جولیان كاسترۆ-ڕی، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسییە لە زانكۆی ئەلبێرتا لە كەنەدا، تایبەتمەندی چەند بوارێكی گرنگە، وەك «دوورەپارێزی و مافە سیاسییەكان - ئایدیۆلۆژیا و بزووتنەوە، ستراتیژ و سیاسەتی گشتی، فیدڕاڵیزم و سیاسەتی كەنەدی، هەلومەرجی دامەزراوەیی و كۆمەڵایەتی و ئابووری، مێژووی كەنەدا، سیاسەتی ئەمنیی كەنەدا». گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا، كە پتر پەیوەست بوو بە ئەزموونی فیدڕاڵیی كەنەدا و خاڵە لاواز و بەهێزەكانی و ئایا دەكرێت عێراق سوود لەم ئەزموونە وەربگرێت؟.

 

 

* لە پەیوەندی بە پرسی فیدڕاڵییەوە، بەتایبەتی لە كەنەدا، ئێوە چۆن لە كاریگەریی بیرۆكە دوورەپارێزەكان دەڕوانن لەسەر بونیاد و حوكمڕانیی هەرێمە فیدڕاڵییەكان؟

- لە ڕاستیدا ئەمە بەندە بە جۆری ئەو بیرۆكە موحافیزكارییانەی باسیان لێوە دەكەین، بۆ نموونە ئەم بیرۆكانە لە ئەمریكا پشتیوانی لەوە دەكەن كە ویلایەتەكە دەسەڵاتێكی بەهێز و حكومەتی فیدڕاڵیش دەسەڵاتێكی سنوورداری هەبێت. بە پێچەوانەوە لە كەنەدا وەك براگەورەیەك لە حكومەتی فیدڕاڵی دەڕوانرێت، كە سەرپەرشتیی چالاكییەكانی هەرێمە فیدڕاڵییەكان دەكات، و لە هەمان كاتدا پابەندبوونە داراییەكانی خۆی سنووردار دەكات لە بەرانبەریاندا. هەرچۆنێك بێت، موحافیزكارەكانی كەنەدا لە پێش ساڵانی هەشتاكانی سەدەی ڕابردووەوە زۆر جیاواز بوون، پێیان وایە حكومەتی فیدڕاڵی بەرپرسیارێتیی دەستەبەركردنی خزمەتگوزارییە كۆمەڵایەتییەكانی لە سەرتاسەری وڵاتەكە لەئەستۆیە، تەنانەت هەر ئەوان بوون كە لە ساڵانی سییەكاندا بیرۆكەی ئەوەیان خستەڕوو كە كەنەدا ببێتە دەوڵەتی خۆشگوزەران، بەڵام ئەو ڕێگەچارەیەی لە ئێستادا پارتە موحافیزكارەكەی كەنەدا لە ئاست فیدڕاڵیدا گرتوویەتەبەر، مایەی گیروگرفتە بۆ نەتەوە كەمینەكانی وڵاتەكە (كیوبیك و نەتەوە بنەڕەتییەكان)، لەبەر ئەوەی خوازیاری خۆسەپێنین بەسەریاندا. ئاشكرایە كە ئەم شێوازەش كاریگەریی خراپ و نەرێنیی هەیە لەسەر سیستمی فیدڕاڵیی فرەنەتەوەیی، كە تێیدا ڕێزگرتن لە نەتەوە كەمینەكان و هەرێمە فیدڕاڵییەكان گرنگیی گەورەی هەیە بۆ بەردەوامبوونی دەوڵەتەكە، ئەم ڕێزگرتنەش قبووڵكردنی ڕێكارە ناهاوتاكان لەخۆ دەگرێت، بۆ لەخۆگرتنی فرەییە كەلتووری و جوگرافییەكان، بەڵام ئەگەر ئەم هەلومەرجە بەدی نەیەت، ئەوا فیدڕاڵیزم شكست دەهێنێت. دەكرێت لەم ڕووەوە ئاماژە بە چەند نموونەیەك بكەین، وەك شكستهێنانی فیدراسیۆنی دوورگەكانی هیندی ڕۆژئاوا ( 1958-1962)، و ئەو فیدڕاڵییەتە ناكارایەی لە نەیجیریا لە ئارادایە.

