پڕۆفیسۆر ڕیچارد بۆلیێت، پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و مێژووی كۆمەڵایەتی دامەزراوەیی وڵاتانی ئیسلامی، هەروەها یەكێكە لەو پڕۆفیسۆرانەی كە چەندین توێژینەوەی لەسەر «شارستانیەتی ئیسلام و كریستیان، ئەمریكا و جیهانی ئیسلامی» كردووە. بۆ قسەكردن لەسەر ڕەوشی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەو شەڕ و كێشانەی كە بەردەوام خۆیان دووبارە دەكەنەوە، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ ئەنجامدا.

 

* باڵیۆز دینس ڕۆس، لە دیمانەیەكدا كە مانگی ڕابردوو لەگەڵمان ئەنجامدا، ئاماژەی بەوە كرد، كێشەكانی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەناو نەخشە كۆنەكەی سایكس پیكۆ چارەسەر ناكرێت و، دروستكردنی نەخشەیەكی تازەش بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كارێكی ئاسان نییە. وەك پسپۆڕ و تایبەتمەند لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئایا پێتوایە وەك ئیدارەی ترەمپ جەختی لەسەر دەكاتەوە، ئاشتی بە زەبری هێز دروست دەبێتەوە؟

- وەك مێژوونووسێك دەمەوێت لەوە هۆشداریتان بدەمێ كە سنوورەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هۆكاری سەرەكی نین بۆ كێشەكانی ئەو ناوچەیە، بەڵكو ئەوەی زیاتر گرنگە ئەو ڕێككەوتنە سیاسییانەیە كە لەنێوان گرووپە جیاوازەكان دەكرێن، بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی ئەو سنوورانە شێوازی ژیانێكی شایستە بەڕێوە بچێت. ڕاشكاوانەتر ئەوەی دەبێتە فاكتەری سەرەكی بۆ لێكتێگەیشن تەنیا سنوورەكان نین، بەڵكو شێوازی دانوستاندنی نێوان پێكهاتە جیاوازەكانە. هەوڵدان بۆ سەپاندنی جۆرێك لە سیستمی سیاسیی بە زۆرەملێ، بە شێوەیەكی گشتی هیچ بەهایەك بۆ ئەو كەناڵ و سەرچاوانە ناهێڵێتەوە كە شەرعییەت بە دەسەڵاتە سیاسییەكە دەبەخشێت. هەر بۆیە ئەو بەرنامە سیاسییە سەركەوتوو و بەردەوام دەبێت كە ڕێگە بە لایەنەكانی ئیسلامی سیاسی بدات بە ئاشكراو لە چوارچێوەی یاسادا بەشداریی پرۆسە سیاسییەكە بكەن، وەك پێشتریش گوتوومە، دەكرێت دیموكراتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێتەدی، بەڵام بە بێ بەشداری و گفتۆگۆكردن لەگەڵ لایەنە سیاسییە ئیسلامییەكان ناتوانین دیموكراتیی ڕاستەقینە بەرهەم بهێنین، بەپێچەوانەشەوە ئەو پلان و بەرنامە سیاسییانەی كە هەوڵیان داوە، ئایین لە سیاسەت و ژیانی گشتی دوور بخەنەوە، ئەوا نەك هەر نەیانتوانیوە كێشەكان چارەسەر بكەن، بەڵكو ستەمكاری زیادی كردووە.

* باڵیۆز سێر جۆن جۆنكێنز، لە وەڵامی پرسیارێكی گۆڤارەكەمان سەبارەت بە كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاماژەی بە ئەزموونی سەركەوتووی دەوڵەتانی كەنداو و شەڕ و كێشەكانی ناوچەكانی دیكە كردو لەم بارەوە گوتی: «من نە گەشبینم نە ڕەشبین «a pessoptimist»، پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئەم ناوچەیە ئاراستەی سەركەوتنەكانی دەوڵەتانی كەنداو دەگرێتە بەر، یان ئەو شەڕ و كێشانەی لە نێوان ئیسرائیل و غەززە و حزبوڵڵا و حوسیەكان هەیە؟

