د.ئاگرین عەبدوڵڵا، بریكاری وەزارەتی ئاوەدانكردنەوەیە بۆ كاروباری ڕێگەوبان و، یەكێكە لەو ئەندازیارانەی كە هەر لە دەستپێكی كاركردنییەوە لە ناو پڕۆژەكاندا بووە و پلە بە پلە هەموو پلەكانی فەرمانبەریی بڕیوە، تا گەیشتووەتە پلەی بریكاری وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە، لە بواری درێژەدان بە خوێندن، بڕوانامەی ماستەری لە كارگێڕی و بڕوانامەی ماستەری لە ئەندازیاریی ڕێگەوباندا وەرگرتووە، بڕوانامەی دكتۆراشی «UBA» لە بەڕێوەبردن لە زانكۆی «CIU» وەرگرتووە.

خاوەنی چەندین كتێب و توێژینەوەی زانستییە لە بواری شێوازی كاركردنی دامەزراوەكان و بەڕێوەبردنی پڕۆژەكانی ڕێگەوباندا. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (پەرەپێدانی پڕۆژەكانی ڕێگەوبان و چارەسەركردنی گرفتەكانی هاتوچۆ» زۆر بە ڕاشكاوانە باسی لە مێژووی پڕۆژەكانی ڕێگەوبان كرد، هەر لە دوای دامەزراندنی پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ساڵی 1992 هەتا ئێستا و، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

دەستخۆشی لە بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە ماوەی نزیكەی 30 مانگە هەر مانگێك گفتوگۆیەكی ئاست بەرز لەسەر پرسێكی گرنگی نەتەوەیی و نیشتمانی، یان ئاستی خزمەتگوزارییەكان لە هەرێمی كوردستان بەڕێوە دەبات و، پاشانیش كۆی ئەم بیروبۆچوونە جیاوازانە لە ڕاپۆرتێكی تێروتەسەلدا ڕێكدەخات و دەدرێتە لایەنە پەیوەندیدارەكان، بەمەش هاوكارییەكی باش و بەرچاوڕوونییەكی زۆر باشی بۆ لایەنە پەیوەندیدارەكان دروست كردووە، بۆ ئەوەی بڕیاری پێویست لەبارەی كێشە و گرفتەكانەوە بدەن.

سەبارەت بە پڕۆژەكانی ڕێگەوبان، من بەپێی شوێنی كاركردنم وەك فەرمانبەرێكی حكوومی، لەوانەیە بەو شێوە بابەتەكەی خۆم وەك قۆناغەكانی گەشەسەندنی ئێستا و داهاتووی پڕۆژەكانی ڕێگەوبان بخەمەڕوو.

وەك ڕوون و ئاشكرایە، هەر لە سەرەتای مێژووی مرۆڤایەتییەوە ڕێگەوبان بوارێكی گرنگی ژیان و كۆمەڵگەی شارستانی بووە، گرنگترین هۆكاری گواستنەوەی مرۆڤ و كاڵاو كەلوپەلەكان بووە، بەو هۆیەوە مرۆڤ پەیوەندیی لەگەڵ دەوروبەری دروست كردووە. دەتوانین بڵێین كۆنترین ئامرازە و لەوانەیە هۆكاری دیكەی گواستنەوە وەك «ئاوی و ئاسمانی»یش هەبێت و بەكار بهێنرێن بۆ گواستنەوە، بەڵام تا ئێستا ڕیگەوبانەكان لە پێشكەوتووترین وڵاتانی جیهاندا یەكێكە لە هۆكارە هەرزان و ئاسانەكان بۆ گواستنەوە. لە هەرێمی كوردستانیش هەروەك هەموو وڵاتانی دنیای پێشكەوتوو، وەك بوارێكی گرنگ و پێویست بۆ خزمەتی هاووڵاتیان لێی ڕوانراوە. لە هەرێم هەر لە یەكەم كابینەی حكومەتەوە لە ساڵی ١٩٩٢، ئەو بوارە گرنگ و پێویستە ئاوڕی لێ درایەوە و كارەكانی ڕووبەڕووی هەر دوو وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان و ئەشغاڵ و نیشتەجێكردن كرایەوە، لە كابینەی پێنجەمیشەوە هەردوو وەزارەت كران بە یەك وەزارەت، كە ئەویش وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردنە.

