یانیس ستیڤاچتیس، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسییە لە زانكۆی تەقەنیی ڤێرجینیا، لە هەمان كاتدا سەرۆكی بەش و بەڕێوەبەری پڕۆگرامی دیراساتی نێودەوڵەتییە لە هەمان زانكۆ، وانەبێژ و توێژەری چەند بوارێكی گرنگە، وەك ستراتیژیەتی یەكێتیی ئەوروپا، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، سیاسەتە ناوخۆییەكان، سیستمی جیهانی و نێودەوڵەتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی. گوڵان، بۆ تاوتوێكردن و شرۆڤەكردنی سرووشتی ناكۆكی و ململانێ جیهانییەكان و دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جەنگی ڕووسیا و ئۆكرانیا و چەند پرس و بابەتێكی دیكە، دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجامدا.

 

 

* لە ئێستادا و لە چەند بەشێكی جیهاندا، جەنگی بەردەوام لە ئارادایە، لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جەنگی ناوخۆیی وڵاتەكان و لە نێوان وڵاتەكانیشدا بەرپایە، لە هەمان كاتدا نەتەوە یەكگرتووەكانیش وەك تەماشاكارێكی دەستەوەستان ماوەتەوە. لە ئێستادا ئەو كەسە سەرەكییەی كە كاریگەریی هەیە لەسەر ئەم پەرەسەندنانە، بریتیە لە دۆناڵد ترەمپ، چۆن لە ئایندەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانن و ئایا ئەگەری ئەوە هەیە سەقامگیری بۆ ئەم ناوچەیە بگەڕێتەوە؟

- هێشتا ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەژێر كاریگەریی بارگرژییە بونیادییە بەردەوامەكان و دەستڕۆیشتوییە دەرەكییە گۆڕدراوەكاندایە، لە كاتێكدا كە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ پێداچوونەوەی بە مامەڵەی ئەمریكا لەگەڵ ئەم ناوچەیە كردووە-بەتایبەتی لە ڕێی ڕێككەوتنەكانی ئیبراهیمی و ڕێچكەی مامەڵەكارانە، كێشە قووڵترەكانی ناوچەكە بریتین لە دابەشبوونی تایفەگەری، لاوازیی دامەزراوەكانی دەوڵەت، میراتی سنوورە كۆڵۆنیاڵییەكان، كە هێشتا ئەم كێشانە لە ئارادان و بەردەوامن. سەقامگیری بەدەست ناهێنرێت تاوەكو كاراكتەرەكانی ناوچەكە دەست نەدەنە دیالۆگێكی گشتگیر و، دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانیش بە شێوەیەكی مانادار بەشدار نەبن. بە داخەوە، كاریگەریی سنوورداریی نەتەوە یەكگرتووەكان بووەتە هۆی قووڵكردنەوەی ناسەقامگیریی ئەم ناوچەیە.

* دۆناڵد ترەمپ، هەر لە سەرەتای هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنەوە تا ئێستا بەڵێنی كۆتاییهێنانی جەنگی ڕووسیا و ئۆكرانیای داوە، لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا جەنگەكە بەردەوامە و خوێناویتر دەبێت، بە تێڕوانینی ئێوە تا چەند بەردەوامبوونی ئەم جەنگە كاریگەریی لەسەر سیستمە جیهانییەكە هەیە؟ ئایا ئەگەری ئەوە نییە ببێتە هۆی ڕۆژگارێكی نوێی ناسەقامگیری لە جیهاندا؟

- جەنگی ڕووسیا و ئۆكرانیا ساتەوەختێكی یەكلاكەرەوەیە لە سیستمە نێودەوڵەتییەكەدا، كە نەك تەنیا كاریگەریی خراپی لەسەر ئاسایشی ئەوروپا هەبووە، بەڵكو پەردەی لەسەر لەرزۆكیی نۆڕمە نێودەوڵەتییەكانیش لا داوە. گوتاری ترەمپ لەبارەی كۆتاییهێنانی جەنگەكەوە هاوشان نییە بە ستراتیژیەتێكی دیپلۆماتیی ڕوون. ئەو فەزڵی بەرژەوەندییە نەتەوەییەكان دەدات بەسەر هاوكاریی هەمە لایەندا. بەردەوامبوونی جەنگەكە مەترسیی دابەشبوونی جیۆپۆلەتیكی و تێكدانی ئاسایشی وزە و خۆراك و لاوازبوونی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانی لێ دەكەوێتەوە. ئێمە شایەتحاڵی داخوڕانی كۆدەنگیی دوای ڕۆژگاری جەنگی سارد و ئەگەری داخزانی جیهان بەرەو لێكترازان و فرەجەمسەریین.