- مانەوەی ناوچەكە لە ناو بازنەی نەرێنیی دووبارە بوونەوەی كێشەكانی ناوچەكە حەتمی و نەگۆڕ نین، بەو مانایەی كە قابیلی گۆڕانكارین و دەشێت سەقامگیری بۆ بگێڕێتەوە. لەڕووی مێژووییەوە كۆمەڵگە ئیسلامییەكان بایەخێكی زۆریان بە نیزام داوە بەرانمبەر بە ئاژاوەگێڕی، هەروەها لەدوای 1400ی زایینی بەو لاوە، بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ سەقامگیرییەكی ڕێژەیی هەبووە، چونكە ئیسلام بایەخی بە نیزام داوە لە دژی ئاژاوەگێڕی، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە سەقامگیری شتێكی نامۆ نییە بە ناوچەكە و دەكرێت لە داهاتوودا دووبارە سەقامگیری دروست ببێتەوە. سەبارەت بەوەی ئایا دەوڵەتانی ناوچەكە بەرەو ئاراستەی حوكمڕانی دەوڵەتانی كەنداو دەڕۆن، یان دەگەڕێنەوە بۆ شەڕ و كێشە؟ ئەمەش دەكەوێتە سەر ئەوەی شێوازی ئەو حوكمڕانییەی لەو وڵاتەدا پیادە دەكرێت، ئایا كەناڵێك بە ڕووی ئیسلامی سیاسی دەكاتەوە، یان هەوڵ دەدات سەركوتیان بكات.

* لە ساڵی 2003 ئەمریكا عێراقی داگیر كرد، بۆ ئەوەی بیكاتە پێگەیەك بۆ دیموكراتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵام لە دوای ساڵی 2003وە ناوچەكە بووە ژینگەیەكی لەبار بۆ گەشەكردنی ئیسلامی جیهادی و دروستبوونی چەندین گرووپی تیرۆریستیی هاوشێوەی قاعیدە و پاشان داعش. پرسیار لێرەدا ئەوەیە، بۆچی ئەم هاوكێشەیە پێچەوانە بووەوە؟ ئەو هۆكارانە چین كە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەبری هاتنە كایەی ئاشتی و سەقامگیری، زیاتر توندڕۆیی و تیرۆر گەشە دەكات؟

- پڕۆژەكەی ئەمریكا لە دوای ساڵی 2003 نەك بە تەنیا لەگەڵ ئەو بارودۆخە تازەی هاتبووە ئاراوە، بەڵكو لەگەڵ میراتی پێكهاتەیی ناوچەكە «structural legacies» بەریەككەوتنی هەبوو، كە ئەم میراتانەش بریتین لە «پشتیوانیی سەردەمی جەنگی سارد بۆ دەسەڵاتدارە تاكڕەوەكان، لابردن، یان كەمكردنەوەی كاریگەریی ئەو دامەزراوە فەرمییانەی كە لە مێژووی ئیسلامیدا ڕۆڵیان هەبووە لە هاوسەنگ ڕاگرتن و سنوورداركردنی دەسەڵات، لەبەریەك هەڵوەشانی لەپڕ و لە ناكاوی تواناكانی دەوڵەتی عێراق». من لەسەر ئەم پرسە مشتومڕی زۆرم كردووە، كاتێك دەستەبژێری مودێرن، بینییان دامەزراوە ئیسلامییەكان پەراوێز خراون، لەمپەرێك لەسەر دەسەڵاتی ڕەها لابرا. تیۆرێك پێشبینیی ئەوەی دەكرد، ئەو فەرمانڕاوەیانەی لە كۆت و بەندی شەریعە ئازاد دەبن، هەوڵی دەسەڵاتی ڕەها و سەنتڕاڵی بدەن، ئەوجا لەبەر ئەوەی چەندین دەیە ئێمە وەك ئەمریكا پشتگیریمان لە دۆستەكانمان (سەركردە سەركوتكارە بەهێزەكانی ناوچەكە) دەكرد، ئەوا بە نەمانی ئەو سەركردانە هێرش دەكەنە سەر ئەمریكا لەبەر ئەوەی ئێمە پشتیوانیمان لە ڕژێمە داپڵۆسێنەرەكانیان كردووە، بۆیە ئەمەش ژینگەیەك دروست دەكات كە تیایدا هاندەر بووە بۆ سەرهەڵدانی دەستەبژێری توندئاژۆ و تەنیا بە لابردنی قەپاغەكەی بارودۆخەكە دەتەقێتەوە.