* زۆر باشە، هەر لە پەیوەندی بە ئەزمونی فیدڕاڵیی كەنەداوە، ئایا خاڵە لاواز و بەهێزەكانی ئەم سیستمە چین لە پەیوەندی بە ئیدارەدانی گرووپە جۆراوجۆرەكانی وەك كیوبیك و گەلە بنەڕەتییەكانی ئەو وڵاتە؟

- فیدڕاڵیزمی كەنەدی پشت ئەستوورە بە ڕێككەوتنە یاساییەكانی نێوان تاجی بەریتانی (كە تا ئێستاش بە فەرمی سەرۆكی حكومەتی كەنەدییە) و نەتەوە كەمینەكان. ئەوەی پەیوەندی بە كیوبیكەوە هەبێت، ئەم ڕێككەوتنە لە ساڵی 1774 ئەنجام درا، كاتێك پاشا جۆرجی سێیەم یاسای كیوبیكی دەركرد، كە لە نێو چەند پرسێكی دیكەدا مافی كەنەدییە فەڕەنسییەكانی لەبەرچاو گرت، بۆ ئەوەی پارێزگاری لە زمان و ئایین و سیستمی یاسایی خۆیان بكەن. ڕێككەوتن لەگەڵ گەلە بنەڕەتییەكان كۆنترە، كاتێك هەمان پاشا جاڕنامەی پاشایەتیی لە مانگی تشرینی یەكەمی ساڵی 1763 دەركرد، كە ددانپێدانانی لەخۆ گرت بە گەلە بنەڕەتییەكان وەك گەلانێكی تایبەت، كە خاوەنی خاكی خۆیانن و ناكرێت بە بێ ڕەزامەندیی خۆیان لێیان زەوت، یان داگیر بكرێت، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات، بەڵگەنامەی سیاسی و یاسایی نوێ هاتنە ئاراوە. بۆ نموونە، ڕێككەوتننامەی نێوان تاج و گەلە بنەڕەتییە جۆراوجۆرەكان كە تێیدا ئەوە دیاری كرا، چۆن نیشتەجێكارە ئەورووپییەكان دەتوانن بێنە نێو خاكی ئەم گەلە بنەڕەتییانەوە، بەڵام ئەگەر قووڵ لەم مەسەلەیە بڕوانین، ئەوا دەست لەم خاكانە هەڵنەگیرا، چونكە تا ئێستا جاڕنامە پاشایەتییەكە بەشێكە لە دەستووری كەنەدی. لەبەر ئەم هۆكارانە، مافی كەمینە نەتەوەییەكان بناغەیەكی پتەوی هەیە لە كەنەدا، بە دڵنیاییەوە، بە تێپەڕبوونی كات كاراكتەرە سیاسییەكان «هەرێمە فیدڕاڵییەكان، پارتە سیاسییەكان، بەرژەوەندییە ئابوورییەكان، توێژەرە یاساییەكان...و هتد»، ئالنگارییان بۆ ئەم مافانە دروست كرد، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم پێشینە یاساییانە مانەوە و پارێزگارییان لێ كرا. لەم ڕوانگەیەوە، دەكرێت بڵێین فیدڕاڵیزمی كەنەدا بناغەیەكی پتەو بۆ مافی كەمینە نەتەوەییەكان دەستەبەر دەكات.

* ئەوەی پەیوەست بێت بە ڕاگرتنی هاوسەنگیی نێوان دەسەڵاتی ناوەندی و ئازادیی هەرێمە فیدڕاڵییەكانەوە، چونكە توانراوە لە كەنەدا ئەم هاوسەنگییە بپارێزرێت، چۆن دەكرێت عێراق لەم ڕووەوە سوود لەم ئەزموونە وەربگرێت؟

