بەلجیكا كە پایتەختەكەی بروكسلە لە هەمان كاتدا پایتەختی فیدراسیۆنی یەكێتیی ئەوروپاشە و بە یەكێك لە پێشكەوتووترین دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموكراتی دوای نەرویج لە قەڵەم دەدرێت. لە هەڵبژاردنەكانی 30ی ئایاری 2010، كە 11 حزبی سەرەكی دەنگی پێویستیان هێنا، بۆ چوونە ناو پەرلەمان، هیچیان ڕێژەی دەنگەكانیان 20%ی تێپەڕ نەكرد. هاوپەیمانیی فلیمنكی نەتەوەیی «N-VA» لە كۆی 150 كورسی، تەنیا 27 كورسییان بەدەست هێنا، پارتی سۆشیالیستی فرانكفۆنی «PS» واڵۆنیش تەنیا 26 كورسی بەدەست هێنا، دوای ساڵێك لە ئەنجامدانی هەڵبژاردنەكان لە حوزەیرانی 2011 حزبەكان كەوتنە دانوستاندن بۆ پێكهێنانی هاوپەیمانی و ماوەی شەش مانگ خەریكی دانوستاندن بوون، هەتا لە 6ی كانوونی یەكەمی 2011 توانییان كابینەیەكی تازەی حكومەت پێكبهێنن. لەو ماوەیەدا حزبە سیاسییەكانی بەلجیكا ماوەی 18 مانگ بە دروستی 541 ڕۆژ هەوڵیان دا، ئەوجا توانییان حكومەت دروست بكەن. ئەم ماوەیە لە مێژووی پێكهێنانی حكومەت لە دوای هەڵبژاردنەكان ژمارەیەكی پێوانەییە و پێشتر درێژترین ماوە، دامەزراندنی حكومەتی كەمبۆدیا بووە كە ماوەی 353 ڕۆژ بووە.

لەدوای ئەم ڕووداوە كێشمەكێشی نێوان دەستەبژێر و ئەكادیمسیتی دەوڵەتی بەلجیكا هاتە ئاراوە كە پرسیارێكی سەرەكیی ورووژاند «ئەگەر سیاسەتمەدارانی حزبەكان لە دوای ئەنجامدانی پرۆسەكانی هەڵبژاردن بەو شێوە قورسە بگەنە ڕێككەوتن هەتا كابینەیەكی نوێ پێكدەهێنن و ماوەی زیاتر لە ساڵ و نیوێك دەوڵەت بێ حكومەت دەهێڵنەوە، ئایا باشتر نییە بیر لە ڕێگە چارەیەكی دیكە بكەنەوە؟

توێژەری بەلجیكی، دەیڤید ووان ڕیبرۆك، كە نووسەری كتێبی «دژی هەڵبژاردن - Against Election»ـە، فاكتەری سەرەكیی بیركردنەوەی بۆ نووسینەوەی ئەم كتێبە دەگێڕێتەوە بۆ چەقبەستنی پرۆسەی سیاسیی بەلجیكا لە حوزەیرانی 2010 هەتا كانوونی یەكەمی 2011، ئەمەش واتە ڕاوەستانی كاروباری ڕۆژانەی خەڵكی ئەو وڵاتە بە هۆی ململانێی ناتەندروستی حزبە سیاسییەكانەوە.

دەیڤید ڕیبرۆك، بە بۆنەی چاپی دووەمی كتێبەكەی لە ئەمریكا، لەساڵی 2018 لە سەنتەری «هانا ئارنێت» لە كۆلێژی بارد لە نیۆیۆرك پەنێڵێكی بۆ ساز دەكەن بە ناونیشانی «بۆچی هەڵبژاردنەكان بۆ دیموكراسییەت خراپن؟ - Why Elections Are Bad for Democracy»، لە دەستپێكی ئەم پەنێڵە دەڵێت: «ئەم كتێبەی من كە تازە لە ئەمریكا چاپی دووەمی دەردەچێت، لە ماوەی پێنج ساڵدا بۆ 20 زمانی جیاواز وەڕگێڕدراوە، ئەوجا لەبەر ئەوەی ئاراستەی بیركردنەوەی ئەم كتێبە دژە باوە لەگەڵ ڕەوتی دیموكراتیەتی نوێنەرایەتی، ڕەخنەیەكی هێجگار زۆری لێگیرا و وەك دیاردەیەك لە دژی دیموكراتی خوێنرایەوە».

