هێرشی كۆماندۆی دەزگای هەواڵگریی ئەمریكا و بەشێك لە چەكدارانی مەشقپێكراوی ئۆپۆزسیۆنی ڕژێمی فیدڵ كاسترۆ بۆ سەر باشووری كووبا لە 15ی نیسانی 1961، بۆ ئەنجامدانی كودەتا بە سەر ڕژێمە كۆمۆنیستییەكەی «كاسترۆ»دا، ئەو تەنگژە گەورەیەی لە نێوان ئەمریكا و یەكێتیی سۆڤیەتی پێشانی لێ كەوتەوە، كە لە مێژوودا بە تەنگژەی «كەنداوی بەرزان» ناسراوە. لەم تەنگژەیەدا یەكێتیی سۆڤیەت بۆ پاراستنی ڕژێمی كاسترۆ ڕۆكێتە ئەتۆمییەكانی بردە ناو خاكی «كووبا» و، هەڕەشەی ئەوەی كرد، «ئەگەر ئەمریكا سوور بێت لەسەر ئەنجامدانی كودەتا دژی ڕژێمی كاسترۆ، ئەوا بە بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمی بەرگری لە كووبا دەكات».

ئەم تەنگژەیە كە نزیكەی 18 مانگ درێژەی كێشا و، جیهانی خستە سەر لێواری هەڵگیرسانی جەنگی سێهەمی جیهانی و بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمی، پاشان لە 28ی تشرینی دووەمی ساڵی 1962 بە ڕێككەوتنی نێوان «نیكتا خرۆشۆڤ» سەرۆكی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان و «جۆن كەندی» 35ـەمین سەرۆكی ئەمریكا كۆتایی هات، بڕیار درا:

 ئەمریكا بكشێتەوە لە كووبا و هەوڵ نەدات كووبا داگیر بكات، یان پشتگیری لە كودەتا دژی ڕژێمەكەی بكات.

 یەكێتی سۆڤیتەت بنكەی ڕۆكێتە ئەتۆمییەكانی لەسەر خاكی كووبا بكشێنێتەوە.

ئەم تەنگژەیە جەنگی ساردی نێوان «ئەمریكا و سۆڤیەت»ی بردە قۆناغێكی دیكە و، هەردوولا گەیشتنە ئەو قەناعەتەی، ئەگەر جەنگی سێهەمی جیهانی هەڵبگیرسێت، ئەوا نەك هیچ لایەكیان لەو جەنگەدا سەركەوتوو نابن، بەڵكو هەردوولا بەشی ئەوەندە چەكی ئەتۆمییان هەیە كە جیهان كاول بكەن، بۆیە ئەمری واقیع فەرزی كرد بە سەریاندا كە دەبێت هەر لایەك پارێزگاری بە جوگرافیای خۆیەوە بكات و بیر لە هەڵگیرساندنی جەنگ نەكاتەوە.

ڕۆبەرت مەكنەمارا، كە لە هەردوو ئیدارەی «جۆن كەندی و لیندۆن جۆنسۆن» لە ماوەی ساڵانی «1961-1968» وەزیری بەرگریی ئەمریكا بووە و، یەكێك بووە لە ڕاوێژكارە نزیكەكانی هەردوو سەرۆكی ئەمریكا لەو سەردەمەدا، یەكەمین كەس بوو، پێشنیاری كرد «لەبری ئەوەی بە هێرشی سەربازی هەوڵ بدەین كووبا داگیر بكەین و ڕژێمەكەی بڕوخێنین، باشترە بە «هێزی نەرم» ئەم جەنگە بكەین و گەمارۆی ئابووریی بەسەردا بسەپێنین»، زیاد لەمەش لەبەر ئەوەی «مەكنەمارا» ئیكۆنیومیستێكی شارەزا بوو، پێشنیاری ئەوەی كرد، كە ستراتیژیەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا لە «باڵادەستبوون بەسەر هەردوو ئۆقیانووسی «ئەتڵەسی و ئارام» و بونیادنانی هاوپەیمانیی فراوان بۆ كۆتاییهێنان بە یەكێتیی سۆڤیەت، بگۆڕێت بۆ «پەرەپێدانی بەردەوام».