* لە ساڵی 2003، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ڕژێمی سەدام حوسێنی لە عێراق ڕووخاند، لەگەڵ ئەوەشدا شكستی هێنا لە بەدیهێنانی ئاشتی و دیموكراسی بۆ وڵاتەكە، ئێستاش عێراق كەوتووەتە نێو داو و تەونی ناكۆكیی تایفەگەری و ئایینی، لەم ناوچە ناسەقامگیرەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پێت وایە چارەنووسی عێراق بەرەو كوێ دەچێت؟

- عێراق نموونەی ئەو حاڵەتانەیە كە تێیدا دەستتێوەردانی دەرەكی بۆ گۆڕینی ڕژێمی وڵاتەكە، دەرئەنجامی نەخوازراوی لێ دەكەوێتەوە، ڕووخاندنی دەسەڵاتی سەددام بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی بونیادە تاكڕەوییەكە، بەڵام هاتنەئارای سیستمێكی دیموكراسیی كارای لێ نەكەوتەوە، لەبری ئەوە سەری كێشا بۆ بەدامەزراوەییكردنی تایفەگەری و حوكمڕانییەكی لاواز و دەستتێوەردانی دەوڵەتانی ناوچەكە. ئایندەی عێراق بە ڕاددەیەكی زۆر بەندە بە ئاشتەوایی نەتەوەیی و بنیادنانی شوناسێكی هاوبەشەوە، بە بێ ئەم ئاڵوگۆڕە ناوخۆییە و بە بێ ڕێزگرتنی سەروەریی عێراق لەلایەن لایەنە دەرەكییەكانەوە، وڵاتەكە لەبەردەم مەترسیی زیاتری ناسەقامگیری و دابەشبوونی ئەمری واقیعدایە.

* لە دوای دامەزراندنی كۆماری ئیسلامیی ئێران، لە ساڵی 1979، هیچ كاتێك ئێران و ئیسرائیل نەچوونە نێو جەنگێكی ڕاستەوخۆوە، بەڵام بەم دواییە بینیمان كە جەنگێكی 12 ڕۆژە لە نێو ئەم دوو وڵاتەدا بەرپا بوو، لە هەمان كاتدا، پێشتر ئیسرائیل ڕووبەڕووی هێرش بووەوە لەلایەن بزووتنەوەی حەماس و حزبوڵڵا و حوسییەكانەوە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەم پەرەسەندنانە، ئایا پێت وایە لە دەرئەنجامدا ڕۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستی نوێ هاتووەتە ئاراوە، یان دەكرێت بڵێین، ئێمە شایەتحاڵی ئاڵوگۆڕێكی گەورەی ناوچەیین كە لە كۆتاییدا دەبێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی سنوورە كۆڵۆنیاڵییەكانی سەروەختی سایكس پیكۆ؟

- ئەوەی ئێمە بەدی دەكەین، بریتییە لە دووبارە داڕشتنەوەی دیمەنە ستراتیژییەكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، جەنگی ڕاستەوخۆ و بەوەكالەتی نێوان ئێران و ئیسرائیل، ئاماژەیە بۆ لاوازبوونی ئەو بەربەستانەی كە پێشتر ببوونە هۆی ئەوەی ئەم جەنگە بە پەنهانی بكرێت. لەوەش زیاتر، سەرهەڵدانی كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان و جەنگی تێكەڵ و كاردانەوەی سەربازیی نامەركەزی، ئاماژەن بەوەی سیستمە هەرێمایەتییەكە شڵۆقە. لە كاتێكدا من بە حەزەرم لەوەی پێشبینیی هەڵوەشاندنەوەی فەرمیی سنوورەكانی سایكس-پیكۆ بكەم، بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەو پەرەسەندنانەی لە ئارادان دەبنە هۆی لاوازكردنی شەرعییەت و كارایی ئەم بونیادە كۆڵۆنیاڵییانە. ڕەنگە ناوچەكە بەرەو كۆمەڵێك سیستمی لێكترازاو و بەیەكداچوو بڕوات، كە زیاتر بكەوێتە ژێر كاریگەریی ئایدیۆلۆژیاكانەوە، نەك سنوورە تەقلیدییەكانی دەوڵەت.