لە هەرێمی كوردستان بەگشتی سێكتەری ڕێگەوبان بە هەردوو وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردن و شارەوانی و گەشتوگوزار سپێردراوە، كە وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە ئەركی دروستكردن و سەرپەرشتیكردن و چاودێریكردنی ڕێگەوبانی دەرەكی و دەرەوەی شارەكانی پێ سپێرداروە، وەزارەتی شارەوانی و گەشتوگوزاریش ئەركی دروستكردن و ئیدارەدانی شەقامە سەرەكی و ناوخۆییەكانی پێ سپێردراوە.

بەپێی یاسای ژمارە (٣)ی ساڵی ٢٠١٢ یاسای ڕێگەوبانە گشتییەكانی وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردن، كە هەوڵمان دا لە كابینەی نۆیەمدا هەمواری بكەینەوە و ڕەشنووسی هەمواركردنەوەكەش ئامادە كراو نێردرا بۆ ئەنجومەنی وەزیران و لەوێشەوە بۆ پەرلەمان، بەڵام بەداخەوە بەهۆی ئەو كێشە سیاسییانە لەلایەن دادگای فیدڕاڵییەوە بۆی دروست كرا، پەرلەمان ڕاگیرا و لە دوای هەڵبژاردنیشەوە هەتا ئێستا كۆبوونەكانی دەستی پێ نەكردووەتەوە، بۆیە نەتوانرا یاساكە هەموار بكەینەوە، لەبەر ئەوەی یاساكە كەموكورتیی زۆری تیدایە، زۆر لە بڕگەكانی بەسەرچوون، بەهەرحاڵ، بەپێی یاسای ژمارە 3ی ساڵی 2013، تۆڕی ڕێگەوبانەكان و جۆرەكانیان لە هەرێمی كوردستان پۆلین دەكەین بۆ هەریەكە لە:

1. ڕێگەی سەرەكیی دوو ساید.

2. ڕێگەی سەرەكیی یەك ساید.

3. ڕێگەی لاوەكی.

4. ڕێگەی گوندەكان.

ئێمە هەتا ئێستا لە هەرێمی كوردستان ڕێگەی خێرامان نییە، وەك ئاماژەشی پێ كرا، تەنیا یەك پارچەمان هەیە كە درێژییەكەی پێنج كیلۆمەترە لەسەر پردی زێی گەورە بەرەو هەولێر، بەڵام پارچەیەك بەتەنیا ناتوانێت هیچ ڕۆڵێك بگێڕێت.

بەگشتی سێكتەری ڕێگەوبان و پڕۆژەكانی ڕێگەوبان لە هەرێمی كوردستان و لەپاش ڕاپەرێنی ساڵی ١٩٩١ و پاشان دروستبوونی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە ڕێچكەی مێژوویی بۆ ئەم قۆناغانە دابەش دەبن:

 قۆناغی یەكەم ١٩٩٢ تا ١٩٩٦:

 لەم قۆناغەدا پڕۆژەكانی ڕێگەوبان سادە بوون، زیاتر پڕۆژەی ڕێگەی گوندەكان بوون، گوندەكان بە هۆی شاڵاوەكانی ئەنفالی حزبی بەعسەوە هەموویان كاول كرابوون، بۆیە قۆناغ، قوناغی ئاوەدانكردنەوەی گوندەكان بوو، هەر بۆیە ئەو كاتە ئاوەدانكردنەوەی گوندەكان كاری لەپێشنیەی هەر گرنگ بوو بۆ حكومەتی هەرێم، هەروەها لەم قۆناغەدا ڕێكخراوە مرۆییەكان (NGO) هەندێك پڕۆژەی ڕێگەی گوندەكانیان جێبەجێ كرد، لەژێر چاودێریی وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان.

