(*)

 

 

 بۆ جارێكی دیكە عێراق ڕووبەڕووی بارودۆخێكی ئاڵۆز و وەرچەرخانێكی سیاسیی چارەنووسساز بووەتەوە، ئەم دۆخە هاوكاتە لەگەڵ زنجیرەیەك گۆڕانكاریی گەورە لەسەر ئاستی ناوچەكە و جیهان، لەوانە: شەڕی ئیسرائیل و ئێران، جەنگی ڕووسیا و ئۆكرانیا، دۆخی ئاڵۆزی سووریا، هەروەها هەڕەشە و مەترسیی میلیشیا چەكدارە شیعەكان و دەستتێوەردانی هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان لە كاروباری ناوخۆی عێراقدا. هەموو ئەمانە ململانێ نێوخۆییەكانیان لە عێراقدا قووڵتر كردووەتەوە و وایان كردووە، ئەم وڵاتە زیاتر لە جاران ببێتە گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی ناكۆكییەكان، هەرچەندە هەوڵێكی لاواز هەیە، بۆ ئەوەی عێراق لەم كێشانە بە دوور بگیرێت و هەڵوێستێكی بێلایەنانە بنوێنێت، بەڵام ئاماژەكان بەرەو ئەوە دەچن، كە عێراق دەكەوێتە ناو گێژاوی ململانێ ناوچەییەكانەوە، بەتایبەتی كە دەسەڵاتی میلیشیا چەكدارەكانی حەشدی شەعبی كۆنترۆڵی تەواوی جومگەكانی دەوڵەتیان كردووە، تەنانەت بە ویست و خواستی ئەجێندای ئێران و بەرژەوەندیی تایبەتیی خۆیان كار دەكەن، بەڕاددەیەك دەسەڵاتی ئەمڕۆی بەغدا توانای چارەسەركردنی ڕیشەیی ئەم دۆخەی نییە. ئەگەر ئەم بارودۆخە چارەسەر نەكرێت و ڕێوشوێنی توند بۆ سنوورداركردنی دەسەڵاتی ئەم هێزانە نەگیرێتەبەر، ئەوا چارەنووسی عێراق دەخەنە مەترسییەوە و سیستمی سیاسیی وڵات لە یەكڕیزیی نیشتمانی دوور دەخەنەوە و كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا ئاڵۆزتر دەكەن، هاوكات گەندەڵی و لاوازكردنی دامەزراوەكانی دەوڵەت و ناكۆكییەكان قووڵتر دەكەنەوە.

ئەم بارودۆخە ناهەموارە هاوكاتە لەگەڵ نزیكبوونەوەی وادەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق، كە تێیدا موزایەدەی سیاسی، سەپاندنی ئیرادە و شكاندنی یەكتر ڕوو لە هەڵكشان دەكات و وەلائی تائیفی و حزبی و شەخسی زاڵ دەبێت. كێشە بنەڕەتییەكانی وەك بوودجە، نەوت، ناوچە جێناكۆكەكان، قەیرانی ئابووری، هەژاری و بێكاری و دەیان كێشە و گرفتی دیكە دەبنە كارتی فشار و وەك چەكێك لە دژی یەكتر بەكار دەهێنرێن.

لەم واقیعە تاڵەدا سەروەریی وڵات كەوتووەتە ژێر پرسیارێكی گەورەوە و دژایەتیكردنی هەرێمی كوردستان و قەوارە فیدڕاڵییەكەی گەیشتووەتە ئاستێكی مەترسیدار. بە هەمووان لە ڕێگەی زۆر لایەنی ناو حكومەتی فیدڕاڵی، میلیشیا چەكدارەكان لە ڕێگەی درۆنی بۆمبڕێژكراو و وەزارەتەكان بە سیاسەتی برسیكردن و بڕینی مووچە و بوودجە، فشارەكانیان دژ بە هەرێم گەیاندووەتە لووتكە. ئەوان بەردەوامن لەسەر داخستنی دەرگای گفتوگۆ و هەموو مانگێك بە بیانووی نوێی بێ بنەمای دەستووری و یاسایی كێشەی دیكە دەنێنەوە، تەنانەت لە دەرەوەی خودی بڕیارە ستەمكارانەكانی دادگای فیدڕاڵیش، دژایەتیی هەرێمی كوردستان و گەلی كورد دەكەن. ئەوان نەك هەر كار بۆ چارەسەركردنی كێشە هەڵپەسێردراوەكانی ١٨ ساڵی ڕابردوو ناكەن، بەڵكو ژیان و بژێوی زیاتر لە شەش ملیۆن هاووڵاتیی هەرێمی كوردستانیان خستووەتە مەترسییەوە. بەم شێوەیە عێراق لە ناوەڕۆكی سازان و هاوبەشی و فیدڕاڵییەت و دیموكراسی بەتاڵ بووەتەوە.

لەم دۆخەدا ئەركی هەرێمی كوردستان چییە؟ بۆ ئەوەی لانی كەم زیانی زیاتری بەر نەكەوێت و پارێزگاری لەو دەستكەوتانە بكات، كە لەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە پڕ لە كێشمەكێشەدا لە ناسەقامگیری و كۆمەڵكوژی پاراستوومانی، لێرەدا بە كورتی ئاماژە بە چەند خاڵێكی ستراتیژیی گرنگ دەكەم، كە ئەركی هەموو لایەنە سیاسییەكان بەتایبەتی پارتی و یەكێتییە ڕەچاوی بكەن:

• یەكڕیزیی نێوماڵی كورد: بەدیهێنانی یەكڕیزی و یەكگرتوویی، بەتایبەتی پەلەكردن لە چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان.

