كۆن و فەلسەفەیەكی دەوڵەمەندن.

جێگەی سەرسوڕمانە كە دونیای دەرەوە بە شانازییەوە باسی پاشای دادپەروەر «كورش» دەكات، كە زەردەشتی بوو و باوەڕی بە خوای یەكتا هەبوو. ئەم پیاوە مەزنە، كە كوڕی ماندانا، دایكی كچی پاشای میدییەكان (كوردەكانی ئێستا) بوو، بە ڕەسەن فارس نییە، بەڵكوو كوردە. بەڵام لەبەر ئەوەی فارس خاوەنی دەوڵەتە و دەسەڵاتی سیاسی هەیە، كورش بە هی خۆی دەناسێنێت و دەیكەن بە بەشێك لە مێژووی خۆیان. بەڵام ئەوروپییەكان، كاتێك باسی دەكەن، بە «سوڵتانی دادپەروەر» و دامەزرێنەری مافی مرۆڤ ناوی دەبەن و ددان بە گەورەیی و دادپەروەرییەكەیدا دەنێن. هەمان شت بۆ سەڵاحەدینی ئەیوبی، ئەو قارەمانە كوردەی مێژوو، كە ئەڵمانەكان بە شانازییەوە بە «كوردی سەڵاحەدین» و «سوڵتانی دادپەروەر» ناوی دەبەن و ستایشی جوامێری و لێبووردەیی دەكەن لە جەنگەكاندا، لەكاتێكدا عەرەب و فارس و تورك هەریەكەیان بە هی خۆی دەزانن و هەوڵی چەواشەكردنی ناسنامەی دەدەن. ئەم هەوڵانە بۆ داگیركردنی ناسنامەی كەسایەتییە مەزنەكانی نەتەوەی ئێمە، نیشانەی ڕەسەنایەتی و قووڵایی مێژووی نەتەوەی كوردە و دەیسەلمێنێت كە ئێمە خاوەنی مێژوویەكی پڕشانازین. بەڵام لە لایەكی دیكەوە، دیكتاتۆرەكانی وەك جەنگیزخان و تەیموری لەنگ و هولاكۆ، لە كوێی دونیا بن، بە «بەربەر» و وێرانكەر ناسێنراون و هیچ نەتەوەیەك شانازییان پێوە ناكات، چونكە كردەوەكانیان دژی مرۆڤایەتی بوون.

ئێمە دەمانەوێت كورد ڕۆڵێكی یەكجار گەورەی لە سیاسەت، ئیدارە، ئابووری و هونەردا هەبێت. ئەمەش تەنیا بە خەون و خواست نایەتە دی، بەڵكو پێویستی بە پلان و هەوڵی جددی لە هەموو بوارەكاندا هەیە. كاتێك باسی هیتییەكان دەكرێت، كە یەكەمین پەیماننامەی ئاشتیی جیهانییان لە قادش لەگەڵ فیرعەون (ڕامسیسی دووەم)( مۆر كرد، كەس نایەوێت بڵێت ئەوان كوردن، چونكە كورد خاوەنی دەوڵەت و دەسەڵاتی سیاسی نییە كە بتوانێت مێژووی خۆی بپارێزێت و ناسنامەی خۆی بسەپێنێت. ئەمەش نیشانەی ڕوونی ئەوەیە كە مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە و بەبێ دەوڵەت، ناسنامە و دۆستەكانت ون دەبن و دەستەمۆ دەكرێن. بۆیە، هونەرمەندی كورد نەك تەنیا دەبێت تەموورە بژەنێت و گۆرانی بڵێت، بەڵكو دەبێت لە فەلسەفە، مێژوو، سیاسەت و كۆمەڵناسیدا شارەزا بێت، چونكە ئەم بابەتانە بۆ خزمەتكردنی ڕاستەقینە و قووڵ بە نەتەوە زۆر گرنگن. هونەر تەنیا جوانیناسی نییە، بەڵكوو ئامرازێكە بۆ گەیاندنی پەیام، بۆ دروستكردنی هۆشیاری نەتەوەیی و بۆ پاراستنی ناسنامە. هەر سەركردەیەك، یان وەزیرێك دەبێت خزمەتكاری ڕاستەقینەی نەتەوە بێت، نەك خزمەتكاری بەرژەوەندییەكانی خۆی، هەموو هونەرمەندێكیش دەبێت هونەرەكەی بكاتە زمانێك بۆ ناساندن و گەشەپێدانی ناسنامەی نەتەوەیی، بۆ ئەوەی لە جیهاندا بڵاوی بكاتەوە.