 

 قۆناغی دووەم ١٩٩٧-٢٠٠٣:

 لەم قۆناغەدا بڕیاری ٩٨٦ (نەوت بەرانبەر خۆراك) دەستی پێكرد، پڕۆژەكانی ڕێگەوبان ئەگەرچی بە شێوازێكی گشتی دروستكردنی ڕێگەی گوندەكان بوون، بەڵام بوودجەی زیاتریان بۆ تەرخان دەكرا و كواڵێتیشیان بەرز ببووەوە، لەگەڵ ئەوەشدا حكومەتی هەرێم ژمارەیەك پڕۆژەی گەورەی وەك بە دووسایدكردن و پردی بۆ ڕێگە سەرەكییەكانی بە ڕێگەی وەزارەتی ئەشغاڵ و نیشتەجێكردنی ئەو كات ئەنجام دا، وەك پردی بەستوورە و دووسایدی مەسیف بەرەو هەولێر.

 

 قۆناغی سێیەم (٢٠٠٤- ٢٠١٣:

لەم قۆناغەدا كە قۆناغی دوای كەوتنی ڕژێمی پێشووی عێراق و بەحیساب قۆناغی بونیادنانەوەی عێراقی نوێ بوو، بوودجەی زیاتر بۆ پڕۆژەكانی ڕێگەوبان تەرخان كرا و پڕۆژەی گەورە و ستراتیژی ئەنجام دران و خرانە ژێر جێبەجێكردنەوە، هەروەها كۆمپانیای هەرێمی و نێودەوڵەتییش هاتن و بەشدارییان كرد لە پرۆسەی دروستكردنی ڕێگەوبانەكاندا كە پڕۆژەی دووسایدی ستراتیژی و پردی گەورە و تونێلیشی لەخۆ گرتبوو. ئەمە تا كۆتایی ساڵی 2013 بەردەوام بوو.

 

 قۆناغی چوارەم (٢٠١٤-٢٠٢٥:

وێڕای ئەوەی لەم قۆناغەدا قەیرانی دارایی و ئالنگاریی سیاسیی قورس ڕووی كردە هەرێمی كوردستان، بەڵام ئەگەر بە دیوێكی دیكەدا لێی بڕوانین، قۆناغێك بوو كە كۆمپانیای بەهێزی خۆماڵی و ناوخۆیی دروست بوون بۆ جێبەجێكردنی پڕۆژەی گەورە و ستراتیژیی ڕێگەوبان و شەقامەكان بە كواڵێتیی زۆر بەرز (سوود لە هەڵە و كەموكورتییەكانی ڕابردووش وەرگیرا)، وەك ئاماژەیەكیش دەتوانین ڕایبگەیەنین كە لە ساڵی 2014وە هەتا ئێستا حكومەتی عێراق تەنیا هەزار دیناریشی بۆ پڕۆژەكانی ڕێگەوبانەكانی هەرێمی كوردستان خەرج نەكردووە، ئەوەی توانراوە بكرێت، حكومەتی هەرێم لە داهاتی ناوخۆ و ئیمكاناتی بەردەستی خۆی كردوویەتی.

من ئامارێكی زۆر وردی وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردنم لە بەردەستە، لە كابینەی نۆیەم ٧١٩ پڕۆژەی جۆراوجۆری ڕێگەوبانی ئەنجام دراون لەسەر هەرسێ جۆر بوودجەی وەبەرهێنان بۆ پڕۆژە گەورە و ستراتیژییەكان و بوودجەی ئاسایی بۆ پڕۆژەی مام ناوەند و بچووك و بوودجەی داهاتی وێستگەكانی كێش بۆ پڕۆژەی بچووك و، چاككردنەوەی ڕێگەوبان و ڕێگەی گوندەكان بە كۆی بوودجەی یەك ترلیۆن و 32 ملیۆن و 849 هەزار دینار كە (٢٦٨١) كم ڕێگەی خستە خزمەتی هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستانەوە، كە بوودجەی ئەو پڕۆژانە لەسەر داهاتی ناوخۆیی دابین كرابوون.