* ئێوە توێژینەوەكی زۆرتان كردووە لە بارەی (قوتابخانەی ئینگلیزی) لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، ئایا پێتان وایە هێشتا سیاسەتی جیهانیی هاوچەرخ ڕەنگدانەوەی بەها و نۆڕمەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتین، هەروەك ئەم قوتابخانەیە وێنای دەكات، یان ئەوەتا ئێمە پێمان ناوەتە ڕۆژگارێكەوە كە تەنیا و تەنیا سیاسەتی هێز باڵادەستە و سەردەمی بەهاكان بەسەرچووە؟

- هێشتا قوتابخانەی ئینگلیزی لە بارەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە گرنگی و بایەخی خۆی هەیە، ئەگەرچی ڕووبەڕووی گوشاری زۆر بووەتەوە. ئێمە داخڵی ڕۆژگاری دوای نۆڕم و بەهاكان نەبووین، بەڵكو ئەمە سەردەمی ململانێی بەهاكانە، واتە دید و تێڕوانینی جیاواز بۆ ئەم سیستمە لە ئارادایە، هەندێكیان پەیوەستن بە بەها لیبڕاڵییەكانەوە و ئەوانی دیكە بە چەمكی سەروەری و فرەیی كەلتوورییەوە. هێشتا دامەزراوەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی- دیپلۆماسییەت، یاسای نێودەوڵەتی، هاوسەنگیی هێز-لە ئارادان، بەڵام بەردەوام گومان لەسەر ئەو بەهایانە دەكرێت، كە بوونەتە بناغەی ئەم دامەزراوانە. دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین، كە ئەم دامەزراوانە لە بارێكی جێگیردا نین، بەڵكو پێ بە پێی ئاڵوگۆڕەكانی هێز و بونیادە فیكرییەكان پەرە دەستێنن.

* ئایا هێشتا پێتان وایە كە چەمكی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، هەروەك لەلایەن قوتابخانەی ئینگلیزییەوە پێشنیار كراوە، بایەخی خۆی هەیە، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی ئەو ڕاستییەی كە سیستمە جیهانییەكە لە پشێویدایە، یان دەتوانین بڵێین كە بە هۆی زیادبوون و خێراتربوونی ململانێ جیۆپۆلەتیكییەكانەوە بەسەر چووە؟

- نا، هێشتا دوورە لەوەی بڵێین بەسەر چووە، چەمكی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە هەر كاتێكی دیكە بنەڕەتیترە بۆ تێگەیشتن لە سیاسەتی جیهانی، هەرچۆنێك بێت، ئەوەی بەدی دەكەین، بریتییە لە زیادبوونی فرەیی لە نێو ئەم كۆمەڵگەیەدا، سیستمە لیبڕاڵییە نێودەوڵەتییەكە ڕووبەڕووی ڕكابەری بووەتەوە، وڵاتانی وەك چین و ڕووسیا و ئەو هێزانەی دیكە كە سەرهەڵدەدەن، لە باشووری جیهان برەو بە مۆدێلی بەدیل بۆ حوكمڕانی و شەرعییەت و سەروەری دەدەن، ئەمە بە مانای نەمانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نایەت، بەڵكو گۆڕیویەتی بۆ سیستمێكی ئاڵۆزتر و فرەلایەنترە- كە ڕەنگە لە ساڵانی داهاتوودا ببێتە هۆی سیستمێكی پتر هەرێمایەتی و جیاوازتر لە ڕووی كەلتوورییەوە.

* هەندێك كەس مشتومڕی ئەوە دەكەن، كە ناكۆكییەكانی ئەمڕۆ، ئیدی لە ئۆكرانیا، غەززە، یان یەمەن بێت، نیشانەی ململانێیەكی شارستانی بەرفراوانترن، كەسانێكی دیكە پێیان وایە ئەمە تەنیا ناكۆكیی جیۆپۆلەتیكین. ڕاڤە و لێكدانەوەی ئێوە چییە بۆ لایەنی ئایدیۆلۆژی لە بەرانبەر لایەنی ڕیاڵیستیی ئەم ناكۆكییانە و ئایا ئەمە پێكدادانی شارستانێتییەكانە، یان تەنیا ململانێی هێز و دەستڕۆیشتووییە؟

- گرنگە خۆمان لەم دابەشكارییە دووانەییە لابدەین، چونكە ئەم ململانێیانە فرە ڕهەندن، بەڵێ، ڕاستە ئەمانە بەرژەوەندیی جیپۆلەتیكین- لەسەر خاك، دەستڕۆیشتوویی، پێگەی سەربازی- بەڵام لە هەمان كاتدا ئایدیۆلۆژییەكی قووڵ و پەیوەست بە شوناسیان هەیە، بیرۆكەی پێكدادانی شارستانیەتییەكان سادەكردنەوەی واقیعەكەن، بەڵام سیاسەتی شوناس و پرسە ئایینییەكان و یادەوەریی مێژوویی، كاریگەرییان لەسەر شێوە و پاساوی ناكۆكییەكان هەیە. كەواتە ڕەهەندی ڕیاڵیستی و ڕەهەندی ئایدیۆلۆژی پێكەوە لەئارادان، ئەوەی لە ئێستادا دەگوزەرێت، ئەوەیە كە ململانێكانی هێز ڕۆچوونەتە نێو پرسە شارستانێتییەكانەوە، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی چارەسەركردنیان ئاڵۆزتر بێت.