پڕۆفیسۆر ئیلان پاپی، مێژوونووس و چالاكێكی سۆشیالیزمە و ئوستادی زانستی كۆمەڵناسییە لە زانكۆی ئیكستەر لە شانشینی یەكگرتووی بەریتانیا و بەڕێوەبەری سەنتەری دیراساتی فەلەستینە و، ئەندامێكی دیاری «بەرەی دیموكراتی و ئاشتی و یەكسانی»ـە و، یەكێكە لەو هاووڵاتییە جووانەی كە پڕۆژەی زاێونیزم بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل وەك پڕۆژەی داگیركاریی نیشتمانی نەتەوەیەكی دیكە سەیر دەكات، كە ئەوەش فەلەستینە. بۆ قسەكردن لەسەر مێژووی دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل هەر لە ساڵی 1948ـەوە هەتا ئێستا، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ ئەنجام دا.

 

* وەك كەسایەتییەك كە خۆت بە جوو دەزانیت، سەردەمانێكی دوور و درێژە كاری توێژینەوە و دیراسات لەسەر كێشەی فەلەستینی دەكەیت و، ساڵانێكە لە دیراسەتەكانتدا باس لە كۆمەڵكوژی و جینۆسایدی فەلەستینییەكان دەكەیت و لەسەر ئەم بابەتەش كتێبێكت هەیە بە ناونیشانی «سڕینەوەی نەژادی - ethnic cleansing» ئایا چۆن بەم قەناعەتە گەیشتیت؟

- پاڵنەری سەرەكی بۆ پڕۆژەی كۆلۆنیاڵی ئیمپریالیزم بۆ نیشتەجێكردنی خەڵكی لە شوێنی هاووڵاتیانی ڕەسەنی ئەو نیشتمانە، بۆ ئەوەیە دانیشتووانی ڕەسەنی ئەو نیشتمانە بسڕێتەوە و نەیانهێڵێت، بێگومان سڕینەوەی نەژادیش « ethnic cleansing» فۆرمی جیاواز لە خۆی دەگرێت، كە لە هەڵكەندنی دانیشتووانە ڕەسەنەكەوە دەست پێدەكات، تا دەگاتە كۆمەڵكوژی و جینۆساید. بزاڤی زایۆنیزم بە شێوەیەكی سەرەكی پشتی بە پرۆسەی سڕینەوەی نەژادی بەست و وەك ئامرازێك بەكاری هێنا بۆ ڕاگواستنی دانیشتووانە ڕەسەنەكەی فەلەستین، هەڵمەتی گرنگ و سەختی ئەم پرۆسەیە لە ساڵی 1948 دەستی پێكرد، كاتێك ئیسرائیل نیوەی دانیشتووانی فەلەستینی ڕاگواست و نزیكەی 80%ی خاكی فەلەستینی داگیر كرد، بەڵام هەتا ئەو كاتە نیوەی گەلی فەلەستین لەسەر خاكەكەی خۆی دەژیا، بەڵام لە ساڵی 1967 پرسەكە ئاڵۆزتر بوو، هەمان ئەو ژمارە فەلەستینییانەشی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی كە لە ساڵی 1948 ڕایگواستبوون.

بە دریژایی ئەو مێژووە هەر لە ساڵی 1948 هەتا ئێستا بە هیچ جۆرێك بیركردنەوە، یان ئەوەی پێی دەگوترێت دی.ئێن.ئەی « DNA» ی ئیسرائیل گۆڕانكاری بەسەردا نەهاتووە. هەموو حكومەتەكانی ئیسرائیل تەنیا یەك ئامانجیان هەبووە، ئەویش ئەوە بووە كە دەست بە سەر فراوانترین بەشی خاكەكەدا بگرن و كەمترین فەلەستینیی تێدا بێت. لە نۆڤمبەری ساڵی 2022 جەختیان لەسەر ئەوە دەكردەوە كە پێویستە سڕینەوەی نەژادی تەدریجی « incremental ethnic cleansing»، یان ئەوەی پێدەڵێن «جینۆسایدی تەدریجی « جێبەجێ بكەن، ئەمەش وەك پلانێك بۆ تەواوكردنی داگیركارییە ناتەواوەكەی ساڵی 1948.