 

 باری ئێستای ڕێگەوبانەكان:

بەپێی ئەو ئامارانەی لەلایەن وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردن ئامادە كراون، لە ئێستادا (واتە تاكوو ساڵی ٢٠٢٥) تۆڕی ڕێگەوبانی دەرەكی هەبوو، بەم شێوازی لای خوارەوەیە، واتە هەرێمی كوردستان لە سنووری جوغرافی و كارگێڕیی خۆیدا خاوەنی ئەمانەی لای خوارەویە:-

1. ٩٣٥ كم ڕێگەی دوو سایدی سەرەكی.

2. ١٣٤٨ كم ڕێگەی یەك سایدی سەرەكی.

3. ٤٢٧٠كم ڕێگەی لاوەكی.

4. ١٥١٢٣كم ڕێگەی گوند.

5. ٩،١٢٠كم تونێل (چوار تونێل).

6. ٣١،٥٩٧كم پردی جۆراوجۆر ٣٥١ پرد.

حكومەتی هەرێمی كوردستان بە بەردەوامی گرنگییەكی زۆری بە سێكتەری ڕێگەوبان داوە، بەگشتی لە بوودجەی گشتیی ساڵانەی خۆی كە بۆ بواری خزمەتگوزارییە جۆراجۆرەكانی دیاری دەكرد، ٤٥% بۆ ٥٥%ی بە تەنیا بۆ پڕۆژەكانی ڕێگەوبان تەرخان كردووە. لە ئێستاشدا وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردن (٢٠٦) پڕۆژەی ڕێگەوبانی بەردەوامی لەژێر ئەنجامدا هەیە، كە بوودجەی گشتییان 3 ترلیۆن و 271ملیار و 332 ملیۆن دینارە بۆ ڕووبەری هەرێم كە ٤١٠٠٠ كم٢، ئەمەش بە بڕێكی گەورە لە بوودجە دادەنرێت كە بۆ بواری ڕێگەوبان تەرخان كراوە. ئەگەر بەراوردی بكەین لەگەڵ زۆرێك لە وڵاتانی دراوسێ زیاتر و زۆرترە، هەر بۆ نموونە بڕی تەرخانكراوی بوودجە بۆ ڕووبەری چەند وڵاتێك لەگەل هەرێم بەراورد بكەین، هەرێمی كوردستان لە ئاستێكی بەرز و گونجاودایە: ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ٢٢٠٠٠ دۆلار بۆ هەر كیلۆمەترێك دووجا ڕێگەی لە ساڵێكدا تەرخان كردووە، توركیا ١١٥٠٠ دۆلاری تەخان كردووە، ئوردون ٢٨٠٠ دۆلاری لە ساڵێكدا تەرخان كردووە، بەڵام هەرێمی كوردستان بڕی ١٨٤٠٠ دۆلاری ساڵانە بۆ هەر كیلۆمەترێك دووجا ڕێگە تەرخان كردووە.

 

 پلانی داهاتوو بۆ پەرەپێدانی پڕۆژەكانی ڕێگەوبان :

وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردن لە ساڵی ٢٠١٢ ماستەرپلانێكی بۆ ڕێگەوبانە گشتییەكان ئامادە كرد، كە لەلایەن كۆمپانیایەكی پڕۆفێشناڵی نێودەوڵەتییەوە ئەنجام درا و بۆ ماوەی ١٠ ساڵ بوو، بەڵام بەداخەوە ئەو ئالنگاری و قەیرانانەی ڕووبەڕووی حكومەتی هەرێمی كوردستان بووەوە لە ساڵی ٢٠١٤ كە تاكو ئێستاش هەر كاریگەریی ماوە، بەربەست بوو لە بەردەم جێبەجێكردنی ئەو پلانە، بۆیە وەزارەت لە ساڵی ٢٠٢٤ـەوە دەستی بە پێداچوونەوە و نوێكردنەوەی ئەو پلانە كرد و ئێستا پلانی «دە ساڵەی ڕێگەوبانە گشتییەكان» تەواو ئامادە كراوە.