مەكنەمارا، كە لەدوای دەستلەكاركێشانەوەی لە ساڵی 1968 بووە سەرۆكی بانكی نێودەوڵەتی، یەكەمین جار ئەم ستراتیژە تازەیەی لە گۆڕینی هەیكەلەی كۆمپانیایەكی گەورەی وەك «كۆمپانیای فۆرد»ـەوە دەست پێكرد و سەركەوتنی گەورەی بەدەست هێنا، ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی كە نەك تەنیا ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا بە «پەرەپێدان» پیادە بكرێت، بەڵكو «پەرەپێدان» بووە پێناسەی ئاسایشی نەتەوەیی هەموو دەوڵەتانی هاوپەیمانی باكووری ئەتڵەسی و تەواوی دەوڵەتانی هاوپەیمانی ئەمریكا و ڕۆژئاوا لە جیهاندا.

ئەم وەرچەرخانە گەورەیەی لە هەردوو ئیدارەی دیموكراتی «كەندی و جۆنسون» لە ماوەی ساڵانی 1962- 1968 لە ستراتیژیەتی ئیدارەی ئەمریكی دروستی كرد، گۆڕانكاریی گەورەی لە بیركردنەوەی پارتی كۆماری «GOP»یش دروست كرد و، بووە هۆكاری ئەوەی گۆڕانگارییەكی ڕیشەییش لە بەرنامەی پارتی كۆماریدا دروست ببێت و بە تەواوەتی لەو ستراتیژیەتەی «جۆن فۆستەر دالاس» وەزیری دەرەوە لە هەردوو ئیدارەی «داویت ئایزنهاوەر» لە ساڵانی 1953- 1961» دایڕشتبوو و بانگەشەی بۆ هاوپەیمانیی فراوانی نێودەوڵەتی دەكرد، بۆ ئەوەی بە بەكارهێنانی هێز یەكێتیی سۆڤیەت بڕووخێنن، دوور بكەونەوە و، هەر لەگەڵ سەركەوتنی پارتی كۆمارییەكان لە هەڵبژاردنەكانی نۆڤمبەری ساڵی 1968 و دوای سوێندخواردنی «ڕیچارد نیكسۆن» وەك 37ـە مین سەرۆكی ئەمریكا، بە ماوەیەكی كەم كتێبی «سەركەوتن بەبێ جەنگ- 1999: Victory Without War» بڵاو كردەوە و، ستراتیژیەتی «بایەخدان بە پەرەپێدان نەك جەنگ» بووە ستراتیژیەتی هەردوو ئیدارەی كۆماریی «ڕیچارد نیكسۆن و جیراڵد فورد» لە ساڵانی 1969-1977».

لە ماوەی ساڵانی 1977-1981 كە دیموكراتەكان جارێكی دیكە بە سەرۆكایەتیی «جیمی كارتەر» هاتنەوە دەسەڵات، نەیانتوانی وەك پێویست درێژە بەم ستراتیژە تازەیە بدەن، بۆیە لە هەڵبژاردنەكانی نۆڤبەری 1980 ڕۆناڵد ڕیگان وەك سەرۆكی پارتی كۆماری سەركەوتنێكی گەورە و مێژوویی بۆ پارتەكەی تۆماركرد، كە ئەمریكییەكان ئەم سەركەوتنە گەورەیەیان ناو لێناوە «دووبارە گەڕانەوەی دەنگی دیموكراتەكان بۆ پارتی كۆماری».

ڕۆناڵد ڕیگان، لە ماوەی هەشت ساڵ سەرۆكایەتیی ئیدارەی ئەمریكا لە ساڵانی «1981-1989»، ستراتیژییەكی تازەی بۆ پەرەپێدانی بەردەوام بە ناوی نیولیبڕاڵیزم « Neo-liberalism» پیادە كرد، كە پشت دەبەستێت بە فراوانكردنی زیاتری كەرتی تایبەت و جەختكردنەوە لەسەر بازاڕی ئازاد و كەمكردنەوەی دەستتێوەردانی حكومەت لە كاروبارەكانی كەرتی تایبەت و بازاڕ.

