سەرەڕای ئەو پێشێلكارییە دەستووری و یاساییانەی لە یاسای بوودجەدا بەرانبەر دۆسیەی نەوتی هەرێمی كوردستان كراون، وێڕای ئەو زیانە داراییە گەورەیەی كە بەهۆی ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوتەوە گەیشتووەتە زیاتر لە ٢٤ ملیار دۆلار، حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ڕێگەی وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانەوە لە گفتوگۆو دانوستانەكاندا نەرمیی و كارئاسانیی بەرچاوی نواندووە. بۆیە دواجار ڕێككەوتنێك لەنێوان هەردوو وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و وەزارەتی نەوتی عێراقی فیدڕاڵ واژۆ كرا، ئەمەش لە كاتێكدایە كە بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ساڵە دۆسیەی نەوت لەنێوان هەرێم و بەغدا تووشی چەقبەستوویی بووە و بێ چارەسەر ماوەتەوە. هەر خۆی لەخۆیدا بەستنەوەی دۆسییەی نەوت بە دۆسێی مووچە و شایستە دارییەكانی دیكەی هەرێمی كوردستان، پێشێلكاریی دەستووری و یاساییە. گۆڤاری گوڵان لەم دیدارەدا لەگەڵ نەهرۆ ڕەواندزی جێگری سەرۆكی لیژنەی نەوت و گاز لە پەرلەمانی عێراق، ئەم پرسەی خستە بەر باس و چەند پرسیارێكی ئاراستە كرد.

 

* وەك دەستپێشخەرییەك لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە، ڕێككەوتنێك لەنێوان وەزارەتی نەوتی عێراق و وەزارەتی سامانە سروشتییەكان واژۆ كرا. هاوكات وەزیری سامانە سرووشتییەكان نووسراوێكی ئاراستەی وەزیری نەوتی عێراق كردووە بۆ دیاریكردنی میكانیزمی دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێم. ئایا لە داهاتوویەكی نزیكدا، هەردوولا دەگەنە میكانیزمێكی گونجاو بۆ ئەم مەبەستە؟

- حكومەتی هەرێمی كوردستان دەستپێشخەریی كردووە بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوت، كە زیاتر لە دوو ساڵە بە بڕیاری دادگای ناوبژیوانیی نێودەوڵەتیی پاریس ڕاگیراوە و بە هۆیەوە عێراق و هەرێمی كوردستان زیاتر لە 24 ملیار دۆلار زیانیان بەركەوتووە. ئەم بڕیار و هەڵسوكەوتانەی بەغدا بەرانبەر دۆسێی نەوتی هەرێمی كوردستان، پێشێلكارییەكی ئاشكرای دەستوور و یاسای بوودجەی عێراقە. بەداخەوە بابەتی نەوت وەك زۆربەی ماف و شایستە داراییەكانی دیكەی هەرێم، تێكەڵی ئەجێندا و مەرامی دژ بە كورد كراوە. ئەگەرنا بەپێی كام ماددەی دەستوور و یاسای بوودجە ئەم هەڵسوكەوتانە دەكرێت؟ تەنانەت بڕیارەكانی دادگای فیدڕاڵی ڕێگەی نەداوە بابەتی نەوت و كێشەكانی نێوان هەردوو حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێمی كوردستان بە مووچەوە ببەسترێتەوە، بەڵام جێگای داخە لەگەڵ نزیكبوونەوەی هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی عێراق ئەم دۆسێیە كراوەتە بەشێك لە پڕوپاگەندەی لایەنە سیاسییەكانی عێراق بۆ هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی عێراق. لەم بوارەدا ڕاستە نووسراوی وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان ئاراستەی جێگری سەرۆك وەزیران بۆ كاروباری وزە و وەزیری نەوتی عێراق كراوە و تێیدا جەخت لەسەر پابەندبوونی هەرێم كراوەتەوە بە ڕادەستكردنی تەواوی ئەو بڕە نەوتەی لە كێڵگەكان بەرهەم دێت، ئەمەش دوای داشكاندنی 50 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە بۆ بەكاربردنی نێوخۆیی و هەروەها 16 دۆلار وەك تێچووی سەرەتایی بۆ هەر بەرمیلێك بەپێی هەمواركردنەوەی یاسای بوودجە، تا ئەو كاتەی كۆمپانیایەكی پسپۆڕی نێودەوڵەتی و بێلایەن تێچووی ڕاستەقینەی بەرهەمهێنانی نەوت لە كێڵگەكانی نەوتی هەرێمی كوردستان دیاری دەكات. تا ئێرە هیچ كێشەیەك نییە، بەڵام پرسیارە گرنگەكە ئەوەیە: ئایا لەنێو ئەم بێسەروبەرییەی عێراق و دەستڕۆیشتوویی میلیشیاكان و بوونی عەقڵییەتێكی شۆڤێنی دژ بە كورد و هەرێمی كوردستان، ڕێككەوتن و جێبەجێكردنی میكانیزمێك بۆ هەناردەكردنەوەی نەوت كارێكی ئاسان دەبێت؟