بەپێی ماستەرپلانی ڕێگەوبانە گشتییەكان لە دە ساڵی داهاتوو و بە چوار قۆناغ ٢٢٠ پڕۆژەی ڕێگەوبان لە بەرنامەدا دانراون، كە پڕۆژەكان ڕێگەی سەرەكی و ستراتیژی و تونێل و پرد و ڕێگەی لاوەكی و ڕێگەی گوندەكانیش لەخۆ دەگرێت. بوودجەی گشتیی ئەو پڕۆژانەش دە ترلیۆن و 164 ملیار و 252 ملیۆن دیناری عێراقییە، كە بەپێی ئەم پلانە بێت لە دە ساڵی داهاتوو و بە مەرجێك كێشەی دارایی ڕووبەڕووی پلانەكە نەبێتەوە، ئەوا:

ا: ١٠١٣ كم ڕێگەی دووسایدی تازە دروست بكرێن.

ب: ٤٩٨ كم ڕێگەی یەك سایدی تازە دروست بكرێن.

ج: ١٣ تونێل و ٦٠ پرد و یەكتربڕی تازە دروست بكرێن.

د: ٧٥٠٠ كم ڕێگەی گوند دروست بكرێت، یان قیڕتاو بكرێن.

لە دانانی ئەم پلانەوە بۆ دەستەبەركردنی دادگەری، دابەشكردنی پشكی بوودجە بەسەر هەر چوار پارێزگا و ئیدارە سەربەخۆكاندا ڕەچاوی ڕێژە دیاریكراوەكانی دانیشتووان و بەپێی پێوەرەكانی وەزارەتی پلاندانان كراوە :

٣٤% هەولێڕ - سۆران ٤٣% سلێمانی - هەڵەبجە – گەرمیان – ڕاپەڕین ٢٣% دهۆك - زاخۆ.

لەم گفتوگۆیەدا ئاماژە بەوە كرا، كە ئێمە هەندێك بارودۆخی ڕێگەوبانەكانمان زۆر خراپن، ڕاستە دیوی هەولێر بەرەو سلێمانی و گەرمیان زۆر خراپە، هەروەها پارچە خراپەكانمان بریتین لە نێوان خەلەكان بۆ دووكان، واڕماوە بۆ دەربەندیخان كە ئەمە گەیشتووەتە ئەو ئاستەی كە بڵێین دەبێت بە خاڵی ڕەش و سوور نیشانە بكرێن، هۆكاری خراپییەكەشی هۆكاری دیكەیە و تەكنیكی نییە، بەڵام بارودۆخی ڕێگەوبانەكانمان لە هەولێر بەرەو دهۆك، لە دهۆك بەرەو زاخۆ، لە هەولێر بەرەو سۆران جیاوازیی زۆر زۆرە، ڕێگەی نێوان هەولێر و كۆیەش ئێستا كاری تێدا دەكرێت و بە تەواوبوونی ئەو ڕێگەیەش ڕێگەیەكی دووسایدی ستاندارد لە نێوان كۆیە و هەولێردا دێتە ئاراوە.

 ڕێگەوبان و شیكردنەوەی پێكهاتەكانی:

ڕوون و ئاشكرایە كە پێكهاتەی ڕێگەوبان ئەندازیاریی تەواوە و دەچێتە ژێر چەتری زانست و تەكنیك و ئەندازیاریی ڕێگەوبان، بەڵام دوای لێكۆڵینەوە و لێتوێژینەوی زۆر و ورد لەلایەن دەزگا نێودەوڵەتییەكان بۆ بواری ڕیگەوبان، وەك بانكی نێودەوڵەتی و فیدراسیۆنی ڕیگەوبانی نێودەوڵەتی و چەندین كۆڕ و كۆنفڕانسی نێودەوڵەتی، تێڕوانینێكی نوێ بۆ ڕیگەوبان دروست بوو، ئەویش ئەوەیە كە ڕێگەوبان لە پاڵ بواری ئەندازیاریی بوارەكانی ژینگە و كۆمەڵایەتی و سەلامەتیدا دوو لایەنی زۆر گرنگن لە پێكهاتەی پڕۆژەكانی ڕێگەوبان، كە بەهایان كەمتر نییە لە بواری ئەندازیاری، كاتێك هەڵسەنگاندن بۆ پڕۆژەكانی ڕێگەوبان دەكرێت، ئەمەش چەمكێكی گرنگە و پێویستە لە هەرێمی كوردستانیش ڕەچاو بكرێت و كاری لەسەر بكرێت لە ڕووی پلاندانان و بەڕێوەبردن و چاودێریكردنی تۆڕی ڕێگەوبانەكان، هەر لە ئەنجامدانەوە تاكو دوای تەواوبوونیش.