ئەو دەستەبژێرەی سیاسییەی لە نۆڤمبەری ساڵی 2022 هاتنە دەسەڵات، لەگەڵ ئەم پلانە هاوڕا نەبوون و بە دوای پلانی توندتر و سەختتردا دەگەڕان، هەر بۆیە هێرشەكەی حەماس لە ئۆكتۆبەری ساڵی 2023 بیانوویەكی زۆر باشی خستە بەردەستی ئەو دەستەبژێرە سیاسییە توندڕۆیە بۆ ئەوەی پلانێكی زۆر توندتر جێبەجێ بكەن و بە تەواوەتی بووە سیاسەتێكی كۆمەڵكوژیی سەرتاسەری، كە من ترسی ئەوەم هەیە ئەم پلانە كەرتی ڕۆژئاواش بگرێتەوە.

* ڕێككەوتنی ئۆسلۆ كە لە ساڵی 1993 لە نێوان ئیسرائیل و فەلەستین واژۆ كرا، لە ماوەی سێ دەیەی ڕابردوودا زیاتر پێگەی ئیسرائیلی بەهێزتر كرد. ئایا دەتوانین بڵێین دەرفەتەكان لەدەست دران، یان هەر لە بنەڕەتەوە كەموكورتی لە هەیكەلەی ڕێككەوتنەكەدا هەبوو؟

- ڕۆڵی سەرەكیی ڕێككەوتنی ئۆسلۆ ئەوە بوو كە سەرچاوەیەكی داهات بۆ ئەو خەرجییە زۆرانە دابین بكات كە داگیركار پێویستی پێی بوو، لە هەمان كاتدا چوارچێوەیەكی نێودەوڵەتیی فەراهەم كرد، بۆ ئەوەی ناوچەكانی «A،B،C» بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ لەژێر پەرەدەی پرۆسەی ئاشتی لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستینەوە بەڕێوە ببرێت، هەر بۆیە هیچ جێگەی سەرسووڕمان نییە كە دەبینین لە دوای واژۆكردنی ئەو ڕێككەوتنە، ناوچەكانی نیشتەجێكردنی جوو زیادی كردووە، ئازادیی هاتوچۆ زۆر بە توندی چڕ كراوەتەوە و ڕۆژانەش مافەكانی گەلی فەلەستین پێشێل كراون.

* لە چوارچێوەی هەوڵەكانی وڵاتانی عەرەبی بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئیسرائیل، لە هەمان كاتدا تووڕە و ئیحراجیشن بەرانبەر ئەو هێرشانەی ئیسرائیل دەیانكاتە سەر غەززە، ئایا ئەم دوو هەڵوێستە هاودژەی وڵاتانی عەرەبی چۆن دەخوێنێتەوە؟ ئایا چیمان سەبارەت بە هەڵوێستی دەوڵەتانی عەرەبی بۆ ئاشكرا دەكات؟

- ئەو هاودژییەی لە هەڵوێستی دەوڵەتانی عەرەبی دەبینرێت كە لەلایەك پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی دەكەنەوە و لەلایەكی تووڕەیی پیشان دەدەن بەرانبەر ڕەفتارەكانی ئیسرائیل لە غەززە، ئەوەمان پیشان دەدات كە بۆشاییەكی گەورە و قووڵ لە نێوان ڕژێمە عەرەبییەكان و گەلەكانیاندا هەیە، خواستی ئابووری و ستراتیژیەتی دەوڵەتەكانیان بۆ چوونە پاڵ ئەو كەمپەی كە پرۆ - ئەمریكایە، خودی كۆمەڵگەكانیان لەم پرۆسەیەدا هاوبەش نین، هەتا ئەو كاتەی تووڕەیی گەلەكانیان دەگاتە ئەو ئاستەی مەترسی لەسەر چارەنووسی ڕژێمەكانیان دروست دەكات، ئەگەر ئەم ترسە نەبێت، ئاراستەی بەم جۆرەیان هەر بەدەوام دەبێت.