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە دەبێت ئەو ڕاستییە ئاشكرای بكەین كە بەغدا دەیەوێت ڕاستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ توركیا بكات و بۆڕیی كەركووك – جەیهان كاری پێبكرێت، وەزارەتی نەوتی عێراق پێی وایە دەبێت بەپێی بڕیاری دادگای فیدڕاڵی هەر هەناردەیەكی نەوت لە ڕێگای كۆمپانیای سۆمۆوە بێت، خۆ ئەگەر بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێمیش بەپێی پێویست نەبێت، ئەوا بەو بڕە نەوتەی لە كێڵگەكانی كەركووكەوە نەوت هەناردە بكرێت، واتە تەنانەت ئەگەر نەوتی هەرێمیش هەناردە نەكرێت، ئەوان لە ڕێگەی نەوتی كەركووكەوە بۆڕییەكە بەكار بهێنن، كە لە ڕووی ئابووری و نزیكیی لە بازاڕەكانی ئەوروپاوە سوودێكی ستراتیژیی گەورەی بۆ عێراق دەبێت، هەرچۆنێك بێت هێشتا كاركردنی بۆڕیی كەركووك-جەیهان گفتوگۆی زۆر هەڵدەگرێت.

لەلایەكی دیكەوە ڕاگرتنی هەناردەكردن بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ساڵ و هێرشە درۆنییەكانی ئەم دواییەی میلیشیا لە یاسا دەرچووەكان بۆ سەر كێڵگە نەوتییەكان، ئەمانە هەمووی وای كردووە كە بۆ هەرێمی كوردستان زەحمەت بێت بەرهەمهێنانی نەوتی بگەڕێتەوە ئاستی بەرهەمی پێشووی، كە دەگەیشتە ( 286،418) بەرمیلی ڕۆژانە. هاوكات كۆمپانیا بیانییەكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان متمانەیان بە حكومەتی عێراق نییە كە شایستە داراییەكانیان بۆ خەرج بكات، بۆیە داوای دوو گەرەنتی لە حكومەتی عێراق و وەزارەتی نەوتی دەكەن:

یەكەم: خەرجكردنی تێچووی بەرهەمهێنان.

دووەم: دەستكاری نەكردنی گرێبەستەكانیان.

 ئەمەش وا دەكات خولێكی نوێی گفتوگۆ لەنێوان وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و وەزارەتی نەوتی عێراق و كۆمپانیاكان دەست پێ بكاتەوە، بەڵام پێویستە هەمووان ئەو ڕاستییە بزانن كە لەم قۆناغە هەستیارەدا كە عێراق و ناوچەكە پێیدا تێپەڕ دەبێت و هەمووان بەرەو هەڵبژاردن دەچین و زۆربەی لایەنە سیاسییە دەستڕۆیشتووەكانی عێراق دژایەتیی هەرێم دەكەن لە پێناو بەدەستهێنانی دەنگێكی زیاتری ئەو شەقامەی كە بەلاڕێدا بردوویانە، بۆیە بەستنەوەی كەیسی نەوت بە مووچەوە پێشێلكارییەكی ڕوونی دەستووری و یاساییە. بەهەرحاڵ من پێم وایە پابەندنەبوون و پێشێلكردنی ڕێككەوتنەكان لەلایەن بەغداوە ئەگەری زۆرە.

* باسی هێرشە درۆنییەكانت كرد بۆ سەر كێڵگە و دامەزراوە نەوتییەكانی هەرێم. جگە لە زیانە ماددییەكان، ئەم هێرشانە تا چەند بوونە هۆی كەمبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنان؟ ئایا ئەو لێژنانەی لە بەغداوە بۆ بەدواداچوون و لێكۆڵینەوە نێردرانە هەرێم، بە چ دەرەنجامێك گەیشتن تاوەكو ئەم هێرشانە جارێكی دیكە دووبارە نەبنەوە؟