* سووریا لە ئێستادا بووەتە شانۆیەك بۆ نمایشكردنی هێزە دەرەكییەكان و لە ناوخۆش وەك دەبینین، دەسەڵات بە دەستی ئەو گرووپە چەكدارانەوەیە كە خۆیان لەژێر ناوی «هەیئەی تەحریر شام» كۆكردووەتەوە، لەناو ئەم بارودۆخەدا ئەگەر سەیری پێكهاتەكانی سووریا بكەین، دەبینین سووریا وڵاتێكی فرە نەتەوە و ئایینە، ئایا هیچ گەرەنتییەك دەبینی كە سووریا لەبەریەك هەڵنەوەشێتەوە وەك یوگسلافیای پێشوو؟

- سووریا نموونەیەكە بۆ ئەو بارودۆخەی كە چۆن گۆڕەپانێك كە بۆ ستەیجێك بۆ شەڕی دەرەكی، هاوكات لەگەڵ فرەیی ناوخۆیی وەك بوونی پێكهاتەی نەتەوەی جیاواز (عەرەب، كورد، توركمان) و ئایینی جیاواز وەك (سوننە، شیعە، عەلەوی، مەسیحی و درووز)، بەڵام هیچ یاسایەك نییە ئەو فرەییە نەتەوە و ئایینە لە سووریا بپارێزێت. بۆیە بێگومان بارودۆخەكە بەرەو دابەشبوونی بەردەوام هەنگاو هەدەگرێت. سەبارەت بەوەی سووریا وەك یوگسلافیای پێشوو پارچە پارچە دەبێت، بێگومان ناتوانین پێشوەختە حوكم لەسەر ئەم مەسەلەیە بدەین، بەڵام بۆ خۆپاراستن لەوەی سیناریۆی یوگسلافیای پێشوو لە سووریا دووبارە نەبێتەوە، ئەوا پێویستمان بەوەیە كە ئەو فرەییەی بوونی هەیە لە چوارچێوەی بەدامەزراوەیكردن ڕێك بخرێن، واتە پێڕەوكردنی حوكمی خۆجێی « local self-rule»، هەروەها گەرەنتی كردنی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان، هەروەها لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پشتگیریی ئەو یاسایانە بكرێت، كە پێگەی پرسەكان دیاری دەكات، لە ڕووی مێژووییەوە دەوڵەتانی ئیسلامی زۆر زیاتر لە پاشاگەردانی دەترسان، نەك زاڵبوون و گرتنە دەستی دەسەڵات، ئەمەش واتە ئیسلام ئاژاوە و پاشاگەردانی ڕەت كردووەتەوە، هەر بۆیە چارەسەرێك كە ببێتە هۆكاری ئەوەی سەقامگیری بۆ بگەڕێتەوە، ئەوەیە لە چوارچێوەی سیستەمێكدا ددان بە پێكهاتە جیاوازەكاندا بنرێت، ئەمەش ئاراستەیەكی لۆژیكییە.

* لە ئێستادا ئیسرائیل لە چەندین بەرەوە شەڕ لەگەڵ میلیشیا چەكدارەكانی «حەماس، حزبوڵڵا، حوسییەكان و ئێران» دەكات، ئەم شەڕانە كە نزیكەی دوو ساڵە لە دوای ئۆكتۆبەری 2023 بەردەوامن، بێجگە لە كاولكاری هیچی دیكەی لێ نەكەوتووەتەوە، لەمەش زیاتر ئیسرائیل ئامادە نییە كێشەی فەلەستین لە چوارچێوەی «دوو دەوڵەت» چارەسەر بكات. ئایا خوێندنەوەت بۆ چارەسەری ئەو كێشانە چییە و ئایا بە شەڕی زیاتر چارەسەر دەكرێن؟

- مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەی فەلەستین و ئیسرائیل وەك «پێكدادانی بێ كۆتایی»، ئەوە هەموو لایەنەكان دەخاتە ناو ئەو لۆژیكەی كە پێی دەگوترێت «شەڕی هەمیشەیی»، بەڵام دیراسەتەكانی من جووڵەپێكردنی ئاراستەیەكی پێچەوانە دەخاتەڕوو، «دداننان بە وابەستەیی و مێژوویی شارستانی هاوبەش» لەبەر ئەوەی ناتوانرێت لە مێژوو و ئایندەی ڕۆژئاوا بە تەواوەتی تێبگەین، بەبێ نرخاندنی ئەو پەیوەندییەی كە ڕۆژئاوا لەگەڵ ئیسلامدا هەیبووە، لەمەش زیاتر بەبێ بوونی ئاسۆیەكی سیاسیی متمانەدار كە تیایدا مافی چارەنووس بۆ فەلەستینییەكان لەخۆی بگرێت، ئەوا بازنەی شەڕە سەربازییەكان توندتر دەبن، ئەلتەرناتیڤ بۆ ئەم بارودۆخە ئەوەیە كە جەخت لەسەر مافەكان و یەكتری لەخۆگرتن و یاساكان بكرێتەوە، نەك لەسەر میتافیزیكیای «دوژمنایەتیی شارستانی» وەك پێشتریش نووسیومە: شارستانییەكی ئیسلامی و كریستیانی چەمكێكە زۆر زۆر پێویستمان پێیەتی، بۆ ئەوەی لە ترسەوە وەربچەرخێن بۆ یەكتری لەخۆگرتن.