ئەم ستراتیژە تازەیە كە هاوكات بوو لەگەڵ داگیركردنی ئەفغانستان لەلایەن یەكێتیی سۆڤیەتی پێشانەوە، بووە هۆكاری ئەوەی ئاستی پەرەپێدان و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لە ژیانی مەدەنیدا، بە بەراورد بە یەكێتیی سۆڤیەت زۆر زۆر پێش بكەوێت، بەشی زۆری دەوڵەتانی جیهان ئەوانەشی كە پرۆ- سۆڤیەت بوون و ئەندامی هاوپەیمانیی «وارشۆ» بوون، گەیشتنە ئەو قەناعەتەی كە ڕژێمی كۆمۆنیستی ناتوانێت پێشكەوتن و خۆشگوزەرانی بۆ وڵات دابین بكات، لەمەش زیاتر لە ناوەڕاستی هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو «میخائیل گۆڕباچۆف» بووە سەرۆكی یەكێتیی سۆڤیەت، گەیشتە ئەو قەناعەتەی كە ئەگەر لە هەیكەلەی پلانی سەنتڕاڵی ئابووریی سۆڤیەت گۆڕانكاری نەكرێت، ئەوا یەكێتیی سۆڤیەت لە ناوەوە هەرەس دەهێنێت. هەربۆیە لە تەمووزی ساڵی 1987 بۆ یەكەمین جار لە مێژووی سۆڤیەتدا، گۆراش پلانی كرانەوەی ئابووریی «گلاسنۆست»ی ڕاگەیاند، بەمەش ئەو مەزندەی ڕیچارد نیكسۆن لە ساڵی 1969 لە كتێبەكەیدا كردبووی، بەوەی «لە ساڵی 1999 بەبێ جەنگ سەردەكەوین»، ڕۆناڵد ڕیگان لە ساڵی 1989 هێنایەدی.

ڕیگان، بەهۆی دۆڕاندنی لە هەڵبژاردنەكاندا، لە پۆستی سەروك كۆماری دوور نەكەوتەوە، بەڵكو لەبەر ئەوەی لەدوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە، دەستووری ئەمریكا بەو شێوەیە هەموار كرایەوە، كە هیچ كاندیدێكی سەرۆك كۆمار نابێت لە دوو خول زیاتر سەرۆكی ئەمریكا بێت، بۆیە پارتی كۆماری «جۆرج بووشی – باوك»یان بۆ سەرۆكی پارتەكەیان هەڵبژارد و گەلی ئەمریكا بۆ سێ جار لەسەر یەك دەنگیان بە كۆمارییەكان دایەوە و جۆرج بووش بوو بە سەرۆكی ئەمریكا، لە یەكەمین ساڵی سەرۆكایەتیی بووشدا لە 9ی نۆڤبەری 1989 دیواری بەرلین ڕووخێندرا، ئەم ڕووداوەش بووە سەرەتای هەرەسهێنانی بلۆكی سۆشیالیستی بە سەرۆكایەتیی سۆڤیەت و لە ساڵی 1991یش هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیەت ڕاگەیەندرا.

 

 ڕووخانی بلۆكی سۆشیالیستی

ڕاگەیاندنی سیستمی نوێی جیهان

هێشتا یەكێتیی سۆڤیەت وەك ئیمپراتۆرییەكی لەرزۆك مابوو، كە بلۆكی سۆشیالیستی بە كردەیی كۆتایی پێهاتبوو، هەر بۆیە كاتێك لە بەرەبەیانی 2ی ئابی ساڵی 1990 هێزەكانی ڕژێمی سەدام حوسێن چوونە ناو دەوڵەتی كوەیت و داگیریان كرد، بووشی باوك بڕیاری دا، بە ڕێگەی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، كۆمەڵێك «سزای ئابووریی» قورس بەسەر ڕژێمی سەدام حسێندا بسەپێنن، لە هەمان كاتدا مەرجی ئەوەیان بەسەر عێراقدا سەپاند «ئەگەر لە ماوەی شەش مانگدا هێزەكانی لە كوەیت نەكێشێتەوە، ئەوا بە زەبری هێز ناچار دەكرێت هێزەكانی لە كوەیت بكێشێتەوە».