- كەنەدا توانیویەتی بە تێپەڕبوونی كات برەو بە هاوسەنگییەكی تەندروست بدات لە نێوان دەسەڵاتە فیدڕاڵی و دەسەڵاتە هەرێمایەتییەكاندا، واتە بەم ڕێچكە و ڕێگەیە فیدڕاڵیزمی كەنەدا گەڵاڵە بووە و گەشەی كردووە، كە هەرێمە فیدڕاڵییەكان دەسەڵاتی ڕاستەقینە و كارایان هەبوو، بەڵام دەستیان لە هەندێ لەو دەسەڵاتانە هەڵگرت، تاوەكو حكومەتی فیدڕاڵی كاروبارە هاوبەشەكان ڕایی بكات، وەك باج، بواری بەرگری، دراو، پڕۆژە گەورەكانی پەیوەست بە بواری ژێرخانی ئابووری و.. هتد. هەرێمەكان بە شێوەیەكی سیستماتیكی بەرهەڵستیی هەوڵەكانی حكومەتی فیدڕاڵییان بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵاتی زیاتر كرد، بە پێچەوانەوە، هەرێمە فیدڕاڵییەكان پارێزگارییان لە چەند بوارێكی تایبەتی دەسەڵاتەكانیان كرد لە بواری پەروەردە، چاودێریی تەندروستی، بەڕێوەبردنی سەرچاوەكان، تۆماری دانیشتووان و.. هتد، هەندێ بواری پەیوەست بە كۆچبەران و ژینگەش، بە دەسەڵاتی هاوبەش دانران لە نێوان ئاستەكانی حكومەتدا. هەرچۆنێك بێت، پێویستە سەرجەم حكومەتەكان ڕێز لە پابەندبوونە یاساییەكانی پەیوەست بە كەمینە نەتەوەییەكان بگرن و بە زۆری كێشە و ناكۆكییەكانی نێوان كەمینە نەتەوەییەكان و حكومەتەكان لە كۆنفڕانسی دەوریدا یەكلا بكرێنەوە. پێم وایە دەكرێت عێراق (كە تەمەنێكی كەمی هەیە وەك دەوڵەتی فیدڕاڵی) سوود لە ئەزموونی كەنەدا وەربگرێت، چونكە بریتییە لە سیستمێك كە توانای خۆگونجاندن و خەسڵەتی كرداریی و بناغەیەكی یاسایی پتەوی هەیە كە زۆربەی لایەنە سیاسییەكان ڕێزی لێ دەگرن. دەكرێت عێراق ئەو ڕێچكە دووانەییە بگرێتەبەر كە خزمەتێكی باشی بە كەنەدا كردووە: فیدڕاڵیزمێكی هاوتا بۆ هەرێمە فیدڕاڵییەكان كە تێیدا زۆرینەی كەلتووری باڵادەست بێت، لە هەمان كاتدا فیدڕاڵیزمێكی ناهاوتا كە تێیدا كەمینە نەتەوەییەكان لە هەرێمەكانی خۆیاندا باڵادەست بن.

* ئایا دەكرێت شێوازی كەنەدا لە پەیوەندی بە مافی زمان و مافی كەمینەكان و هەرێمەكانەوە هاوكار بێت بۆ عێراق بۆ ئیدارەدانی دابەشبوونە تایفەگەری و ئیتنییەكانی؟

- پێم وایە لە میانەی وەڵامەی پرسیاری پێشوودا بەشێكی ئەم پرسیارەشم وەڵام دابێتەوە، دەكرێت كەنەدا نموونەیەكی سەرنجڕاكێش بێت بۆ عێراق، بۆ ئیدارەدانی دابەشبوونە قووڵە ئیتنی و تایفەگەرییەكان، لەگەڵ ئەوەشدا پێم خۆشە چەند سەرنجێك بخەمە ڕوو.

1. مافی كەمینەكان: لە كەنەدا تەنیا پەیوەستە بە كۆمەڵگە كۆچبەرەكانەوە، و بەسەر نەتەوە كەمینەكاندا جێبەجێ نابێت. هەڵەیەكی یاسایی و بگرە سیاسی گەورەیە ئەگەر بە هەمان شێوەی كەمینە نەتەوەییە مێژووییەكان مامەڵە لەگەڵ كۆمەڵگە كۆچبەرەكاندا بكرێت. ئەگەر بە سادەیی گوزارشتی لێ بكەین، لە كاتێكدا كە مافی كەمینەكان دەستەبەری ئەوە دەكات كە كۆچبەرانیش هاوشێوەی كەنەدییەكانی دیكە هەڵسوكەوتییان لەگەڵدا بكرێت، بەڵام ددانپێدانانیان وەك كەمینەی نەتەوەیی زامنی ئەوە دەكات، ئەم كەمینانە مامەڵەیەكی جیاوازییان لەگەڵ بكرێت، بەراورد بە باقی كەنەدییەكان.

