د.سەباح سوبحی ئەندامی لێژنەی نەوت و گاز لە پەرلەمانی عێراق بۆ گوڵان: وێڕای بیانووی جۆراوجۆر ئومێد هەیە چیتر دۆسێی نەوت و ئابووری نەكرێتە قوربانیی ململانێی سیاسی و ئەجندەی دەرەكی
كێشەی نەوت لە نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و بەغدا، كێشەیەكی ئاڵۆزی فرە ڕەهەندی (دەستووری، سیاسی، ئابووری و یاسایی)یە. چارەسەری كۆتاییشی پێویستی بە ڕێككەوتنێكی سیاسیی هەمەلایەنە و دەركردنی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵیی هەیە، كە ماف و ئەركی هەموو لایەك بە ڕوونی دیاری بكات. تا ئەو كاتە ئەم كێشەیە وەك سەرچاوەیەكی سەرەكیی ناسەقامگیری لە پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا دەمێنێتەوە. لە ئێستادا دەستپێشخەرییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان كاریگەریی باشی لەسەر نزیكبوونەوەی وادەی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان هەبووە. گۆڤاری گوڵان لەم دیدارەدا لەگەڵ دكتۆر سەباح سوبحی ئەندامی لێژنەی نەوت و گاز لە پەرلەمانی عێراق، ئەم پرسەی خستە بەر باس و چەند پرسیارێكی ئاراستە كرد.
* با سەرەتا لەو دەستپێشخەری و ڕێككەوتنەوە دەست پێ بكەین كە لەلایەن وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانەوە كراوە و بووەتە هەوێنی ئاساییبوونەوەی ئەم دۆسێیە لەناو ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق. ئایا لە داهاتوویەكی نزیكدا هەردوو لا دەگەنە میكانیزمێكی گونجاو بۆ چارەسەركردنی ئەم دۆسێیە و دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوت؟
- دۆسێی نەوت پرسێكی ئاڵۆز و فرەڕەهەندە و تێكەڵ بە چەندین بابەتی دەستووری، یاسای بوودجە، سیاسی و ئابووری بووە. تەنانەت لایەنە سیاسییەكانی عێراق وەك بیانوو و كارتێكی سیاسی دژی هەرێمی كوردستان بەكاری دەهێنن. ئەوەتا لە پێشێلكارییەكی ڕوونی دەستووری و یاسای بوودجەدا هەڵسوكەوتیان كردووە، كە تەنانەت پێچەوانەی خودی بڕیارەكانی پێشووی ئەو دادگایانەیە كە سیاسییانە دژی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بڕیاریان دەركردبوو، بەتایبەتی ئەو بڕیارەی تێكەڵ نەكردنی پرسی مووچە بە ناكۆكییەكانی نێوان هەردوو حكومەتەوە، ئەوان بەپێی بەرژەوەندی و ئەجیندای تایبەتیی خۆیان هەڵسوكەوت دەكەن، تەنانەت ماددە دەستوورییەكان و سیستمی فیدڕاڵیش بۆ مەبەستی خۆیان لێك دەدەنەوە.
هەرچۆنێك بێت، حكومەتی هەرێمی كوردستان لەپێناو بەرژەوەندیی گشتی و مووچەی مووچەخۆراندا لە ڕێگەی وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانەوە نەرمی نواندووە و لە ئەنجامدا لێكتێگەیشتنێكی باش لەگەڵ وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵی هاتووەتە ئاراوە، بەمەش ئەگەر لەم نزیكانەدا دوای كۆتاییهاتنی ڕێوشوێنە تەكنیكییەكان و گفتوگۆكانی نێوان حكومەتی عێراق و توركیا بۆ كارپێكردنەوەی بۆریی نەوتی كەركووك-جەیهان بە ئاقارێكی باشدا ڕۆیشت، هەروەها وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانیش لە گفتوگۆكانیدا لەگەڵ كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنان گەیشتنە ڕێككەوتنێك (كە دوای لێدوانەكانی وەزیری سامانە سرووشتییەكان باس لە پێشكەوتنێكی باش دەكرێت)، ئەو كاتە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان دەست پێ دەكاتەوە و كۆتایی بەو خوێنبەربوونە ئابووری و داراییەی عێراق و هەرێم دەهێنرێت كە زیانەكەی نزیكەی ٢٧ ملیار دۆلارە.