بۆ چاپی دووەمی ئەم كتێبە، كۆفی ئەنان، سكرتێری پێشووتری نەتەوە یەكگرتووەكان پێشەكی بۆ نووسیوە لە بارەی ئەم پێشەكییەوە ڕیبرۆك دەڵێت: «كۆفی ئەنان كە یەكێك بوو لەو كەسایەتییانەی داكۆكی لە دیموكراتیەكی گشتگیر دەكرد، بۆ ئەوەی چاكسازی بوێرانەتر بكرێت و بواری زیاتر بۆ داهێنانی گەنجەكان فەراهەم بكرێت، بەڵام لە « كۆڕبەندی دیموكراتی نیویۆرك تایمز» كە لە ئەیلوولی 2018 لە ئەسینا بەڕێوە چوو، ڕاشكاوانە بە ئامادەبووانی ڕاگەیاند «بۆ ڕێگریكردن لەو چینە سیاسەتمەدارە بەرژەوەندیخوازەی كە هەمیشە لە دەنگدەرانیان دابڕاون، بیرۆكەی سەرنجڕاكێش ئەوەیە بگەڕێنەوە بۆ دیموكراتیەتی پراكتیكیی یۆنانییەكان كە نوێنەرەكانیان بە ڕێگەی دەستنیشانكردن دادەنا، نەك هەڵبژاردن». ئەم وەرچەرخانە لە هزری كۆفی ئەناندا كە بە یەكێك لە پێشەنگەكانی برەودان بە گەشەی دیموكراتی دادەنرێت، پێنج شەش دەیە پێش ئێستا بە بیرۆكەیەكی شێتانە و سەرسوڕهێنەر لەقەڵەم دەدرا».

كێشەی سەرەكی لە پرۆسەی دیموكراتیی ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریكا ئەوەیە، حزبە سیاسییەكان كەمینەی كۆمەڵگە پێكدەهێنن، بێگومان كەمینەش ناتوانێت نوێنەرایەتی كۆمەڵگە بكات، لەمبارەوە دەیڤید ڕیبرۆك دەڵێت: «وڵاتی من كە بەلجیكایە تەنیا بە ڕێژەی 5% هاووڵاتیان ئەندامی حزبە سیاسییەكان، لەم ڕێژەیەش كەمینەیەكی زۆر بچووكیان چالاكی سیاسین، ئەم ژمارە زۆر كەمەی چالاكانی سیاسی خۆیان بۆ هەڵبژاردنەكان كاندید دەكەن، لەناو ئەوانیشدا ژمارەیەكی زۆر كەم پۆستە سیاسی و حكوومییەكان وەردەگرن. ئەمەیە ئەوەی ئێمە پێی دەڵێن: دیموكراسیەتی نوێنەرایەتی؟!!، ئەمە بووەتە هۆكاری ئەوەی هاووڵاتیان لە پرۆسەی هەڵبژاردن وەڕەس بن و بە ڕاددەیەكی سەرنجڕاكێش ئاستی بەشداریكردنی هاووڵاتیان لە دەنگدان كەم بووەتەوە و بەشداریی هەڵبژاردنەكان ناكەن».

 

 گەندەڵیی حزبە سیاسییەكان

متمانەیان نەهێشتووە و دیموكراتییان ئیفلیج كردووە

ڕێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتیی ناحكوومی «International Transparency Organization»، ساڵانە ڕاپۆرتی تایبەتی خۆیان هەیە و ڕاپرسی لەسەر دامەزراوەكانی كۆمەڵگەكان وەك «یاسا و دادپەروەری، میدیا، شوێنە ئایینەكان، پەروەردە، زانست، پزیشكی،حزبە سیاسییەكان و...هتد» دەكەن و ڕای خەڵكی وەردەگرن. بەپێی ڕاپۆرتی ئەم ڕێكخراوە كە لە ساڵی 2013 بڵاوی كردووەتەوە، لەناو كۆی دامەزراوەكانی دەوڵەتانی لیبڕاڵ دیموكراتیی ڕۆژئاوادا، هاووڵاتیان كەمترین متمانەیان بە دامەزراوەی حزبە سیاسییەكان هەیە و وەك دامەزراوەی گەندەڵ سەیریان دەكەن.

لەسەر ئەم بنەمایە دەیڤید ڕیبرۆك گرافێكی دروست كردووە و بەمجۆرە ئاماژەیان پێدەكات:

 نەرویج كە بە یەكێك لە دامەزراوەترین دەوڵەتی یەكێتیی ئەوروپا لە قەڵەم دەدریت، بەڵام بە ڕێژەی 41%ی نەرویجییەكان حزبەكان بە گەندەڵ، یان زۆر گەندەڵ سەیر دەكەن.

 لە ئوسترالیا بە ڕێژەی 58%ی هاووڵاتیان حزبەكان بە گەندەڵ لە قەڵەم دەدەن.

 لە كەنەدا 62% ـ لە ئەلمانیا 65%، لە بەریتانیا 66%، لە فەرەنسا 73%، لە ئەمریكا 76%، لە بەرازیل 81%، لە ئیسپانیا 83%، لە هیندستان، 86% و لە یۆنان 90%ی هاووڵاتیان حزبەكان بە گەندەڵ لە قەڵەم دەدەن.