ئەم هۆشدارییەی بووشی باوك، لەلایەن سەدام حوسێنەوە گوێی پێ نەدرا، لەبەر ئەوەی لەو قەناعەتەدا نەبوو، ئەمریكا بتوانێت هێز بۆ پاراستنی دەوڵەتێكی هاوپەیمانی بەكار بهێنێت و لە بەرانبەردا سۆڤیەت بێدەنگ بێت، بەڵام وەرچەرخانە نێودەوڵەتییەكان هێندە گەورە بوون، سۆڤیەت زۆر باش تێگەیشتبوو «چیتر ئیمپراتۆریەت نییە و كۆتایی پێ هاتووە»، بۆیە لەبری ئەوەی هەمان هەڵوێستی ساڵی 1961 بەرانبەر كووبا لە دژی ئەمریكا دووبارە بكاتەوە، خۆی بووە ئەندامی ئەو هاوپەیمانییە نێودەوڵتییەی كە بە سەركردایەتیی ئەمریكا دژی ڕژێمی سەدام حوسێن پێك هێنرابوو، بۆ ئەوەی بە زەبری هێزی سەربازی هێزەكانی عێراق لە كوەیت پاشەكشە پێ بكەن، ئەو ئۆپەراسیۆنە نێودەوڵەتییە كە لە بەرەبەیانی 17ی كانوونی دووەمی ساڵی 1991 دەستی پێكرد، لە 1ی ئاداری 1991 عێراقی ناچار كرد، كە لە ژێر چادرەكەی سەفوان چەكی تەسلیمبوون واژۆ بكات.

ئازادكردنی كوەیت و ڕووخانی فەرمیی یەكێتیی سۆڤیەت لە ساڵی 1991 ئەمریكای كردە تاكە هێزی گەورە « Lonely Superpower»، لەمەش زیاتر سیستمی لیبڕاڵیی نێودەوڵەتیی گۆڕی و لە ساڵی 1991 «سیستمی نوێی جیهان»ی ڕاگەیاندرا، ئەمەش وەك ڕاگەیاندنی سەردەمێكی نوێ و سەركەوتنی تەواوی سیستمی «لیبڕاڵ دیموكراتی» بوو، وەك باشترین سیستم بۆ حوكمڕانی لە هەموو جیهاندا.

ئەم ئاراستە تازەیەی جۆرج بووشی باوك، كە ڕاستەوخۆ ڕاگەیاندنی سەركردایەتیی ئەمریكا بوو بەسەر هەموو جیهاندا، لە هەمان كاتدا ئامانجی ئەوە بوو كە سیستمێكی نوێ لە ناو نەخشەیەكی كۆندا جێبەجێ بكات، ئەمەش كاریگەریی هەبوو لەسەر بیركردنەوەی ئەمریكییەكان كە پێیان وایە پێویستە ئەمریكا گۆشەگیر بێت، بۆیە بووە هۆكاری ئەوەی لە ساڵی 1992 هەڵبژاردنەكان بدۆڕێنێت و پارتی دیموكراتی بە سەرۆكایەتیی «بیل كلینتۆن» ببێتە سەرۆكی ئەمریكا.

لە ماوەی هەردوو ئیدارەی «بیل كلینتۆن»دا، لەگەڵ ئەوەی زۆر هەوڵی دا، كە ڕەوتی «دیپلۆماتییەتی هێز» بگێڕێتەوە بۆ «هێزی دیپلۆماتییەت»، لەم پرۆسەیەشدا لەگەڵ ئەوەی لە دوای ساڵی 1997 «تۆنی بلێر» سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا زۆر هاوكاری بوو، كە ئەم ئاراستەیە ڕاست بكاتەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی هیچ نییەتێك بۆ ڕاستكردنەوەی هەیكەلەی دەوڵەتی نیشتمانی «Nation-State» نەبوو، ئەوا پیادەكردن و سەپاندنی سندووقەكانی هەڵبژاردن لە دەوڵەتانی پۆست كۆمۆنیست، لەبری ئەوەی سیستمێكی تەندروستی «لیبڕاڵ دیموكراتی» بە هاوشێوەی ڕۆژئاوا بەرهەم بێهێنێت، سیستمێكی بەرهەم هێنا، وەك «فەرید زەكەریا» ناوی لێناوە «لیبڕاڵ دیموكراتیی نەخۆش «Illiberal Democracy»، ئەمەش بووە هۆكاری دروستبوونی جەنگی زۆر گەورە و خوێناوی لە دەوڵەتانی پۆست كۆمۆنیستی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا و چەندین كۆمەڵكوژی و جینۆسایدی بە دوای خۆیدا هێنا.