* لە كاتێكدا ماددەی ١١٢ی دەستوور، كە تایبەتە بە نەوت و گاز، بە ئاشكرا باس لە كێڵگە نەوتییەكانی ئێستا و نوێ دەكات و مافی ئەوە دەداتە پارێزگا و هەرێمەكان كە گرێبەست لەگەڵ كۆمپانیاكاندا بكەن، بۆچی لێكدانەوەی عێراق هەمیشە بە ئاراستەی مەركەزییەتە؟
- ئێمە ماددە و دەقی دەستووریمان هەیە، بەتایبەتی ماددەی ١١٢ كە بە ڕاشكاوی باس لە ئیدارەدانی كێڵگەكانی نەوت و گاز دەكات. ئەم ماددەیە دەسەڵاتی بەڕێوەبردن بە حكومەتی فیدڕاڵی دەدات، بەڵام بە هاوبەشی لەگەڵ حكومەتی هەرێم و پارێزگا بەرهەمهێنەرەكان، كە لێرەدا وشەی عەرەبی (معاً - پێكەوە) بەكارهاتووە. بۆیە ئەو كارەی حكومەتی فیدڕاڵی لە ئێستادا لە دۆسێی نەوت و گازدا دەیكات، پێشێلكارییەكی ئاشكرای دەستوور و یاسای بوودجەی عێراقە. ئەم بابەتە تێكەڵ بە ئەجیندای دەرەكیی دژ بە هەرێم كراوە. چۆن دەكرێت كێشەیەك كە دەتوانرێت لە ڕێگەی گفتوگۆ و دانوستانەوە چارەسەر بكرێت، ڕاستەوخۆ ببەسترێتەوە بە مووچە و بژێوی خەڵكی هەرێمی كوردستانەوە، كە بەپێی دەستوور و یاسا خەڵكی كوردستان (هاووڵاتیی عێراقن)؟ بۆیە بڕینی مووچە و بوودجە و بەستنەوەی بە دۆسێی نەوت و داهاتە نانەوتییەكانەوە سەرپێچیی دەستوورییە. پێشتریش هەر لەبەر ئەم بڕینەی بوودجە بوو كە هەرێمی كوردستان دەستی بە هەناردەكردنی سەربەخۆی نەوت كرد.
* گرنگترین خاڵە ناكۆكەكانی ئێستا لەگەڵ كۆمپانیا نەوتییەكان چین بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوت؟ بەتایبەت لەسەر تێچووی دەرهێنان و بەرهەمهێنان و چارەنووسی گرێبەستەكان چی دەبێت؟
- كۆمپانیا بەرهەمهێنەرەكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان متمانەیان بە بەغدا نییە، ئەوان پێشتر ئەزموونیان هەبووە و نەوتیان ڕادەستی عێراق كردووە، بەڵام تا ئێستاش یەك دیناریان بۆ خەرج نەكراوە. لە ئێستادا بڕی ١٦ دۆلار وەك تێچووی سەرەتایی بۆ هەر بەرمیلێك نەوت دانراوە، تا ئەو كاتەی كۆمپانیایەكی شارەزای نێودەوڵەتیی بێلایەن، تێچووی ڕاستەقینەی هەر بەرمیلێك لە هەر كێڵگەیەك بە جیا دیاری دەكات. ئەم خاڵە لایەنی ئەرێنی و نەرێنیی تێدایە، لە لایەك حكومەتی ناوەندی پابەند دەكات كە ئەو بڕە پارەیە بۆ كۆمپانیاكان بنێرێت، لە لایەكی دیكەوە لە سایەی ئەم بێسەروبەرییەی عێراق و بوونی ئەو هەموو كەسایەتییە شۆڤێنییەی كە دژی هەرێمن، جێبەجێكردنی ئەم خاڵانە جێگەی مەترسی و بێ متمانەییە.