ئەگەر هەڵوەستەیەكی ورد لەسەر ئەو ئامارانە بكەین كە وێنای متمانە و تێڕوانینی هاووڵاتیانی كۆی دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا و سیستمەكانی لیبڕاڵ دیموكراتی دەكەن، ئەوا جێگەی سەرسوڕمان نییە كە ئەو دامەزراوە گەندەڵەی حزبە سیاسییەكان پێكەوە كۆدەكاتەوە، ناتوانن وڵاتی پێ بەڕێوە بەرن. لەمەش خراپتر ئەمریكا و دەوڵەتانی یەكێتیی ئەوروپا كە باس لە دەوڵەتانی باشوور، یان دەوڵەتانی تازە پێگەیشتوو دەكەن، یەكسەر داوا دەكەن، بە خێرایی هەڵبژاردن بكەن، ئەمەش بەو ئامانجەیە و پییان وایە هەر لەگەڵ دانانی سندوقەكانی دەنگدان و ئەنجامدانی هەڵبژاردن ئیدی بۆ ڕۆژی دوایی ئەو دەوڵەتە دەبێتە یەكێك لە دەوڵەتە ئەسكەندەناڤییەكانی باكووری ئەوروپا. لەمبارەیەوە دەیڤید ڕیبرۆك، كە كتێبێكیشی لەسەر «ئەزموونی دیموكراتیی كۆنگۆ» نووسیوە، دەڵێت: «لە دەوروبەری ساڵی 2009 دوای كۆتاییهاتنی شەڕی ناوخۆ لە كۆنگۆ، باس لەوە دەكرا، چۆن كۆنگۆ دەبێتە دەوڵەتێكی دیموكراتی. من لەسەر ئەم پرسە قسەم لەگەڵ دیپلۆماتكارەكان لە كینشاسا كردووە، هەموویان جەختیان لەوە دەكردەوە، بەوەی پێویستە هەڵبژاردن لە كۆنگۆ ئەنجام بدرێت، وەك ئەوەی بۆ ڕۆژی دوای ئەنجامدانی هەڵبژاردنەكە كۆنگۆ بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی دەبێتە دەوڵەتێكی لیبڕاڵ دیموكراتیی پێشكەوتوو. ئەمە شتێكی نامۆیە، لە ڕاستیدا جۆرێكە لە بیركردنەوەی كۆڵۆنیالیزمی نوێ، واتە بە جۆرێك سەیری پرۆسەی دیموكراتی دەكەین، وەك ئەوەی بمانەوێت هەندێك شمەك هەناردەی ئەو وڵاتانە بكەین».

بێگومان ئەوەی دەیڤید ڕیبرۆك، سەبارەت بە ئەزموونی دیموكراتیی كۆنگۆ باسی دەكات، پێشتریش لە عێراق و ئەفغانستان لەلایەن ناتۆ و ئەمریكاوە تاقی كراوەتەوە و بە هەمان میتۆد هەوڵیان دا، لە عێراق و ئەفغانستان هەڵبژاردن ئەنجام بدرێت، لەمەش زیاتر دەستوورێكیان بۆ داڕشتن، كە نەك هەر نەتوانراوە جێبەجێ بكرێت، بەڵكو وەك دەبینین لە ساڵی 2021 كە ئەمریكا هێزەكانی لە ئەفغانستان كشاندەوە، كۆی دامەزراوەكانی ئەو دەوڵەتەی لە ماوەی 20 ساڵ دروستی كردبوون، لەسەر سینییەكی زێڕ پێشكەشی چەكدارانی بزووتنەوەی تاڵیبانی كرد، لە عێراقیشدا دوای ئەوەی لە كۆتایی ساڵی 2010 ئەمریكا هێزەكانی كشاندەوە، عێراقی پێشكەشی ئەو لایەنە سیاسییە كرد، كە بە ئاشكرا داردەستی وڵاتانی هەرێمی و ناوچەكەن، دوای ئەوەی «تیرۆریستانی داعش»یش سەریان هەڵدا و ئەمریكا ناچار بوو بەشێك لە هێزەكەی بنێرێتەوە بۆ عێراق، بەڵام وەك ئێستا دەبینین ئەو لایەنە سیاسییانەی عەرەبی شیعە كە خۆیان خاوەنداریەتیی هێزەكانی حەشدی شەعبی دەكەن، بە بەردەوامی هێرش دەكەنە سەر بنكە و هێزەكانی ئەمریكا و، ئەو دەوڵەتە فیدڕاڵییەی كە ئەمریكا بەنیاز بوو دوای ڕژێمی بەعس و سەدام لە عێراق دابمەزرێت، ئێستا بەرەو دەوڵەتێكی سیوكراسی ویلایەتی فەقیهـ هەنگاو هەڵدەگرێت.

