دلێر محەمەد، بەڕێوەبەری گشتی گەشتوگوزاری پارێزگای هەولێرە لە وەزارەتی شارەوانی و گەشتوگوزاری حكومەتی هەرێمی كوردستان، ئەم بەڕێوەبەرایەتییە گشتییە وەك بەشێك لە دەستەی گەشتوگوزاری هەرێمی كوردستان، ئامانجیەتی سێكتەرە جیاوازەكانی كەرتی گەشتیاری فراوانتر بكات و، ببێتە یەكێك لە سەرچاوەكانی داهات بۆ هەرێمی كوردستان، هاوكات لەگەڵ فروانبوونی ئەم ئەركە و هاتنی بزنێسمانی بیانی بۆ وەبەرهێنان لە هەرێم و هێنانی براندە جیهانییەكانی وەك ڕیستۆرانت و كافتریا و شوێنە گەشتیارییە گشتییەكان، هەندێك ڕەخنە و گازندە لەسەر ئەم كەرتە دروست بوو، بەوەی ئەم پێشكەوتن و فراوانبوونە جۆرێك لە ئالنگاریی لەسەر زمانی كوردی دروست كردووە، لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ئالنگارییەكانی ئێستای بەردەم زمانی كوردی)، بەم جۆرە باسی لە هەوڵەكانی حكومەت بۆ گۆڕینی ناوی تابلۆ و مینۆی داواكردنی خواردن و پسوولەی پارەدان بۆ زمانی كوردی كردو بیروبۆچوون و پێشنیارەكانیشی خستەڕوو.

 

سەرەتا سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، بۆ دامەزراندنی ئۆرگانێكی سەربەخۆ بە ناوی «بازنەی گفتوگۆ» كە بووەتە سەكۆیەكی كراوە بۆ كۆكردنەوەی بیروبۆچوونە جیاوازەكان، خواست و داواكارییەكانی خەڵك و شوناس و بوونمان، لە ماوەی 30 مانگی تەمەنی خۆیدا سەلماندی كە چارەسەری هەموو كێشە و گرفتەكان لە قووڵایی خواست و داواكانی خەڵك و لەناو بیروبۆچوونە جیاوازەكاندا لەدایك دەبن، ئەمەش ڕێگە ڕاستەكەیە، بۆیە شانازی بەم پلاتفۆرمە كراوەی بازنەی گفتوگۆ دەكەم»

بۆ گفتوگۆی ئەم جارە كە ناونیشانی «ئالنگارییەكانی ئێستای بەردەم زمانی كوردی» هەڵبژاردووە، ناونیشانێكی فراوان و گشتگیرە و مانای ئەوەیە ئالنگارییەكانی ئێستا كە لەسەر زمانی كوردی هەیە، فرەڕەهەندە، لەمەش زیاتر دەستنیشانكردنی ناونیشانی ئەم گفتوگۆیە كە هاوكاتە لەگەڵ ئەو بڕیارەی چەند ڕۆژی ڕابردووی حكومەتی عێراق، بە ڕاگرتنی زمانی كوردی لە خوێندنی باڵا، ئەمەش مانای ئەوەیە پلانێكی سیاسییش دژ بە زمانی كوردی هەیە، بۆیە دەبێت زۆر بە توندی كار لەسەر ئەم پرسە بكەین و بەرگری لە كەلتوور و زمانی خۆمان بكەین.

سەبارەت بە بایەخدان بە زمانی كوردی، بێگومان ئێمە یاسای ژمارە 6ی ساڵی 2014ی پەرلەمانی كوردستانمان هەیە، كە بەپێی ئەم یاسایە زۆر باش دیار كراوە، زمانی فەرمی لە هەرێمی كوردستان بە شێوەیەكی سەرەكی زمانی كوردی بێت.

ئەوەی پەیوەندی بە لایەنی كەرتی گەشتیارییەوە هەبێت، ڕاشكاوانە لە ماددەی 14-17 یاسای ژمارە 6ی پەرلەمانی كوردستان هاتووە، لایەنی كەرتی تایبەت و بارزگانی و گەشتوگوزاریش دەگرێتەوە كە بریتین لە:

- پێویستە گشت كۆمپانیا و دامەزراوەكانی كەرتی تایبەت زمانی كوردی بەكار بهێنن، بەكارهێنانی زمانی بیانی بەپێی پێویستی خزمەتگوزاری و زمانی بەكارهێنەران ئازادە.