هاوكات لەگەڵ ئەوەی ڕێكخراوی ئەلقاعیدە هەر لەساڵی 1988 وەك ڕێكخراوێكی جیهادی لە ئەفغانستانەوە خۆی ڕاگەیاندبوو، بەڵام لەدوای داگیركردنی كوەیت لەلایەن عێراقەوە لە ساڵی 1990، ڕژێمی سەدام حوسێن وەك كارتێك دژی ئەمریكا كەوتە یارمەتیدانی ڕێكخراوی قاعیدە و ئەوانیش لەدژی ئەمریكا پشتگیریی خۆیان بۆ ڕژێمی بەعس ڕاگەیاند، دوای ئەوەش كە عێراق لە كوەیت كشایەوە لە ماوەی ساڵانی «1991- 2003» ڕژێمی سەدام حوسێن، نەك هەر لە پشتگیریی ڕێكخراوی تیرۆریستانی قاعیدە بەردەوام بوو، بەڵكو پشتگیریی هەموو ئەو هێز و گرووپە چەكدارانەشی دەكرد، كە سەر بە ڕەوتی «سەلەفی جیهادی و ئیخوان موسلمین» بوون، لەمەش زیاتر دروستبوونی جەنگەكانی ئەوروپاش بەتایبەتی «جەنگەكانی بەڵكان و یوگوسلافیای پێشوو و چیچان»یش، بوونە هۆكارێك بۆ هاندانی گرووپە ئیسلامییە چەكدارەكان بۆ ئەوەی زیاتر گەشە بكەن و، لە بەرانبەریشدا ستراتیژیەتی ئیدارەی كلینتۆن بەو جۆرە بوو، كە خۆی تێكەڵاوی جەنگی دەرەكیی زیاتر نەكات، ئەمە بووە هۆكاری ئەوەی بە ئاستێك ئەو گرووپە تیرۆریستانە بەهێز بن، كە بتوانن ساڵی 1998 بارهەڵگرێك بە تیئێنتی چێنراو لەبەردەم باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە تەنزانیا و نەیروبی بتەقێننەوە و 224 كەس بكەنە قوربانی.

ئاراستەی گەشەسەندنی تۆڕی تیرۆریستانی قاعیدە لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژئاوا بەگشتی و لەناو ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەتایبەتی گەیشتە ئەو ئاستەی كە لە 11ی سێپتەمبەری 2001 بە ڕێگەی بەكارهێنانی فڕۆكەی مەدەنی هەر دوو تاوەری ڕێكخراوی بارزگانیی جیهانی «WTO» بتەقێننەوە و بتوانن وەرچەرخانێكی گەورەی ئەوتۆ دروست بكەن، كە بیرمەندان ناویان لێناوە «جیهانی پێش 11ی سێپتەمبەر و جیهانی دوای 11ی سێپتەمبەر».

 

 ئیدارەی جۆرج بووشی كوڕ

ڕاگەیاندنی ستراتیژیەتی دیپلۆماتیەتی هێز

لە هەموو دەوڵەتانی «لیبڕاڵ دیموكراتی» ڕۆژئاوا، نەك هەر ژەنڕاڵێكی سەربازی ناكەن بە وەزیری بەرگرییش، بەڵكو لە هەندێك لە دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا ژنێك دەكەن بە وەزیری بەرگری بۆ ئەوەی بڕیاری «جەنگ» قورس بێت و بڕیاری «ئاشتی» ئاسان بێت. بەڵام ئەوەی لە 20ی كانوونی دووەمی 2021 لەدوای سوێندخواردنەكەی جۆرج بووشی كوڕ بینیمان، ئەوە بوو كە ژەنڕاڵ «كۆڵن پاوەڵ»ی وەك وەزیری دەرەوە بۆ ئیدارەكەی دەستنیشان كرد، لەمەش زیاتر «دیك چینی» كە لە سەردەمی ئیدارەی بووشی باوكدا وەزیری بەرگری بوو، كردوویەتی بە جێگری سەرۆك.