 جێگرەوەی پرۆسەی هەڵبژاردن

لە سیستمە دیموكراتییەكاندا

لە ناو مێژووی دیموكراتییەتی یۆنان كە دەگاتە نزیكەی 3000 ساڵ، هەڵبژاردن وەك پرۆسەیەك لە سیستمی دیموكراتیدا مێژووی لە 200ساڵ تێپەڕ ناكات و، بەشی سێیەمی كتێبی «دژی هەڵبژاردن» تەرخان كراوە بۆ شرۆڤەی میتۆدی دەستنیشانكردن «sortition»، لەگەڵ میتۆدی هەڵبژاردن «election»، بەڵام دیزاینەرێكی ئینفۆگرافیی بەلجیكی، ئەم بەشەی پوخت كردووەتەوە لە ڤیدیۆیەكی یوتیوب و ئەم ڤیدیۆیە كە تا ئێستا بە 30 زمان ژێرنووسی بۆ كراوە، لە پەنێڵەكەدا پێشكەشی ئامادەبووانی كرد كە ئەمە دەقەكەیەتی:

«زۆربەمان پێمانوایە كە بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنەكان بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی واتە دیموكراتیەت دروست دەبێت، بەڵام ئایا ئەم بۆچوونەی ئێمە تاكوێ ڕاستە؟ بەڵام مێژوو ڕاشكاوانە ئەو ڕاستییەی سەلماندووە كە هەڵبژاردنەكان هەموو كات سیستمی دیموكراتی بەرهەم ناهێنن، بەڵكو زۆر جاران دیكتاتۆر و تۆتالیتارەكان بە ڕێگەی پرۆسەی هەڵبژاردن دەگەنە دەسەڵات.

ماوەی 3000 ساڵە مرۆڤ شێوازەكانی دیموكراتی تاقی دەكاتەوە، بەڵام هەڵبژاردن تەنیا 200 ساڵە دوای هەر دوو شۆڕشی ئەمریكا و فەرنسا هاتووەتە ناو گەمەی دیموكراتییەوە. بەڵام پرسیار ئەوەیە پێش هەڵبژاردن چ میتۆدێك پیادە كراوە؟ لەوانەیە وەڵامی ئەم پرسیارە سەرسوڕهێنەر بێت، كە ئەویش دەستنیشانكردنە بە تیروپشك، یان ئەوەی وەك چەمك پێی دەگوترێت: «sortition»، لەمبارەوە ئەرستۆ تاڵێس دەڵێت: « دیاریكردنی كاربەدەستان بە تیروپشك، دیموكراتییە و هەڵبژاردنیان، ئۆلیگاریشی، یان ئەرستۆكراتییە.

لەناو 7000 پۆستی گشتی لە ئەسینای كۆندا، تەنیا سەد پۆستیان بە هەڵبژاردن دیاری كراوە، ئەوانی دیكە هەموویان بە تیروپشك دەستنیشان كراون. ئەوجا لەگەڵ بەشداریكردن لە هەڵبژاردنەكاندا تەنیا بۆ پیاوانی پێگەیشتووی ئازاد بوو، بەڵام ئەو ئەركانەی پیان دەسپێردرا گرنگ و هەمەجۆر بوون، ئەم سیستمە پشتی بە سێ پرانسیپ دەبەست:

1- ئەگەر خەڵكەكە بە تیروپشك دەستنیشان بكرێن، ئەوا هاووڵاتیانی ئاسایی دێنە ناو حكومەت و دەسەڵاتەوە.

2- ئەگەر زانیاری و كاتیان پێ بدەیت، ئەوا چارەسەری كردارەكی و كاریگەر دەدۆزنەوە.

3- ئەگەر ئەم پرۆسەیە بە بەردەوامی دووبارە بكرێتەوە، ئەوا خەڵكانێكی زۆر بەشداریی پرۆسە سیاسییەكە دەكەن.

ئەم سیستمە كاریگەریی خۆی سەلماندووە و، هۆكارێك بووە بۆ زیادكردنی متمانەی خەڵك و جەماوەر و هۆكارێك بووە بۆ كەمكردنەوەی گەندەڵی و بیركردنەوەی دوورمەوداشی زیاتر كرد. ئەم سیستمە لە سەردەمی ڕێنیسانسدا دەوڵەتانی ئەوروپا پیادەیان كردووە، ئەمەش بووە فاكتەرێك بۆ ئەوەی بۆ چەندین سەدە ئاشتی و گەشەپێدان بێتەدی.

تەنانەت فەیلەسووفە گەورەكانی سەدەی هەژدەیەم، وەك «جان جاك ڕۆسۆ» و «مۆنتیسكۆ» هاوڕابوون لەگەڵ بۆچوونەكەی «ئەرستۆ» كە دەستنیشانكردنی خەڵك بە تیروپشك دیموكراتییە و هەڵبژاردنیان ئەرستۆكراتییە.