- بۆ دامەزراندن، یان كاركردن بە گرێبەست لە هەر شوێن و كارێكدا ئەوانەی زمانی كوردی دەزانن، دەرفەتی وەرگرتنیان زیاتر دەبێت، بە ڕەچاوكردنی پسپۆڕی و تایبەتمەندیی كاركردن لە سێكتەرە جیاجیاكان.

- پێویستە لە پەیوەندیی نێوان خاوەنكار و كارمەندەكانیدا (بە گرێبەستیشەوە) زمانی كوردی بەكار بهێنرێت و دەكرێت لە پاڵیدا زمانێكی دیكەش بەكار بهێنرێت.

- پێویستە هەموو جۆرە ڕێكلام و بانگەشە و ئاگادارییەكی كار و بازرگانی لە هەرێم، بە زمانی كوردی بێت، دەكرێت لەگەڵیدا زمانی دیكەش بەكار بهێنرێت.

بەڵام جێگەی داخە ئەم یاسایەی پەرلەمانی كوردستان وەك پێویست كاری پێ نەكرا، هەتا لە ڕۆژی 21ی شوباتی 2023 كە ڕۆژی «زمانی دایك‌« ڕێزدار مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان دوو فەرمانی دەركردن كە بریتی بوون لە:

• لە پێناو گرنگیدان بە زمانی كوردی وەك زمانی دایك، «بڕیارمان دا بە ڕاسپاردنی هەردوو وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی و پەروەردە، بە هەماهەنگیی لەگەڵ ئەكادیمیای كوردیی و شارەزا و پسپۆڕانی ئەم بوارە، بە ئامادەكردنی پڕۆگرامێكی گونجاوی فێربوونی زمانی كوردی بۆ ئەو هاووڵاتییە بیانییانەی بە مەبەستی كاركردن لە هەرێمی كوردستان نیشتەجێن».

• سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان گشت وەزارەتەكانی ڕاسپاردووە پاڵپشت بە یاسای زمانە فەرمییەكان لە هەرێمی كوردستان/عێراق ژمارە (6)ی 2014، لەپێناو پاراستنی زمانی كوردی وەك زمانی سەرەكی لە هەرێمی كوردستان، كاری پێویست ئەنجام بدەن، بۆ نووسینی تابلۆ بە زمانی كوردی لە سەرجەم دامەزراوە و فەرمانگە حكوومی و ناحكوومییەكان، نووسینگە و نوێنەرایەتی و كونسوڵگەریی وڵاتان، ڕێكخراوە بیانییەكان و كۆمپانیا و دامەزراوەكانی كەرتی تایبەت.

• لە فەرمانەكەی سەرۆكی حكومەتدا هاتووە، لە هۆتێل و شوێنە گەشتیاری و ڕێستورانتەكاندا، دەبێت گرنگی بە زمانی كوردی بدرێت و لیستی خواردن و ڕێبەر و ڕێنماییەكان، بە زمانی كوردییش هەبێت.

دوای ئەم فەرمانانەی بەڕێز سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان، هەروەها پەرۆشیی بەڕێز ساسان عەونی وەزیری شارەوانی كە بایەخێكی هێجگار زۆر بە ڕێزگرتن لە زمانی دایك و كەلتوور و دابونەریتی كوردی دەدات، بۆیە ئەمانە بوونە كارئاسانی بۆ ئەوەی بتوانین كارەكان ئاسانتر ڕاپەرێنین.

ئەوەی بواری شوێنە گەشتیارییەكان دەگرێتەوە، ئێمە هەوڵمان داوە «تابلۆكان، خشتەی داواكردنی خواردنmenu»، «پسوولەی پارەدان» بە زمانی كوردی بن، هەروەها هەوڵمان داوە شوێنە گەشتیارییەكان ببنە سەرچاوەیەك بۆ دۆزینەوەی هەلی كار بۆ كارمەندانی خۆماڵی و كوردستانی كە كاری تێدا بكەن.