* وێڕای ئەم ئاسانكاری و دەستپێشخەرییانە، ئایا هێشتا كێشەی ڕادەستكردنی نەوت بە كۆمپانیای سۆمۆ و پابەندبوونی حكومەتی فیدڕاڵی بە ڕێككەوتنەكانەوە ماوە؟
- ئەمە پرسیارێكی گرنگە. ئێمە لەگەڵ كۆمپانیای سۆمۆ هیچ كێشەیەكمان نابێت، چونكە بەپێی یاسای بوودجە، كاری كۆمپانیای سۆمۆ تەنیا فرۆشتن و بەبازاڕكردنی نەوتە. سۆمۆ هیچ دەستتێوەردانێك لەو ڕێككەوتنانەدا ناكات كە لە نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدڕاڵی واژۆ دەكرێن. سۆمۆ تەنیا ڕێككەوتن لەگەڵ ئەو كۆمپانیایانە دەكات كە نەوتی هەرێم دەكڕن. من لەگەڵ بەڕێوەبەری كۆمپانیای سۆمۆ قسەم كردووە و د.حەمدی شنگالی جێگری بەڕێوەبەری سۆمۆ نوێنەری ئێمەیە.
مەترسییەكە تەنیا لە دروستكردنی بیانووی سیاسی و پاساوی نادەستووری و نایاسایی و تەنانەت تەكنیكیشدایە. بۆ نموونە لە لایەكەوە بە درۆن هێرش دەكرێتە سەر كێڵگە نەوتییەكان و بەرهەمهێنان ڕادەوەستێت، لە لایەكی دیكەوە فشار دروست دەكەن و داوای بڕە نەوتێكی زۆر دەكەن و بە بیانووی تەسلیمنەكردنی ئەو بڕە، مووچەی مووچەخۆران ڕادەگرن.
* دەگوترێت یاسای نەوت و گاز لەم خولەی پەرلەماندا دەرناچێت، كە ئەمەش سەرچاوەی كێشەكانە، ئایا عێراق بۆ ئامانجی بەمەركەزیكردنی دۆسێی نەوت ئەم یاسایە دوادەخات؟
- دۆسێی نەوت و گاز پێویستی بە یاسایە. دۆسێیەكی وا هەستیار و ئاڵۆز ئەگەر یاسای نەبێت، كێشە و ئاڵۆزییەكان زیاتر دەبن. نەك تەنیا كێشەی نێوان هەرێم و بەغدا، بەڵكو زۆر بابەتی دیكەی یاسایی و دۆسێی هەستیاری گەندەڵی و بەفیڕۆدانی سامانی گشتیش چارەسەر دەكات. دەرچوونی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی بناغەیەك بۆ سیستمی ئابووریی وڵات دادەنێت، چونكە ئەم یاسایە تەنیا دەرهێنان و هەناردەكردن ناگرێتەوە، بەڵكو فرۆشتن، گرێبەستەكان، گەڕان بەدوای نەوت و دەیان بابەتی هەستیاری دیكە یەكلا دەكاتەوە، بۆیە دەرنەكردنی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی پەیوەستە بە عەقڵییەتی مەركەزی و ویستی هێشتنەوەی ئەو بێسەروبەرییەی كە لەم دۆسێیەدا لە ناوخۆی عێراقدا بوونی هەیە. ئاستی گەندەڵی لە كەرتی نەوتی عێراقدا زۆر بەرزە. چەندین دۆسێی دەستبەسەراگرتنی كێڵگەی نەوت، بوونی كۆمپانیای وەهمی، تێوەگلانی كۆمپانیاكانی سەر بە میلیشیاكان و تێكەڵكردنی نەوتی عێراق بە نەوتی ئێران و بە قاچاخ فرۆشتنی هەموو ئەمانە بوونیان هەیە. تەنانەت وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكاش ڕاپۆرتی لەسەر ئەم بابەتە هەیە و ئەو ڕاپۆرتە لە بەردەستی ئێمەدایە.
لەگەڵ ئەوەشدا، حكومەتی عێراق دەیەوێت خۆی لە بەرپرسیارێتی و پابەندییەكانی بەرانبەر كۆمپانیا بەرهەمهێنەرەكان بدزێتەوە، بەوەی دەڵێت هەرێم خۆی گرێبەستی لەگەڵدا كردوون و با خۆی كێشەكانیان چارەسەر بكات، ئەمەش بیانوویەكی دیكەیە، بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە، ئومێدێك هەیە بەوەی چیتر ئابووری و داهاتی گشتیی عێراق و هەرێمی كوردستان نەكرێنە قوربانیی ململانێی سیاسی و ئەجیندای دەرەكی و وردە وردە ئەم دۆسێیە بەرەو چارەسەر بڕوات، تا دەگەینە خولێكی دیكەی پەرلەمان و دەرچوونی یاسای نوێی بوودجەی ٢٠٢٦ی عێراق.