پرسیار لێرەدا ئەوەیە: بۆچی دوای هەردوو شۆڕشی ئەمریكا و فەرەنسا پەسەند كرا و بووە پرۆسیجەرێك بۆ پیادەكردنی دیموكراتی؟ بێگومان وەڵامەكە شۆكهێنەرە، لەبەر ئەوەی ئەوانەی لە ئەمریكا و فەرەنسا دەسەڵاتیان گرتەدەست، خۆیان دژی دیموكراتی بوون و لە حوكمی جەماوەر دەترسان، بۆیە هەڵبژاردنیان بۆ ئەوە پیادە نەكرد كە دیموكراتی ببێتە مومكین، بەڵكو بۆ ئەوە بوو دیموكراتیەت ڕابگرن. لەو سەردەمەدا تەنیا ڕێگە دەدرا خەڵكانێكی زۆر كەم دەنگ بدەن و خەڵكانێكی كەمیش خۆیان بپاڵێون، ئامانج لە هەڵبژاردن تەنیا ئەوە بوو «دەستەبژێرێكی تازە» یان وەك «تۆماس جیفرسۆن» باسی كردووە «ئەرستۆكراتیەتێكی سرووشتی» دەسەڵات بگرنە دەست، ڕاشكاوانەتر واتە دەبێت دەسەڵات تەنیا لەژێر دەستی كەمینەیەكدا بمێنێتەوە.

لە هەردوو سەدەی نۆزەد و بیست خەڵكی زیاتر مافی خۆپاڵاوتن و دەنگدانیان پێ درا، ئەمە باشتركردنێكی پێویستی پرۆسەی دیموكراتی بوو، بەڵام لە سەدەی بیست و یەكەمدا ئەمە بەس نییە و ناتوانێت پرۆسەی دیموكراتی ڕاست بكاتەوە.

لە ئێستا زۆربەی خەڵك هەستی بەوە كردووە، تەنیا لێدانی نیشانەیەك لەسەر كارتی دەنگدان لە هەر چوار ساڵ یان پێنج ساڵ جارێك بەس نییە، لەبەر ئەوەی هەست ناكەن، گوێ لە دەنگیان دەگیرێت، بۆیە بێ متمانەیی بە ڕێژەیەكی مەترسیدار لە هەڵكشاندایە.

ئایا چی دەبوو ئەگەر خەڵك لەگەڵ مافی دەنگدان، مافی دەربڕینیشی هەبوایە؟

چی دەبوو ئەگەر هەردوو میتۆدی هەڵبژاردن و دەستنیشانكردنی تیروپشكمان تێكەڵ بكردایە؟

پێدەچێت گەڕانەوە بۆ میتۆدی تیروپشك وەك بیرۆكەیەكی شێتانە لە قەڵەم بدرێت، بەڵام ڕۆژانەش پەنای بۆ دەبەین و ناومان لێناوە: ڕاپرسی «opinion polls».

كێشەی سەرەكی لەو ڕاپرسیارانەدا ئەوەیە لێمان دەپرسن: «مەزندەی چی دەكەی؟» لە كاتێكدا ئێمە ناتوانین بیر بكەینەوە. چی دەبوو ئەگەر پێشتر بوارێكمان هەبوایە بۆ بیركردنەوە، بۆ ئەوەی گفتوگۆمان لەگەڵ ئەوانی دیكە بكردایە؟

ئێمە زۆر زۆر پێویستمان بە دیموكراتیزەكردنی دیموكراتی هەیە، ئەگەر دیموكراتی تەنیا لە هەڵبژاردنەكاندا كورت بكرێتەوە، دەبێت دژی هەڵبژاردنەكان بین، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەم پرسە تەنیا پەیوەندیدار نییە بە دەنگی تۆ لەناو سندوقەكانی دەنگدا، بەڵكو پەیوەندی بە دەنگی ڕاستەقینەی تۆوە هەیە.

دەیڤید ڕیبرۆك، لە كتێبەكەیدا «دژی هەڵبژاردن» باس لە پڕۆژەی «G1000» دەكات، كە بە ئەزموونێكی داهێنراوی دیموكراتییەتی ڕاوێژكاری پێناسە كراوە و هەوڵ دەدات چارەسەری تەنگژەی پرۆسەی دیموكراتیی بەلجیكا بكات، بە ڕێگەی كۆكردنەوەی هاووڵاتیان و، ئامانجی ئەم پڕۆژەیە چالاككردنی سیستمی دیموكراتیی نوێنەرایەتیی بەلجیكایە بە پێشكەشكردنی ڕاوێژ لە چوارچێوەی دیموكراتیەتی ڕاوێژكاریدا.

بیرۆكەی پڕۆژەی « G1000» لە بنەڕەتدا لەسەر پڕۆژەكەی یۆرگن هابرماس « فەزای گشتی بۆرجوازی - Bourgeois Public Sphere» سەرچاوەی گرتووە، كە تیایدا داوا دەكات، جارێكی دیكە بۆ ڕاستكردنەوە و چارەسەركردنی كەموكورتییەكانی دیموكراتییەتی نوێنەرایەتی، پێویستمان بە هەمان ئەو فەزا گشتییە هەیە كە لە دوای سەدەی 18 لە فەرەنسا چەندین ژوور بۆ گفتوگۆی دەستەبژێری ڕۆشنبیر «بۆرژوازییەكان» تەرخان كرا، بۆ ئەوەی پێكەوە گفتوگۆ بكەن و ڕاوێژ بەرهەم بهێنن، بۆ ئەوەی پرۆسەی دیموكراتییەكە ڕاست بكەنەوە.