2. ئەگەرچی ددانپێدانان بە بوونی دوو زماندا سیاسەتێكی فەرمییە لە كەنەدا، بەڵام ئەمە لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە ڕەنگی نەداوەتەوە، واتە ئەگەرچی بڕیارە لە سەرتاسەری كەنەدا دوو زمان بەكار بهێنرێت، بەڵام زیاتر زمانی ئینگلیزی باڵادەستە، لە كاتێكدا زمانی فەڕەنسی پتر لە پارێزگاكانی كیوبیك، و نیو برەنزویك، ئۆنتاریۆی ڕۆژهەڵات و چەند بەشێكی پارێزگاكانی دیكە هەیە. مەبەست لەمە ئیعتیراف پێكردنێكی ڕەمزی بوو بە كەمینەی نەتەوەیی فەڕەنسی، بەڵام لە كۆتاییدا گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی لە پەیوەندی بە زمانەوە لەم وڵاتەدا نەهێنایە ئاراوە. 

* ئەی چۆن فیدڕاڵیزمی كەنەدی هاوسەنگیی نێوان بەرژەوەندیی هەرێمەكان و ئاسایشی نەتەوەیی و سیاسەتی دەرەوە دەپارێزێت؟ ئایا دەكرێت عێراق لەم ڕووەوە سوود لە ئەزمونی كەنەدا وەربگرێت؟

- ئاسایشی نەتەوەیی و سیاسەتی دەرەكی دەسەڵاتی حەسریی حكومەتی فیدڕاڵییە و بە دەگمەن هەرێمەكان ململانێ لەسەر ئەم بوارانە دەكەن، هەندێ جار هەرێمەكان لە حكومەتی فیدڕاڵی دوور دەكەونەوە بەوەی بە شێوەیەكی پەنهان چالاكیی دەرەكی ئەنجام دەدەن، ئەویش بە زۆری لە بواری ئابووری و بازرگانیدا، بۆ نموونە، هەرێمەكان كاردانەوەی جیاوازیان هەبوو لە بەرانبەر سەپاندنی ڕێكارە گومرگییەكان لەلایەن سەرۆكی ئەمریكا (دۆناڵد ترەمپ)ـەوە، بۆ نموونە، سەرۆك وەزیرانی ئۆنتاریۆ (دۆوگ فۆرد) داوای تۆڵەكردنەوەی كرد، لە كاتێكدا سەرۆك وەزیرانی ئەلبێرتا (دەنیێلا سمیس) داوای جێبەجێكردنی داواكارییەكانی ئەمریكای كرد لەپێناو ڕاگرتنی ڕێكارە سەپێندراوەكان لەلایەن دۆناڵد ترەمپەوە. هەرچۆنێك بێت، زۆربەی كەنەدییەكان پێیان باش نییە كە هەرێمەكان لەبارەی پرسەكانی پەیوەست بە سیاسەتی دەرەكییەوە ناكۆكییان هەبێت، واتە بە باشی دەزانن، تێكڕای كەنەدییەكان لە ئاست هەڕەشە دەرەكییەكان یەك هەڵوێست بن. باشترین شتێك كە فیدڕاڵیزم بۆ عێراق، یان ناوچە ناسەقامگیرەكانی دیكە لە بواری ئاسایشی نەتەوەیی و سیاسەتی دەرەكیدا دەستەبەری بكات، ئەوەیە كە بەشدار بێت لە بەدیهێنانی حكومەت و دامەزراوە سەقامگیرەكاندا، كە هەرێمە فیدڕاڵییەكان هەست بكەن، مامەڵەیەكی دادپەروەرانەیان لەگەڵدا دەكرێت، بەم شێوەیە ئەوانیش لە بەدیهێنانی سەقامگیریدا بەشدار دەبن.