لەم دوو بوارە گرنگەدا گۆڕانكاریی بەرچاو كراوە و ئێستا ئەگەر سەرنج بدەن لە سنووری پارێزگای هەولێر بە شێوەیەكی گشتی زۆربەی هەرە زۆری تابلۆكان كراون بە زمانی كوردی، تەنانەت ئەو ڕیستۆرانت و كافتریانەشی كە ناوەكانیان براندی جیهانین و تەنیا چەند پیتێكی كورتكراوە بۆ ناونیشانەكەی دادەنێن وەك «KFC» ئێمە ناچارمان كردوون ئەو سێ پیتە بە كوردی بنووسرێت «كەی، ئێف، سی» یان هەیە ناوەكەی بیانییە و ناكرێت بە كوردی وەك «Burger King» ئەمانەشمان ناچار كردووە بە كوردی بنووسن «بورگەر كینگ»، یان لە تابلۆكەی بنووسرێت «خواردنی خێرا»، ئەمەش لە پێناوی ئەوەیە شوێنەكان بە زمانی كوردی بناسرێنەوە.

لە ساڵی 2024 ئێمە كێشەی 911 شوێنی گەشتیاریمان لە هەولێر چارەسەر كردووە، هەموو ئەو شوێنە گەشتیارییانەی كە هاتوون مۆڵەت وەربگرن، یان نوێی بكەنەوە، ناچارمان كردوون تابلۆكانیان بكەن بە كوردی، لە ساڵی 2025 كێشەی 492 شوێنی گەشتیارمان چارەسەر كردووە و ناچارمان كردوون ڕێنماییەكانی تایبەت بە زمانی كوردی جێبەجێ بكەن.

سەبارەت بە كێشەی خشتەی خواردنەكان «menu» ئەمەش كردوومانە بە مەرج كە دەبێت زمانی سەرەكیی خشتەی خۆراكەكان زمانی كوردی بێت و زمانەكانی دیكە لاوەكی بن، بەڵام لەمەشدا گرفتێك هەیە، كاتێك بەشێك لە شوێنە گەشتیارییەكان دێن بۆ مۆڵەتوەرگرتن، یان نوێكردنەوە، دەبینین نموونەی خشتەی خواردنەكانیان بە كوردی هێناوە، بەڵام لە ناو كاری ڕۆژانەی ئەو شوێنانەدا دەبینین خشتەیەكی دیكەی خواردن «menu» یان بە زمانی دیكە دروستیان كردووە و خشتە كوردییەكەیان كردووە بە لاوەكی، بۆ ئەمەش لە هەر شوێنك ئاگادار كرابینەوە، ئەوە دەستبەجێ ڕێوشوێنی پێویستمان بەرانبەر ئەو شوێنە گەشتیارییە وەرگرتووە.

سەبارەت بە پسووڵەی پارەدان «cashier list» ئەو شوێنانەی كە دەتوانن بە سیستمی كوردی كار بكەن، هەموویانمان كردووە بە كوردی، بەڵام هەندێك شوێن هەیە كە براندەكەی جیهانییە و سیستمی ژمێرییان یەك سیستمە، ئەوا ناتوانن پسوولەی پارەدان بگۆڕن بۆ زمانی كوردی، هەر بۆ نموونە خواردنگەیەكی وەك «كەی ئێف سی» مەرجە كە ناوەكەی و خشتەی خواردنەكانی كوردی بێت، بەڵام پسوولەی پارەدانەكەی لەبەر ئەوەی یەك سیستمە، ناكرێت مەرجی ئەوەیان بەسەردا فەرز بكەین و بیكەن بە كوردی.

 هەر سەبارەت بە ڕێنووسی تابلۆكان، كە پێموایە ئەمە یەكێكە لە گرفتە سەرەكییەكان، دەرفەتی ئەم گفتوگۆیە دەقۆزمەوە و پێشنیار دەكەم دەستەبژێری ڕۆشنبیر و زمانزانی كوردستان لە گەڵمان هاوكار بن و گرووپێكی ئۆنڵاینی هاوبەش لەگەڵ دەستەی گەشتوگورازی دابمەزرێنن، بۆ ئەوەی ناوی هەر تابلۆیەك كە دیاری دەكرێت، لەو گرووپە دایبنێن و ئەو دەستەبژێرە بەڕێزە ڕێنووسەكانمان بۆ چاك بكەنەوە، بۆ ئەوەی بە كوردییەكی ستاندەری زۆر باش ناوی تابلۆكان بنووسرێن.