بە هەمان شێوە دوای دروستبوونی تەنگژەی سیاسی لە ساڵی 2007 لە پرۆسەی سیاسیی بەلجیكا و پاشانیش لە هەڵبژاردنەكانی 2010 كە بۆ ماوەی 541 ڕۆژ نەتوانرا حكومەت پێكبهێنرێت، بۆیە دەیڤد ڕیبرۆك لەگەڵ كۆمەڵێك لە دەستەبژێری بەلجیكی هەستاون، ئەم پڕۆژەیە بۆ ڕاستكردنی دیموكراتییەتی نوێنەرایەتی لە بەلجیكا پیادە بكەن.

كێشەی سەرەكی لە پرۆسەی سیاسیی بەلجیكا كە بە یەكێك لە وڵاتە دیموكراتییە پێشكەوتووەكانی ئەوروپا لە قەڵەم دەدرێت، ئەوەیە كە لەناو كۆمەڵگەی فلامی هۆڵندی، زمان و كۆمەڵگەی والۆنی فرانكفۆنی ناسنامەیەكی نیشتمانی هەستی پێ ناكرێت. ئەندریاس ڤایمەر نووسەری كتێبی «بۆچی هەندێك نەتەوە پێكەوە دەژین و هەندێكییشان لێك جیا دەبنەوە - Why Some Countries Come Together While Others Fall Apart»، بەشكێكی سەرەكیی ئەم كتێبەی بۆ بەراوردكاری لە نێوان هەردوو دەوڵەتی «سویسرا و بەلجیكا» تەرخان كردووە و ئەو پرسیارە دەورووژێنێت: بۆچی هەموو كات بەلجیكا مەترسیی دابەشبوونی لەسەرە، بەڵام سویسرا ئەو مەترسیەی لەسەر نیە؟ وەڵامی ئەندریاس ڤایمەر، لەم كتێبەدا ئەوەیە كە نەتەوە جیاوازەكانی سویسرا هەموویان هەست دەكەن كە سویسرا نیشتمانی هاوبەشی هەموویانە، بەڵام فلامیەكانی بەلجیكا هەست ناكەن كە بەلجیكا نیشتمانی هاوبەشی خۆیانە لەگەڵ والۆنییەكان.

لێرەدا لەگەڵ ئەوەی لەبەر ڕۆشنایی بۆچوونەكانی ئەندریاس ڤایمەر كەمێك لە بۆچوونەكانی دەیڤید ڕیبرۆك دوور دەكەمەوە و جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە، لەگەڵ ئەوەی گرفتی سەرەكی پرۆسەی سیاسیی بەلجیكا وەك بەشێك لە كێشەكە پەیوەندی بەو فرەحزبیەوە هەیە كە زیاتر لە 10 حزب نوێنەریان لە پەرلەمان هەیە و هیچ حزبێكی سیاسیش زیاتر لە 20% دەنگەكانی نەهێناوە، بەڵام ئەگەر فلامندی و واڵۆنییەكان هەستیان بە ناسنامەیەكی نیشتمانیی هاوبەش بكردایە، ئەوا زۆر بە ئاسانی هاوپەیمانیی فلیمنكی هۆڵەندی زمان كە 27 كورسی لە كۆی 150 كورسی هەیە، هەروەها لەگەڵ پارتی سۆشیالیستی فرانكۆنی كە 26 كورسی هەیە، دەیانتوانی هاوپەیمانییەكی 53 كورسی دروست بكەن، كە بەمەش دەیانتوانی ئاسانتر حكومەت دروست بكەن، بەڵام لەبەر ئەوەی ئەو ناسنامە هاوبەشە بوونی نییە، بووە هۆكاری ئەوەی پرۆسەی پێكهێنانی حكومەتی بەلجیكا لە ساڵی 2011 ماوەی 541 ڕۆژ بخایەنێت.

 