بێگومان لە نەریتی سیاسەتی ئەمریكادا، جێگری سەرۆك وەك «سەرۆكی سێبەر» لە وڵاتدا ناوزەد دەكرێت، هەروەها وەزیری دەرەوە وەك «سەرۆكی دیپلۆماتیەتی دەوڵەت» ناو دەبرێت، هەر بۆیە بوونی وەزیری بەرگریی پێشوو بە جێگری سەرۆك و بوونی ژەنڕاڵێكی سەربازی بە وەزیری دەرەوەی ئەمریكا، لەكاتی خۆی لەناو ناوەندەكانی فیكر و توێژینەوەی ئەمریكا و ڕۆژئاوا، مشتومڕی زۆری بە دوای خۆیدا هێنا و‌، لە ماوەی نزیكەی نۆ مانگی پێش كارەساتی 11ی سێپتەمبەر واتە (كانوونی دووەم تا سێپتەمبەری 2001)، گفتوگۆیەكی سیاسییانەی زۆر فراوانیشی لە سەر ستراتیژیەتی «هێزی دیپلۆماتی و دیپلۆماتیەتی هێز» هێنایە ئاراوە.

بەپێی بەدواداچوونێك كە ڕۆژنامەنووسی جیهانی «تۆماس فریدمان» دوای ڕووخانی ئیمارەتی تاڵیبان لە كەمپەكانی ڕێكخراوی تیرۆریستانی داعش كردوویەتی و چەندین نامیلكەی بەردەست كەوتووە، كە بە چەكدارانی ئەلقاعیدە دراون، ڕێكخراوی قاعیدە زۆر پێش ئەنجامدانی كارە تیرۆریستیەكەی 11ی سێپتەمبەر نەخشەی ئەوەیان داڕشتبوو، هەموو سیمبولەكانی ڕۆژئاوا وەك «تاوەری ڕێكخراوی بارزگانی جیهانی لە ئەمریكا، كاتژمێری بیگ بن لە بەریتانیا، تاوەری ئیڤل لە فەرەنسا» بتەقێننەوە و شكۆی ڕۆژئاوا بشكێنن.

لەم چوارچێوەیەدا، پێدەچێت دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمریكا و دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا ئاگاداری ئەو زانیارییانە بووبن كە پێشتر لە كەمپەكانی مەشق و ڕاهینانەكانی تیرۆریستانی قاعیدە لە ئەفغانستان ئەنجام درابوون، هەر بۆیە دوای ڕوودانی كارە تیرۆریستیەكەی 11ی سێپتەمبەر هەموو دەوڵەتانی ڕۆژئاوا و تەواوی دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان سەركۆنەی ئەو كارە تیرۆریستییەیان كرد و پشتگیریی ستراتیژیەتی ئیدارەی جۆرج دەبلیو بووشیان كرد.

ئەم كارە تیرۆریستییە كە میدیاكانی جیهان ڕاستەخۆ بە ڕێگەی سەتەلایت دەیانگواستەوە، ڕووداوێك بوو، پێشتر وێنەی نەبووە، لەمەش زیاتر هەتا ڕێكخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە بەرپرسیاریەتیی خۆی بەرانبەر بەو كردەوە تیرۆریستییە ڕانەگەیاند، زۆر لە چاودێران پێان وابوو كە پێدەچت ئەم كارە گرووپی «لیوا سوورەكان»ی ژاپۆن وەك تۆڵەسەندنەوەیەك بۆ قوربانییەكانی چەكی ئەتۆمیی هەردوو شاری ژاپۆنی «هیرۆشیما و ناكازاكی» ئەنجامیان دابێت.

ڕووداوی 11ی سێپتەمبەر بیانووی دروستی دایە دەست ئیدارەی بووش بۆ ئەوەی بە تەواوەتی ستراتیژیەتی «دیپلۆماتیەتی هێز» زۆر بە ئاشكرا و ڕاشكاوانە پیادە بكات. جۆرج دەبلیو دوای ڕووخانی هەردوو تاوەرەكە چووە شوێنی ڕووداوەكە لە مەنهاتن و ڕاشكاوانە بە هەموو جیهانی ڕاگەیاند «ئەوەی پشتگیریمان نەكات، ئێمە وەك دوژمن لە قەڵەمی دەدەین»، ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بە توندی سەركۆنەی ڕووداوەكەی كرد و لە 20ی كانوونی یەكەمی 2001 مۆڵەت درا، هێزێكی هاوپەیمان نێودەوڵەتی پێكبهێنرێت، لەبەر ئەوەی بارودۆخی ئەفغانستان هەڕەشە لە ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی دەكات.