یەكڕیزی و زمانی نەتەوەیی پێشەنگی گەشەسەندنی هونەرییە، وەك چۆن ڕۆحی بزوێنەری شۆڕشی فەرەنسا بوو. هەروەها بیر و فكری نەتەوەیی بناغەی دروستبوونی نەتەوەیەكی پتەوە. وەك چۆن لە شۆڕشی فەڕەنسا لە ساڵی ١٧٨٩، پاشایەتی ڕووخا و فیۆدالیزم كۆتایی هات و یەك نەتەوە و یەك دەوڵەت دروست بوو، كە خاكی خۆی، كەلتووری خۆی، هونەری خۆی و هەموو ڕەنگەكانی ژیانی نەتەوەیی خۆی پاراست و كردی بە بناغەی پێشكەوتنی وڵات. بەداخەوە، ئێمەی كورد، لەكاتێكدا فارس و تورك بە ڕێگەی بەكارهێنانی ئایین و مەزهەب بە شێوەیەك یەكڕیزییان بۆ نەتەوەكانیان دروست كردووە (فارس بە ڕێگەی مەزهەبی شیعە و تورك بە ڕێگەی مەزهەبی سوننە)، لەناو خۆماندا بە هۆی جیاوازییە ئایینی و مەزهەبییەكانەوە (یارسانی، كاكەیی، زەردەشتی، عەلەوی، سوننی، لوڕ و هتد) شەڕ لەگەڵ یەكتر دەكەین و خۆمان بەسەر یەكتریدا فەرز دەكەین. ئەمەش وای كردووە كە نەتەوەی كورد بەردەوام پارچەپارچە بێت و نەتوانێت بە یەك دەنگ قسە بكات و مافەكانی خۆی بەدەست بهێنێت. كاتی ئەوە هاتووە كە وانە لە مێژوو وەربگرین و لەسەر بنەمای نەتەوەیی یەك بگرین.

بوونی زاراوەی جیاواز لەناو زمانێكدا نەك تەنیا شتێكی ئاساییە، بەڵكو سامانێكی گەورەی نەتەوەییە و نیشانەی دەوڵەمەندی زمانەكەیە، وەك چۆن لە زمانی ئەڵمانیدا زاراوەی جیاواز هەن و مامۆستا دڵشادیش زۆر باش دەیزانێت و لە وانەكانی خوێندندا جەختی لێ دەكاتەوە. بەڵام ئەڵمانەكان زمانێكی باڵایان (Hochdeutsch) هەڵبژاردووە كە هەموویان لێی تێدەگەن و بووەتە زمانێكی ستاندارد بۆ پەروەردە و ڕاگەیاندن. ئێمەی كوردیش خاوەنی زاراوەی زۆرین وەك هەورامی، سابڵاغی، بۆكانی، بەهدینانی، سۆرانی، سەرحەدی، دێرسیمی، بەرفراتی، جزیری و چەندین زاراوەی دیكە. هەریەك لەم زاراوانە خاوەنی جوانی و قووڵایی تایبەت بە خۆیەتی، بەڵام هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو ئاستە نەتەوەییەی كە بتوانین زمانێكی باڵا و یەكگرتوو هەڵبژێرین كە هەموومان لێی تێبگەین و وەك پردێك بێت بۆ پەیوەندیی نێوان هەموو بەشەكانی كوردستان.

هەموو زاراوەكانمان جوان و دەوڵەمەندن و بەشێكن لە ناسنامەی زمانەوانیمان. بەڵام بۆ ئەوەی كوردی كرماشان و ئامەد، دێرسیم و مەهاباد، یان هەر بەشێكی دیكە لە كوردستان، بتوانن بە ئاسانی لێك تێبگەن و پەیوەندییەكی پتەوی فەرهەنگی و كۆمەڵایەتیان هەبێت، پێویستمان بە زمانێكی ستانداردی یەكگرتوو هەیە كە ببێتە زمانی ڕەسمی و پەروەردەیی لە هەموو ناوچەكاندا. لێرەدایە كە هونەر دەبێت ڕۆڵێكی بێ وێنە بگێڕێت. هونەر دەبێت لەم ڕێگایەدا خزمەت بكات، دەبێت خزمەتێكی نەتەوەیی بێت بۆ پاراستن و گەشەپێدانی كەلتوور و زمانی كوردی. هونەرمەندان دەتوانن لە ڕێگەی شیعر، گۆرانی، شانۆ، سینەما و وێنەكێشانەوە زمانێكی یەكگرتوو پەرە پێ بدەن و بیخەنە ناو دڵی خەڵكەوە، تا بتوانین ناسنامەیەكی نەتەوەیی یەكگرتوو بنیاد بنێین كە شانازیی پێوە بكەین و لە جیهاندا بەو ناسنامەیە بناسرێینەوە.