گرفتێكی دیكە كە ئەویش هەر بە ئالنگاری لەسەر زمانی كوردی لە قەڵەم دەدرێت، كەمیی كارمەند و كارگوزاری كوردە لە شوێنە گەشتیارییەكاندا، بۆیە زۆر گلەیی ئەوەمان لێ دەكرێت كە لە بەشێك لە شوێنە گەشتیارییەكان دەبێت بە زمانی دیكەی غەیرە كوردی قسە بكەن، چونكە كارمەند و كارگوزاری ئەو شوێنە زمانی كوردی نازانن.

بێگومان ئاگادارن، دوای دەرچوونی بڕیاری 172ی حكومەتی هەرێمی كوردستان كە كردوویەتە مەرج بەوەی دەبێت «75%»ی كارمەندەكانی كەرتی تایبەت كارمەند و كارگوزاری خۆماڵی بن، ئەمە بڕیارێكی زۆر باش بوو و زۆر گرنگیش بوو، بەڵام ئێمە لە كەرتی گەشتوگوزار ڕووبەڕووی هەندێك ئاستەنگ و گرفت دەبینەوە، كە سەرچاوەكەی دابونەریتی كۆمەڵایەتیی خۆمانە، كە دەبێتە ڕێگر بۆ ئەوەی كارمەند و كارگوزاری خۆماڵی لەو شوێنانە كار بكەن، هەر بۆ نموونە ئێستا بەشێكی خەڵك ئاهەنگی ڕۆژی لەدایكبوونی منداڵەكانیان دەبەنە شوێنە گەشتیارییەكان و لەو شوێنانە ئاهەنگە دەگێڕن. بێگومان خاوەنی شوێنە گەشتیارییەكە داوا لە كارمەند و كارگوزارەكانی خۆی دەكات، بەشداریی ئەو ئاهەنگە بكەن و چەپڵەی بۆ لێبدەن، كارمەندی خۆماڵی دەڵێت، من چەپڵە لێ نادەم، ئەمە وا دەكات شوێنە گەشتیارییەكە پەنا بۆ كارمەندی بیانی ببات.

كێشەیەكی دیكەمان ئەوەیە كە خانمانی ئێمە ئامادە نین لە شوێنە گەشتیارییەكان كار بكەن، هەر بۆ نموونە خانمێك ئامادەیە بچێت لە ماركێتێك لەسەر سندوقی پارە وەرگرتن بە 300 هەزار دینار كار بكات، بەڵام ئەمادە نییە بە 600-700 هەزار دینار بچێتە ناو چێشتخانەیەك كار بكات، لە ئێستا كە ئێمە وەك بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی گەشتوگوزار ئاگادارین، دەرفەتی زیاتر لە دوو هەزار هەلی كار بۆ كارمەند و كارگوزاری خۆماڵی لە شوێنە گەشتیارییەكان هەیە، بەڵام ئامادە نین كاری تێدا بكەن. پیشەسازیی گەشتیاری، پیشەسازییەكی خاوەن داهاتە، بەڵام بەداخەوە خەڵكانی خۆمان بەتایبەتی دانیشتووانی شارەكان ئامادە نین لەو شوێنانە كار بكەن.

دوایین پێشنیارم سەبارەت بە چارەسەكردنی كێشەی قسەكردن بە زمانی كوردی لە شوێنە گەشتیارییەكان، ئەوەیە كە ئێمە كۆرسی «فیربوونی زمانی كوردی» بۆ ئەو كارمەند و كارگوزارانە بكەینەوە، كە دەیانەوێت لە كەرتی تایبەتی هەرێمی كوردستان كاریان دەست بكەوێت. لە هەمان كاتدا بڕوانامەی دەرچوون لە كۆرسی «فێربوونی زمانی كوردی» بكەینە مەرج بۆ ئەوەی لە كارەكەی دابمەزرێت، ئەم میتۆدە لە هەموو وڵاتانی پێشكەوتووی جیهان پیادە دەكرێت و كردوویانە بە مەرجی سەرەكی بۆ پێدانی كار، ئێمەش ئەگەر ئەم هەنگاوە هەڵبگرین، جیا لەوەی دەبێتە هۆكارێك بۆ پاراستنی زمان و كەلتووری كوردی، لە هەمان كاتدا كاتێك ئەو كارمەندە، یان كارگوزارانە دەگەڕێنەوە وڵاتی خۆیان، باشتر وڵاتی ئێمە دەناسن و بۆ خەڵكەی خۆیان دەگێڕنەوە.