ڕووخانی ئیمارەتی تاڵیبان لە كابولی پایتەختی ئەفغانستان، لەبری ئەوەی ببێتە زەمینەیەك بۆ كۆتاییهێنان بە تیرۆر، بەپێچەوانەوە، ژینگەیەكی لەباری خوڵقاند بۆ گەشەی تیرۆریستان، ئەمەش نەك بووە هۆكاری گەشەی ڕێكخراوی تیرۆریستی ئەلقاعیدە، بەڵكو گرووپگەلێكی ڕێكخراوی تیرۆریستی سەریان هەڵدا، هەر لە پاكستانەوە تا دەگاتە ڕۆژئاوای ئەفریقیا لەسەر لێواری باكووری ئەتڵەسی، لەناو كۆمەڵگەكانی ڕۆژئاواشدا بە ئاستێك ڕێكخراوە توندئاژۆ ئیسلامییەكان پەرەیان سەند، كە خۆیان لە ڕۆژئاوا ناویان لێناوە فۆبیای ئیسلامی «islamophobia».

دەوڵەتانی ناتۆ و یەكێتیی ئەوروپا، لەگەڵ ئەوەی هاوپەیمانی ئەمریكا بوون بۆ ڕووخانی ئیمارەتەكەی تاڵیبان، بەڵام دروستبوونی ئەو ژینگە لەبارەی دوای ڕووخانی تاڵیبان بۆ گەشەی تیرۆر، بووە هۆكاری ئەوەی لەوە بترسن كە شاڵاوی كارە تیرۆریستییەكان ناوخۆی وڵاتەكانیشیان بگرێتەوە، هەروەها لەسەر ئاستی ڕای گشتیی ئەو وڵاتانەش ئەو پارت و لایەنانە باشتر دەنگیان دەهێنا كە دژی هاوپەیمانی بوون لەگەڵ ئەمریكادا، بەڵام ئیدارەی جۆرج بووش دەبلیو، سوور بوو لەسەر ئەوەی كە یاسای «ڕزگاركردنی عێراق» كە لەساڵی 1998 كۆنگرێس پەسندی كردبوو، دوای ڕووخانی تاڵییبان جێبەجێ بكات و ڕژێمی سەدام حوسێن بڕووخێنێت.

لە سەرەتای ساڵی 2002 ئیدارەی جۆرج دەبلیو بووش، بە تەواوەتی خۆی یەكلا كردەوە كە هەوڵەكانی بۆ ڕووخانی ڕژێمی عێراق نەك هەر زۆر جددییە، بەڵكو هەوڵەكانی چڕكردەوە بۆ ئەوەی لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆنی عێراق لەسەر شێوازی حوكمڕانی دوای ڕژێمی سەدام حسێن ڕێك بكەون، لەمەش زیاتر زۆر هەوڵی داوە، بە هاوشێوەی ڕووخانی ڕژێمی تاڵیبان مۆڵەتی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی مسۆگەر بكات، بۆ ئەوەی لەژێر چەتری شەرعیەتی نێودەوڵەتی هێرش بكات و عێراق ڕزگار بكات و ڕژێمی بەعس و سەدام حوسێن بڕووخێنێت، بەڵام ئەمجارەیان نەیتوانی موڵەتی ئەنجومەنی ئاسایش بە دەست بهێنێت، بەڵام دوای وەرگرتنی ڕەزامەندیی كۆنگرێس بڕیاری دا «هاوپەیمانیی ئارەزوومەندا بۆ ئازادكردنی عێراق» پێكبهێنریت، كە ئەم هاوپەیمانییە زۆر سنووردار بوو، تەنیا «بەریتانیا، ئیسپانیا، ئوسترالیا، كەنەدا» بە سەركردایەتیی ئەمریكا بەشدارییان تێدا كردبوو.