 نەبوونی ناسنامەی نیشتمانیی هاوبەش لە عێراقدا

بەراوردێك لەگەڵ پرۆسەی سیاسیی بەلجیكادا

لەگەڵ ئەوەی پرۆسەی سیاسیی بەلجیكا بە هیچ شێوەیەك لەگەڵ پرۆسەی سیاسیی عێراق بەراورد ناكرێت و، پێشبینی ناكرێت هەرگیز لە عێراقدا سیستمێكی فیدڕاڵی و دیموكراتی هاوشێوەی بەلجیكا دابمەزرێت و، لایەنە سیاسییەكانی عەرەبی شیعەی عێراق لە بنەڕەتدا بڕوایان بە فیدڕاڵی و دیموكراتی نییە و، وێڕای ئەو جیاوازییە گەورەیەی لەنێوان هەردوو پرۆسە سیاسییەكە هەیە، بەڵام خاڵی هاوبەشی كە بە درێژایی مێژوو هەڕەشەی لە یەكپارچەیی خاكی هەردوو دەوڵەتەكە كردووە، ئەوەیە كە هاووڵاتیان لە هەردوو وڵاتی «بەلجیكا و عێراق» هەست ناكەن، ناسنامەیەكی هاوبەشی نیشتمانی پێكەوە كۆیان دەكاتەوە، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی دەوڵەتی فیدڕاڵی بەلجیكا بەسەر سێ هەرێمدا دابەش كراوە، كە بریتین لە هەرێمەكانی «فلامندی، واڵۆنیا، برۆكسل» و لەم وڵاتە سێ زمانی فەرمی ددانپێدانراو هەن، ئەوانیش بریتین لە «هۆڵەندی، فەرەنسی،ئەڵمانی»، هەرێمی فلامەندی بەشی هەرە زۆریان بە زمانی هۆڵەندی قسە دەكەن و، هەرێمی برۆكسل بە هەردوو زمانی فەرەنسی و هۆڵەندی و لە هەرێمی واڵۆنیاش زۆرینە بە زمانی فەرەنسی قسە دەكەن و لە ڕۆژهەڵاتی ئەم هەرێمە كەمینەیەك هەن بە زمانی ئەڵمانی قسە دەكەن.

كێشەی سەرەكیی بەلجیكا كە لە دوای داگیركاریی ناپلیۆن لە 1831 وە هەوڵی داوە لە چوارچێوەی دەستوورەكەیدا وەك دەوڵەتێكی فیدڕاڵی یەكپارچەیی خاكەكەی بپارێزێت، ئەوەیە كە ئەم دەستووە نەیتوانیوە ئەو شێواندنە دیموگرافیایەی كە ناپلیۆن لەنێوان هەردوو نەتەوەی فلامەندی هۆڵەندی زمان و نەتەوەی واڵۆنیای فەرەنسی زمان دروستی كردووە، بەتایبەتیش لە هەرێمی برۆكسل كە ناپلیۆن هەوڵیدا بیكاتە فەرەنسی زمان و ئەندریاس ڤایمەر لە كتێبەكەی بە وردی باسی كردووە، كە ئامانجی سیاسەتەكانی ناپلیۆن لە بەلجیكا ئەوە بوو، بەلجیكا بكاتە وڵاتێكی فرانكفۆنی، كێشەی سەرەكی لێرەدا ئەوەیە، دەستووری بەلجیكا دوای سەربەخۆیی، لە بری ئەوەی هەوڵیبدایە ئەو شێواندنە دیموگرافییە ڕاست بكاتەوە، بەپێچەوانەوە ئەو شێواندنە دیموگرافییەی ناپلیۆن دروستی كردبوو، وەك ئەمری واقیع قبووڵی كرد و لەسەر بنەمای ئەو شێواندنە دیموگرافییە دەوڵەتی بونیاد نایەوە.

لەم چوارچێوەیەدا ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ عێراقی دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و سەدام حسێن، دەبینین ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كە بە بڕیاری ژمارە 1483ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە 22ی ئایاری 2003 خۆی وەك «داگیركار»ی عێراق ڕاگەیاند و، پاشان «پۆل بریمەر»ی وەك حاكمی مەدەنی دەسەڵاتی داگیركاری دامەزراند و یاسای ئیدارەی دەوڵەتی بۆ قۆناغی ئینتیقاڵی داڕشت، خۆی لە ڕاستكردنەوەی ئەو شێواندنە دیموگرافییە گێل كرد كە ڕژێمی سەدام حوسێن و كۆی حكومەتە یەك لە دوا یەكەكانی عێراق لە ساڵی 1921 تا 2003 لە ناوچە كوردستانییەكانی هەرێمی كوردستان دروستیان كردووە، هەوڵیاندا واقیعی سیاسەتی بەعەرەب كردن، ڕاگواستنی كوردی ئەو ناوچانە بكەن بە ئەمری واقیع، بۆ ئەمەش ئەگەر سەیری یاسای كاتیی ئیدارەی دەوڵەت بكەین، كە سەرەنجام لە چوارچێوەی 58 ماددە دەرچوو، دەبینین لە بنەڕەتدا ماددەی 58 كە تایبەتە بە كێشەی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان لەناو یاساكە بوونی نەبووە و بە گوشاری لایەنە كوردستانییەكان و بە هەڕەشەكردنیان بە كشانەوە لە پرۆسەی سیاسی ئەوەی پێی دەگوترا «عێراقی نوێ « زیاد كراوە، لەمەش زیاتر لە دەستووری عێراقی ساڵی 2005یشدا كە 144 ماددەی لەخۆی گرتووە، تەنیا لە ماددەی 140 دوو بڕگە تەرخان كراوە بۆ چارەسەری كێشەی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم كە بریتین لە « یەكەم: دەسەڵاتـی ڕاپەڕاندن هەنگاوی پێویست دەنێت بۆ تەواوكردنی جێبەجێكردنی پێداویستییەكانی ماددەی (58) لە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە بە هەموو بڕگەكانیەوە.