- لە عێراقدا بێسەروبەرییەكی زۆر هەیە و میلیشیا چەكدارە لە یاسا دەرچووەكان خاوەن دەسەڵات و نفووزێكی گەورەن. لەلایەكی دیكەوە نە ئێمە و نە بەغداش خاوەنی چەكی پێشكەوتوو نین بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مووشەك و درۆنی بۆمبڕێژكراو، بۆیە ئەم لێژنە و بەدواداچوونانە هیچ ئەنجامێكی ئەوتۆیان نابێت. حكومەتی عێراق لە غیابی تەكنەلۆژیای پێشكەوتووی وەك ڕادار و سیستەمی دژە مووشەك ناتوانێت نە كێڵگە نەوتییەكانی خۆی و نە هی ئێمەش بپارێزێت. سەبارەت بە هێرشە درۆنییە بۆمبڕێژكراوەكان بە تێبینی لەسەر كات و شێوازی هێرشەكان، ئەوە دەردەخەن كە سیناریۆیەكی داڕێژراون و چەندین لایەن و میلیشیا دەستیان لەم هێرشانەدا هەیە. بە ئامانجی كەمكردنەوەی توانای بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێمی كوردستان و زیادكردنی فشارەكان بۆ ئەوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان نەتوانێت ئەو بڕە نەوتە تەسلیم بكات كە عێراق داوای كردووە، بۆیە وەك ڕۆژی ڕووناك ئاشكرایە كێ لە پشت ئەم هێرشانەوەیە. بۆ ڕێگرتن لە دووبارەكردنەوەی ئەم هێرشانەش پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ڕێگەی هاوپەیمانەكانیەوە هەوڵی بەدەستهێنانی چەكی پێشكەوتووی دژەدرۆن و دژەمووشەك بدات. هەروەها دەبێت هەماهەنگیی هەواڵگری لەنێوان وەزارەتی ناوخۆ و وەزارەتی پێشمەرگەی حكومەتی هەرێمی كوردستان و لایەنە پەیوەندیدارەكانی عێراق بەهێز بكرێت، بۆ ئەوەی ڕێگری لە هێرشەكان بكرێت و ئەنجامدەرانیش سزا بدرێن. لە ئێستادا ئەو میلیشیایانە ئەوەندە دەسەڵاتیان هەیە كە هەر یەكەیان ناوچەیەكیان كۆنتڕۆڵ كردووە، بۆ نموونە میلیشیای چەكدار هەیە پاڵاوگەیەكیان كردووەتە ئامانج، تەنیا لەپێناو ئەوەی دواتر خۆیان گرێبەستی چاككردنەوەكەی وەربگرن و قازانجێكی گەورە بەدەست بهێنن. واتە بابەتەكە تێكەڵاوی بەرژەوەندیی ئابووری و نفووزی چەكداریی میلیشیاكان و ویستی ئەجندەی دەرەكی بووە.

* كەواتە، وەك لێژنەی نەوت و گاز لە پەرلەمانی عێراق، تا چەند ئاگاداری دۆسیەكانی گەندەڵی و بەقاچاخبردنی نەوتن، بەتایبەت تێكەڵكردنی نەوتی عێراق بە نەوتی ئێرانی و هەناردەكردنەی بەقاچاخ لە بەندەرەكانی بەسڕاوە؟

- عێراق وەك دەوڵەت خاوەنی نییە و دۆسیەی نەوت و دارایی لە عێراق نوقمی گەندەڵی بووە. بابەتەكەش تەنیا بەقاچاخبردنی نەوتی عێراق نییە، بەڵكو تێكەڵكردنی نەوتی وڵاتانی دیكەش لەخۆ دەگرێت. حكومەتی عێراق قەرزێكی زۆری لەسەرە و زۆرجار لە دەرەوەی یاسای بوودجە و بە شێوەی نافەرمی، لە ڕێگەی نەوتەوە ئەو قەرزانە دەداتەوە، ئەمەش لە دەرەوەی ئەو خەرجییە فەرمییەیە كە بۆ هەمووان دیاری كراوە. بۆیە ئێمە تا پێمان بكرێت، پێویستە هەوڵ بدەین دۆسێی نەوتمان تێكەڵ بەم گەندەڵی و بێسەروبەرییەی عێراق نەكەین و بە دووری بگرین. نەوتی هەرێم تەنیا لە 10٪ی كۆی نەوتی عێراق پێكدەهێنێت. پرسیارەكە ئەوەیە: ئەو لە 90٪ی نەوتی عێراق و داهاتە زەبەلاحەی دیكە چی لێ دێت؟ لێرە لە هەرێمی كوردستان پڕۆژە و ئاوەدانی و كارەبا دەبینرێت، بەڵام لەوێ بە ملیارەها دۆلار خەرج دەكرێت، كەچی دۆخەكە ڕۆژ بە ڕۆژ بەرەو خراپتر دەچێت. بەغدا و لایەنە میلیشیاتە دەستڕۆیشتووەكان و لایەنە سیاسییەكانیان دەیانەوێت دۆخەكە بەو شێوەیە بمێنێتەوە كە خزمەت بە بەرژەوەندییەكانیان و بەردەوامیی گەندەڵی دەكات. هەر بۆیەشە نەك هەر لەم خولە، بەڵكو لە هەموو خولەكانی دواتری پەرلەمانیشدا ڕێگری دەكرێت لە تێپەڕاندنی یاسای نەوت و گازی فیدراڵی. ڕاستە عێراق جددییە لە دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوت لە ڕێگەی بۆڕیی كەركووك-جەیهان، بەڵام زیاتر بۆ نەوتەكەی كەركووكە و دەیانەوێت شەڕ بە هەرێمی كوردستان بفرۆشن و پابەندی ڕێككەوتنەكانیش نابن و هەر بیانوو و پاساوێكیش چارەسەر بكەین، دەیان گێچەڵ و كێشە و ئاستەنگی دیكە دەهێننە پێشەوە، لە كاتێكدا خۆیان پابەندی ئەم هەموو بڕیار و ڕێنمایی و راسپاردانە نین.