* جۆرە دابەشبوونێك لە نێوان ڕەوەندی جوو لە بەریتانیا و ئەمریكا بۆ پاڵپشتی و پشتگیریی دەوڵەتی ئیسرائیل هەستی پێ دەكرێت. ئایا ئەم دابەشبوونە خزمەت بە پرۆسەی ئاشتیی فەلەستین و ئیسرائیل دەكات؟

- دروستبوونی ئەم دابەشبوون و جیاوازییە لە ناو ڕەوەندی جوو زۆر زۆر گرنگە، لەبەر ئەوەی ئیسرائیل پێویستی بەو شەرعییەتە هەیە كە ڕەوەندی جوو لە دەرەوەی وڵات بۆی دابین دەكات، هەر بۆیە ئەگەر ژمارەی ئەو لاوە جووانەی لە زایۆنیزم جیا دەبنەوە، زیاتر ڕوو لە هەڵكشان بكات و بچنە پاڵ بزاڤی پشتگیكردنی فەلەستین، بێگومان ئەمە زیاتر ئیسرائیل لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی گۆشەگیر دەكات و بە تەنیا ژمارەیەكی كەمی هاوپەیمانی لەگەڵ دەمێنێتەوە، بۆیە ئەمە دەبێت هۆكاری درزی گەورە و سیاسەتی پارێزبەندیی بۆ دروست بێت كە ئێستا دژی فەلەستینییەكان پیادەی دەكات.

* كتێبێكت نووسیوە لەسەر سڕینەوەی نەژادی «ethnic cleansing» لە ساڵی 1948، لەو كتێبەدا ئاماژەت بەوە كردووە، كە ئەم تاوانە هەتا ئێستاش لە گوتاری باوی ڕۆژئاوادا نییە و ئینكار دەكرێت، بۆچی ئەم ئینكاركردنە هەیە؟ دەتوانرێت چی بكرێت بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی ئەم ئینكاركردنە ببنەوە؟

- ئینكاری ڕۆژئاوا بۆ سڕینەوەی نەژادی لە ساڵی 1948 هۆكارەكەی ئەوەیە ڕۆژئاوا خۆی هاوبەشە لەو تاوانەدا، سیاسییەكان و ڕۆژنامەنووسان ئاگاداری ئەو تاوانەن، بەڵام ئەوان وەك تاوان و زۆڵمێكی بچووك لە قەڵەمیان دا بۆ ڕاستكردنەوەی زوڵمێكی گەورەتر، بە تێپەڕبوونی كات و دوای ئەوەی ڕۆژئاوا بەردەوام بوو لەوەی ئەم تاوانە وەك زوڵمێكی بچووك بناسێنت، ئەمە بووە هاندەرێك بۆ ئەوەی ئیسرائیل هەر لەو كاتەوە هەتا ئێستا لە پرۆسەی «سڕینەوەی نەژاد»ی بەردەوام بێت، بەڵام لە ئێستادا وەك لانیكەم لە هەندێك لە ناوەندەكانی ئەكادیمیستی ڕۆژئاوادا تەحەددای ئەو ئینكاركردنە دەكەن، بەڵام لە گوتاری سیاسی و میدیاییدا ئەم ئینكاكردنە باڵادەست و بەردەوامە، بۆیە باشترین ڕێگە بۆ تەحەدداكردنی ئەم ئینكارە ئەوەیە كە ئەم تاوانە لە ناوەندە ئەكادیمییەكاندا بخوێندرێت و توێژینەوەی لەسەر بكرێت، دەتوانرێت ئەم تاوانە لە ناو پڕۆگرامی خوێندندا بچەسپێندرێت، بۆ ئەوەی نەوەی داهاتووی سیاسییەكان و میدیاكاران لەسەر ئینكاركردنی ئەم تاوانە بەردەوام نەبن.

* چۆن وەڵامی ئەو ڕەخنەگرانە دەدەیتەوە كە پێیان وایە شرۆڤەی ئێوە بۆ مێژوو لەگەڵ ئەوەی سووربوونە لەسەر بنەمای ئەخلاقی، بەڵام نابێتە بەشێك لە ستراتیژیەتی یاسایی بۆ پرسی فەلەستین لە ئێستادا؟

- مێژوو ستراتیژیەتی سیاسەت نییە بۆ داهاتوو، بەڵام بەشێكی زۆر ڕوونی ستراتیژیەتی فەلەستین دەبێت تەحەدداكردنی ئەو بانگەشە زاڵ و باوە بێت كە ڕۆڵێكی گرنگ و یەكلاكەرەوەی لەوەدا گێڕاوە، كە خەباتی ئازادیخوازیی فەلەستین پشتگیریی ڕۆژئاوای نەبێت، هەر بۆیە ئەو تۆزە پشتیوانییەی ئێستا بۆ كێشەی فەلەستین لە ڕۆژئاوا پیشانی دەدەین، ڕاستە زۆر گەورە نییە، بەڵام بە بەڵگە و شیكاریی دروست ئەوە دەسەلمێنێت، كە كاریگەریی دەبێت لەسەر ئەو پارێزبەندییەی كە ئێستا هەیەتی، بەو جۆرە سیاسەتی خۆی بەرانبەر فەلەستینییەكان پیادە دەكات.

* بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ئاراستەیەی لە ناوەندەكانی ئەكادیمی و وەك چالاكێكی فیكری كە لەسەر ئاستی جیهان پیادەی دەكەیت، ئایا چۆن سەیری ڕۆڵی مێژوونووسان دەكەیت لە دروستكردنی سیاسەت و ڕای گشتی لە كاتی تەنگژەكاندا؟

- بە قەناعەتی من ڕۆڵی مێژوونووسان هێڵێكی ڕاست نییە، بەڵكو دەكرێت بڵێین خولگەیی، یان بازنەییە، هەندێك قۆناغ هەیە كە تیایدا مێژوونووسان زۆر پەیوەندییان بە پرسە زق و دیارەكانی سەردەمی خۆیانەوە نییە، لە هەمان كاتدا هەندێك كاتیش هەیە، كە تیایدا مێژوونووسان ڕۆڵی باش دەگێڕن و ڕۆڵەكانیان بەرز دەنرخێندرێت، ئەم ساتەش بە دیاریكراوی ئەو ساتەیە كە مێژوونووسان پێویستیان پێیەتی، لەبەر پڕۆپاگەندەكانی ئیسرائیل جەخت لەوە دەكاتەوە كە هێرشەكانی 7ی ئۆكتۆبەری 2013 سیاقێكی مێژوویی نییە و، كاتێك سكرتێری گشیی نەتەوە یەكگرتووەكان جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە هێرشەكانی حەماس سیاقێكی مێژوویی هەیە، ئیسرائیل داوای كرد لە كارەكەی دوور بخرێتەوە.

هەر بۆیە ئەو سیاقە مێژووییەی مێژوونووسان دەیخەنە ڕوو، دەبێتە تەوەرێكی سەرەكی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پڕوپاگەندەكانی ئیسرائیل، بۆیە زۆر پێویستە ئەو مێژووە بزانرێت، بۆ ئەوەی توندوتیژی و كۆمەڵكوژییەكانی هێرشەكانی حەماس لە 7ی ئۆكتۆبەری 2023 لەگەڵ ڕەگی مێژوویی كێشەكە لێك جیا بكرێتەوە، بۆ ئەوەی ببێتە دەروازەیەك و ئەم كێشەیە چارەسەری بۆ بدۆزرێتەوە.

* ئەگەر بۆ ئایندە بڕوانین، ئایا ئێوە ئاراستەیەكی باوەڕپێكراوی «دیپلۆماتی، یاسایی، جەماوەری» دەبینن كە بتوانێت ئەم بازنەی توندوتیژییە و خۆڕزگاكردن لە سزا بشكێنێت، یان پێ دەنێینە قۆناغێكی درێژخایەنی چەوسانەوەی كراوەی ڕەگەزپەرستی، بەبێ هیچ دەروازەیەك لە ئایندەیەكی نزیكدا؟

- بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ناهاوسەنگییەی لەسەر ئەمری واقیع دەیبینین، ئەوا تەنیا ڕێگە دەستتێوەردانی هەرێمی و نێودەوڵەتییە، وەك چۆن پێشتر ئەم دەستتێوەردانەمان پێویست بوو بۆ كۆتاییهێنان بە ڕژێمی ئاپارتاید لە باشووری ئەفریقیا، بەڵام پرسیارەكەت دروستە كە دەڵێیت «ئایا لەسەر ئەرزی واقیع ئەمە ڕوو دەدات؟ من پێموایە جۆرێك نیگەرانیم لەسەر ئەم پرۆسە هەیە لەبەر ئەوەی ئەم هەوڵانە لەسەر ئاستی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی زۆر دەخایەنێت و لە مەیدانی شەڕەكە كاولكاریی زیاترە، پرسیارەكە لێرەدا دەبێتە ئەوەی ئایا دەتوانین بۆشایی نێوان ئەم پرۆسەیە كەم بكەینەوە؟