دووەم: ئەو بەرپرسیاریەتییەی لەسەر شانی دەسەڵاتی ڕاپەڕاندنە لە حكومەتی ئینتیقالیدا كە لە مادەی (58) لە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوەدا ئاماژەی پێكراوە، بەردەوام دەبێت و دەكەوێتە ئەستۆی دەسەڵاتی ڕاپەڕاندنی هەڵبژێردراو و بە گوێرەی ئەم دەستوورە بۆ ئەوەی بە تەواوی جێبەجێ بكرێت (ئاساییكردنەوە، سەرژمێری، لە كۆتاییدا ئەنجامدانی ڕاپرسی لە كەركووك و ناوچەكانی دیكە كە ناكۆكییان لەسەرە بۆ دیاریكردنی ویستی هاووڵاتیان) لە ماوەیەكی دیاریكراودا كە لە مانگی 12/2007 تێپەڕ نەكات».

ئەگەر سەرنج لە ماددەی 140 بدەین، دەبینین، لەناو دەستوورەكە جۆڕێك ناڕوونی هەیە و ئەم ماددەیە داوا لە حكومەتی عێراق دەكات كە هەنگاوی پێویست هەڵبگرێت بۆ جێبەجێكردنی ماددەی 58ی یاسای كاتی بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت لە قۆناغی ڕاگواستندا، بەڵام ئەم ماددەیە ئەوەی تێدا نییە، ئەگەر حكومەتی عێراق نەیتوانی هەتا بەرواری مانگی 12ی 2007 ئەم ماددەیە جێبەجێ بكات، دەستوور چ هەڵوێستێك بەرانبەر حكومەتی عێراق دەگرێتەبەر.

كەواتە كە دەگەڕێینەوە بۆ سەرەتای پرۆسەی داڕشتنی یاسای كاتیی ئیدارەی دەوڵەت لە قۆناغی ڕاگواستن لە 2004 و پرۆسەی نووسینەوە و پەسەندكردنی دەستوور لە 2005، دەبینین لەو كاتەدا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەپێی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی خۆی حاكمی ڕەهای عێراق بووە، لایەنە سیاسییەكانی شیعە هیچ هێزێكیان نەبووە، عەرەبی سوننەش بایكۆتی پرۆسەكە و دەنگدانیان بە دەستورەكە كرد، بەڵام بەداخەوە بە گوشاری ئەمریكا، ڕاستكردنەوەی ئەو شێواندنە دیموگرافییەی كە حكومەتەكانی عێراق و ڕژێمی بەعس و سەدام حوسێن لە ماوەی 80 ساڵی ڕابردوو كردبوویان، بە كردەیی كردیانە ئەمری واقیع و كێشەی سەرەكیی عێراق كە «نەبوونی ناسنامەی نیشتمانیی هاوبەشە» بە چارەسەرنەكراوی و هەڵواسراوی هێشتیانەوە.

بێگومان ئەم كێشەیە كە دەكرێت بە وەرەمی شێرپەنجەی ناو پرۆسەی سیاسیی عێراق و بەلجیكا ناوزەدی بكەین، بە هەڵبژاردن، یان بە گۆڕینی شێوازی پیادەكردنی دیموكراتی بۆ دەستنیشانكردن بە ڕێگەی تیروپشك چارەسەر ناكرێت، بەڵكو وەك ئەندریاس ڤایمەر دەڵێت: «فلامندییە هۆڵەندی زمانەكان، چۆن خۆیان بە هاووڵاتی بەلجیكا بزانن، كاتێك دەچنە هەرێمی برۆكسل دەبینن زمانی فەرەنسی زاڵە و زمانی هۆڵەندی بووەتە كەمینە، بۆیە ئەگەر دەوڵەتی بەلجیكا ڕێگە بە ڕیفراندۆمێكی ئازاد بدات، ئەوا فلامندییەكان دەنگ بۆ جیابوونەوە لە بەلجیكا دەدەن»، هەروەك چۆن كەتەلۆنییەكانی ئیسپانیاش دەنگیان بۆ سەرخۆیی دا، بەڵام حكومەتی ئیسپانیا ئاكامەكەی بە زەبری هێز پووچەڵ كردەوە.

بۆیە لە عێراقیشدا، لەبەر ئەوەی سیاسەتی شۆڤێنی100 ساڵەی حكومەتەكانی عێراق لە دژی گەلی كوردستان لە عێراقدا هەتا ئێستاش بەردەوامی پێدەدرێت، ئەوە وەرەمێكە كە ڕێگە نادات ناسنامەی هاوبەشی نیشتمانی لەم وڵاتە دروست بێت و هەرگیز یەكپارچەیی خاكەكەشی ناگەتە ئەو ئاستەی بە سەلامەتی بمێنێتەوە.