هەر ڕاستەوخۆ دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و سەدام بە یەك دوو مانگ، لەبەر ئەوەی تیرۆریستان پێگەی زۆر باشیان لە ناو عێراقدا هەبوو، لە 19ی ئابی 2003 «سیرجیۆ فیبیرا دی میلۆ» نوێنەری تایبەتی نەتەوە یەكگرتووەكان لە عێراق، بە هۆی تەقاندنەوەی بارهەڵگرێگی بۆمبڕێژكراو لە بەردەم نووسینگەی نەتەوە یەكگرتووەكان لە بەغدا تیرۆر كرا، هەروەها لە 29ی ئابی 2003 لە ڕێگەی تەقاندنەوەی بارهەڵگرێك لەبەردەم مەزاری ئیمام عەلی، محەمەد باقر حەكیم لە نەجەف تیرۆر كرا، هاوكات كاری تیرۆریستی لەسەرانسەری عێراق و هەرێمی كوردستان تەشەنەی كرد و لە 1ی شوباتی 2004 لە یەكاتدا دوو تیرۆریستی خۆكۆژ خۆیان لە مەڵبەندی 3ی یەكێتی نیشتمانی و لقی ی2 پارتی دیموكراتی كوردستان لە هەولێر تەقاندەوە و لەئاكامدا زیاتر لە 100 كەس شەهید بوون كە بەشی هەرە زۆریان لە سەركردەكانی هەردوو پارتەكە بوون و زیاتر لە 200 كەسیش بریندار بوون، لەگەڵ هەڵكشانی ئاراستەی كردەوە تیرۆریستیەكان، دوو جەنگی گەورەش لە عێراقدا دەستی پێكرد، یەكەمیان جەنگی مقاوەمەی داگیركاری ئەمریكا و جەنگی ناوخۆی شیعە و سوننە،كە لەساڵی 2006 بارودۆخەكە گەیشتە ئاستێك كە باڵیۆز «پیتەر گالبریس» كتێبیكی نووسی بە ناونیشانی «كۆتاییهاتنی عێراق - The end of Iraq».

شكستی «دیپلۆماتیەتی هێز» بە جۆرێك كاریگەری لەسەر ڕای گشتیی ئەمریكا هەبوو، كە كۆنگریسی ئەمریكا بڕیاری دا لێژنەی «بیكەر- هاملتۆن» بۆ دیراسەتی بارودۆخی عێراق دابمەزرێت و ئەم لێژنەیە ڕاپۆرتی خۆی بۆ چارەسەری بارودۆخی عێراق بۆ كۆنگرێس بەرز بكاتەوە، دوای تاوتوێ كردنی ئەم ڕاپۆرتە كۆنگریس بریاری دا:

- بە پەلە پێنج هەزار سەربازی دیكەی ئەمریكا زیاد بكرێن و ڕەوانەی عێراق بكرێن.

- خشتەیەكی زەمەنی دابنرێت بۆ ڕێككەوتن لەگەڵ حكومەتی عێراق و كاتی كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا دیاری بكرێت.

دوای زیادكردنی بەپەلەی هیزەكانی ئەمریكا لە عێراق، مەترسیی «كۆتاییهاتنی عێراق» بە هاوشێوەی یوگسلافیای پێشوو بە شێوەیەكی كاتی دوور كەوتەوە و، لە هەمان كاتدا ڕێككەوتنی باری هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق «SOFA» لە 2008 لە نێوان ئیدارەی جۆرج دەبلیو بووش و حكومەتی عێراق واژۆ كرا و بەپێی ئەم ڕێككەوتنە، دەبێت تەواوی هێزەكانی ئەمریكا لە 31ی12ی 2011 لە عێراق بكشێنەوە. واژۆكردنی ئەم ڕێككەوتنە و كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە وادەی خۆی لە عێراق بووە سەرەتای ڕاگەیاندنی «دیپلۆماتیەتی هێز» كە ئێستا جارێكی دیكە ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ لە چوارچێوەی سەپاندنی ئاشتی بە زەبری هێز «peace through strength»، ئەم پرانسیپە پیادە دەكات و لە دوای 20ی كانوونی دووەمی 2025 كە ترەمپ بۆ جاری دووەم بووەوە بە سەرۆكی ئەمریكا، لە چەندین شوێن وەك «لێدانی میلیشیا حوسییەكان لە یەمەن و لێدانی دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران» پەنای بۆ ئەم پرانسیپە بردووە، بەڵام هەتا ئێستا ئەوەی دەیبینین، ترەمپ نەك هەر نەیتوانیوە دەروازەیەك بۆ چارەسەركردنی ئاشتییانە بۆ كێشەكان بكاتەوە، بەڵكو بووەتە هۆكاری ئەوەی بارودۆخی كێشەكان لەپێش پەنابردن بۆ هێز، ئاڵۆزتر بكات، لە هەمووشی خراپتر ئەوەیە، كۆی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان وەك نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، بە كردەیی پەكیان كەوتووە و جاڕی «جیهانێكی بێ سیستەم» دراوە.