* لە ڕێككەوتنەكەدا باس لە تەرخانكردنی 50 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە كراوە بۆ پێداویستیی نێوخۆی هەرێم، ئەم بڕە چۆن بەشی پێداویستییەكانی نێوخۆ دەكات لە دابینكردنی بەنزین و گازوایل و نەوتی سپی و بەرهەمهێنانی كارەبا لەو وێستگانەی كە بە نەوتی ڕەش و گازوایل كار دەكەن؟

- هەرێمی كوردستان بۆ دابینكردنی پێداویستییەكانی نێوخۆ، ڕۆژانە پێویستی بە نزیكەی 112 هەزار بەرمیل نەوت هەیە. عێراق خۆی كە لە 15 پارێزگا پێكدێت، بە فەرمی ددانی بەوەدا ناوە كە ڕۆژانە پێویستی بە 800 هەزار بەرمیل نەوتە بۆ بەكاربردنی ناوخۆیی. ئەمە جگە لەوەی تەنیا بۆ وەزارەتی كارەبای فیدڕاڵی ڕۆژانە 198 هەزار بەرمیل نەوت تەرخان دەكرێت، كەچی هێشتاش ئەوە حاڵی كارەبای عێراقە. خۆ ئەگەر بەپێی ڕێژەی دانیشتووانیش بێت ئەو 50 هەزار بەرمیلە بۆ چوار پارێزگاكەی هەرێمی كوردستان بڕێكی زۆر كەمە، مەگەر حكومەتی فیدڕاڵی پشكی هەرێم لە بەرهەمە پاڵپشتیكراوەكانی وەك بەنزین و گازوایل و نەوتی سپی بنێرێت، خۆ ئەگەر ئەو 112 هەزار بەرمیل نەوتەمان بۆ پێداویستی ناوخۆ ڕۆژانە بۆ تەرخان بكرێت، ئەو كات ئەركی سەرشانی حكومەتی هەرێمی كوردستانە كە بە هەمان نرخ و بڕی پارێزگاكانی دیكەی عێراق سووتەمەنییەكان بۆ هاووڵاتیان دابین بكات. لەلایەكی دیكەوە لە عێراق بڕێكی زۆر نەوت بە ناوی كارگەكانەوە دابەش دەكرێت، لە كاتێكدا زۆرێك لەم كارگانە، یان بوونیان نییە و وەهمین، یان كار ناكەن، لەگەڵ ئەمەشدا بە بەردەوامی پشكی نەوتی پاڵپشتیكراو وەردەگرن و دواتر لە بازاڕدا دەیفرۆشنەوە. لە كارگەی ئاسن و چیمەنتۆوە بیگرە تا دەگاتە كارگەی وەهمیی دیكە. هەروەها زۆرجار لە كەركووك و مووسڵ و بەسڕا گەندەڵیی گەورە ڕوو دەدات. بۆ نموونە، ئەگەر ڕۆژانە 10 هەزار تەن بەرهەم هەبێت، دوو هەزاری بەكار ناهێنرێت و ئەوەی دیكەی بە قاچاخ لە ڕێگەی كەشتییە بارهەڵگرەكانەوە لە بەندەرەكانی بەسڕا ڕەوانەی دەرەوە دەكرێت. ئەمە بارودۆخی عێراق و گەندەڵییەكان و عەقڵییەتی مەركەزی ئاخنراو بە دژایەتیكردنی هەرێمە، ئیتر چۆن گێچەڵەكان كۆتایی دێت و پابەندی ڕێككەوتنەكان دەبن.