* هەرێمی كوردستان كە بەشێكە لە دەوڵەتی عێراق، بەو ئاراستەیە هەنگاو هەڵدەگرێت كە بە هاوشێوەی دەوڵەتانی كەنداو بایەخ بە وەبەرهێنان و بازرگانی بدات و پەیوەندییەكی زۆر باشیشی لەگەڵ دەوڵەتانی كەنداو هەیە، بەتایبەتی «قەتەر و ئیمارات»، بەڵام ئەم ئاراستەیە لەلایەن دەوڵەتی عێراقەوە ئاستەنگی زۆری بۆ دروست دەكرێت، ئایا بوونی هەرێمی كوردستان بە زۆنێكی پەرەسەندووی بازرگانی و ئابووری، دەبێتە فاكتەرێك بۆ سەقامگیری لە عێراق و ناوچەكەدا؟

- ئەگەر بەغدا دەستبەرداری ئەوە بێت كە چیتر بەربەست لەبەردەم هەولێر دروست نەكات، ئەوا هەرێمی كوردستان دەتوانێت وەك وێستگەیەكی بازرگانی مامەڵە بكات و توركیا و دەوڵەتانی كەنداو و عێراقی فیدڕاڵی پێكەوە دەبەستێتەوە، بەتایبەتیش لەبەر ئەوەی گەشەی بازرگانی پشت بە سەقامگیریی پراگماتیكی دەبەستێت، لەم چوارچێوەیەدا سەقامگیری لەناو مۆزائیكی عێراق بە نكۆڵیی فرەییان نایەتەدی، بەڵكو دەبێت سوود لەم فرەییە وەربگرێت و بەكاربهێنرێت وەك ڕێڕەوێك و كۆنتراكتێكت و پاڵپشتێك بۆ مامەڵەی بازرگانیی هاوبەش لەگەڵ دەوڵەتانی هاوسێی عێراق، ئەو پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییانە پێویستە لەسەر بنەمای «یاسا پێشبینیكراوەكان» بێت، نەك «مۆڵەتی كاتی» یان بڕیاری تاكلایەنانە.

* ئەوەی هەرێمی كوردستان شانازی پێوە دەكات، ئەوەیە كە ئاشتی و سەقامگیریی ڕاستەقینەی بۆ كۆی ئایین و نەتەوە جیاوازەكانی دابین كردووە. ئایا تاچەند گرنگە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پشتگیریی كوردستان بكات، بۆ ئەوەی ئەم پێكەوە ژیان و لێبوردەییەی لەنێوان نەتەوە و ئایینە جیاوازەكان بوونی هەیە، زیاتر گەشە بكات؟

- كۆمەڵگەی فرەیی تەنیا بە گوتار و دروشم گەشە ناكەن، بەڵكو پێویستیان بە گەرەنتیی دەرەكی و سیستمی مافە ناوخۆییەكان هەیە. خاڵی گرنگ و فراوانی كارەكەی من ئەوەیە كە دەبێت چیرۆكی «پێكدادان» بگۆڕین بۆ هەیكەلەی یەكتری لەخۆگرتن، ئەمەش لە پێناوی ئەوەیە ڕوودانی كارەسات بگۆڕین بۆ ئەو ساتە مێژووییەی كۆمەڵگە و ئاییینە جیاوازەكانی یەكتری لەخۆ بگرن، هەر بۆیە پشتگیریكردن لەو فرەییەی لە كۆمەڵگەی ئێوە بریتیە لە «پاراستنی مافی كەمینەكان، ئازادیی ڕۆژنامەوانی، بێلایەنی دادگا»، ئەم فاكتەرانە تەنیا نابنە ڕەنگدانەوەی بەڕێوەبردنیی ئەم فرەییە، بەڵكو كوردستان دەكەنە نموونەیەك بۆ پێكەوەژیانی ئاشتییانە لە سەرانسەری ناوچەكە.