• كاراكردنەوەی دامەزراوەكان: پەلەكردن لە دامەزراندنی دامەزراوە دەستوورییەكانی هەرێم، بەتایبەتی كاراكردنەوەی پەرلەمان و پێكهێنانی حكومەتێكی نوێی بەهێز.

• یەك هەڵوێستی بەرانبەر بەغدا: پێویستە بە یەك دەنگی و یەك هەڵوێستییەوە مامەڵە لەگەڵ بەغدا بكرێت.

• پلانی ئابووریی بەدیل (Plan B): ئەزموون سەلماندوویەتی كە بەغدا بەردەوام كارتی فشاری ئابووری (وەك بوودجە و مووچە) دژی هەرێمی كوردستان بەكار دەهێنێت. بۆیە دەبێت هەولێر پلانی بەدیلی هەبێت بۆ دەربازبوون لەم گەمارۆ و چەكی برسیكردنە.

• بەهێزكردنی دیپلۆماسی: بەو پێیەی گۆڕانكارییەكان مۆركێكی هەرێمییان هەیە، پێویستە دیپلۆماسیەتی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، بەڕێز نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ وەك ئێران و توركیا بەهێزتر بكرێت.

• فشاری نێودەوڵەتی: فشارەكانی ئەمریكا و ئەورووپا بۆ پاراستنی ماف و شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان لە بەغدا، پێویستە فراوانتر بكرێن و گوشار لەسەر بەغدا دروست بكرێت تا كێشەكان بە شێوەیەكی بنەڕەتی و دەستووریی چارەسەر بكات، لەمەشدا ڕۆڵی مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەمریكا و وڵاتانی ڕۆژئاوا و وڵاتانی كەنداو دیار و لەبەرچاوە كە دەكرێت بۆ بەدەستهێنانی مافەكانی گەلی كوردستان لە بەغدا ڕۆڵی گەورەی هەبێت.

• خۆئامادەكردن بۆ هەموو ئەگەرێك: پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەتایبەتی سەرۆكی حكومەت كە لە چەند ساڵی ڕابردوودا توانای خۆی لە ڕزگاركردنی گەلەكەمان لە قەیرانەكان سەلماندووە، خۆی بۆ هەموو ئەگەرێك ئامادە بكات، هەر لە هەڕەشەی ئەمنی و سەربازییەوە تا دەگاتە بڕینی یەكجارەكیی مووچە، ئەمەش لە ڕێگەی پەرەپێدانی كەرتی تایبەت، زیادكردنی وەبەرهێنان و بونیادنانی ئابوورییەكی بەهێزەوە دەبێت كە پاشكۆی ئابووریی عێراق نەبێت.

• بەدەستهێنانی سیستمی بەرگری: دابینكردنی ڕادار و چەكی پێشكەوتووی دژەمووشەك و درۆن، كە هەڕەشەیەكی جددین لەسەر كێڵگە و دامەزراوە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان.

• یەكخستنی توانا بۆ هەڵبژاردنی عێراق: لە هەڵبژاردنی داهاتووی پەرلەمانی عێراقدا، بە پاڵپشتیی سەرۆك بارزانی، پێویستە هەموو تواناكان یەك بخرێن بۆ ئەوەی پارتی دیموكراتی كوردستان زۆرترین كورسی بەدەست بهێنێت. چونكە مێژووی خەباتی ئەم حزبە سەلماندوویەتی كە داكۆكیكاری سەرەكیی مافە نەتەوەییەكانە لە بەغدا، نوێنەرانی سەرۆك بارزانین كە سازش لەسەر پرسە نەتەوەییەكان ناكەن. هەرچەندە لەم خولەی پەرلەماندا تێبینیی زۆر لەسەر ئاستی پەرلەمانتارە كوردەكان هەبووە، بەڵام ئەمجارە دەبێت لەژێر چاودێریی ڕاستەوخۆی سەرۆك بارزانیدا بن و پاڵپشتی بكرێن بۆ «شەڕی پەرلەمانی» لەپێناو پاراستنی ماف و دەستكەوتەكانی گەلی كوردستان.

لە كۆتاییدا، پێم وانییە لەم بارودۆخە ئاڵۆزەی عێراق و ناوچەكەدا، دۆخەكە و هەڵوێستی بەغدا بەرانبەر بە گەلی كوردستان ڕوو لە باشبوون بكات. هێزە سیاسییەكانی عێراق دژایەتیكردنی كوردستانیان كردووەتە ستراتیژیی كاركردنیان، ئەمەش لە سۆنگەی نەبوونی دامەزراوەی دەستووری و دادوەریی سەربەخۆ و هێزێكی سەربازیی نیشتمانی. بۆیە پێشبینی دەكرێت لە داهاتوودا ناسەقامگیری و پارچەبوونی سیاسی و ئەمنیی زیاتر لە عێراق ببینین. ئەم دۆخە بەردەوام دەبێت، تا ئەو كاتەی هەموو لایەك بەو ڕاستییە دەگەن كە كلیلی عێراقێكی بەهێز و سەقامگیر، گەڕانەوەیە بۆ دەستوور و پێكەوەژیانی ڕاستەقینە لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا.

 

(*)

سیاسەتمەدار و دیپلۆماتكار