هەروەها پێویستە ئەوەش بگوترێت كە پڕۆژەی ڕێگەوبان (هەر جۆرێك بێت) لەسەر سێ پایەی سەرەكی دەوەستێت، ئەویش:

- زانست: كە پێویستە دیزاینكردنی لە ڕووی ستراكچەر و جیۆمێتریك بە پێی كۆد و ڕەوشی ئەندازیاری بێت و هیچ لێی لانەدات.

- ئابووری: پێویستە هەوڵ بدرێت بە هەرزانترین تێچوو دروست بكرێت «بە مەرجێك ئەو ئامانجە بپێكێت كە بۆی داوا كراوە» و خۆ بە دوور بگرێت لە بەهەدەردان.

- شێوە و جوانی: پێویستە هەر پێكهاتەیەكی پڕۆژە جۆراجۆرەكانی ڕێگەوبان كە جێبەجێ دەكرێت، شێوە و جوانكاریی تێدا ڕەچاو بكرێت، كە دوورییە هاوتەریبەكان یەكسان بن و قاڵبەكان ڕێك و یەك ئاست بن.

 

 لایەنی سەلامەتیی ڕێگەوبان Safety:

لە ئێستادا و لە زۆربەی كایە نێودەوڵەتییەكان گرنگییەكی زۆر بە لایەنی سەلامەتیی بەكارهێنەرانی ڕێگەوبان دەدرێت، لەبەر ئەوەی زۆر جار ڕێگەی تازە دروست كراوە، بەڵام ئاستی سەلامەتیی كەم بووە، بۆیە ئێستا هەر پڕۆژەیەكی ستراتیژی پلانی بۆ دابنرێت، وردبینی سەلامەتی بۆ ئەنجام دەدرێت، كە كۆمپانیای تایبەت بەو بوارە هەیە و دوای دڵنیابوون كە كەمترین داواكارییەكان دەستبەر دەكات، ئینجا ڕێگە بە ئەنجامدانی دەدرێت.

لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم كە ساڵی پار بەشداریی كۆنفڕانسێكم كرد لە سعودیە سەبارەت بە سەلامەتیی ڕێگەكانی هاتوچۆ، لەوێ خشتەیەكی جیهانی هەیە دیاری كردووە، ئەگەر لە هەر دەوڵەتێكدا ژمارەی قوربانییەكانی هاتوچۆ (گیان لە دەستدان) لە ١٥ كەس زیاتر بوو بۆ هەر 100 هەزار كەس، ئەوە مانای ئەوەیە كە سەلامەتیی هاتوچۆ خراپە و پێویستە چارەسەری خێرای بۆ بكرێت. ڕێژەی قوربانیانی هاتوچۆ لە سعودیە بۆ 100 هەزار كەس 12 كەسە، هەموو هەوڵیان بۆ كەمكردنەوەی ئەم ڕێژەیە بووە و كۆنفڕانسەكەشیان هەر بۆ ئەو مەبەستە ڕێك خستبوو، بەڵام ئەوەی كە هەیە لە هەرێمی كوردستان بەپێی ئەو داتایانەی بەردەستن و شرۆڤەی بۆ كراوە، قوربانییەكانی هاتوچۆ ( ٨,٥ بۆ ٩,٥ ) كەسن بۆ هەر ١٠٠هەزار كەس بەپێی داتای ساڵانی ٢٠٠٠ تاكو ٢٠٢٤، كە ڕێژەیەكی گونجاوە، بەڵام هێشتا گرنگە كاری زیاتر لەسەر بابەتی سەلامەتی بكرێت. پێویستە ئەوەش بگوترێت كە وەزارەتی ناوخۆی هەرێمی كوردستان ڕۆڵی گرنگ و گەورەی هەیە لە بابەتی سەلامەتیی هاتوچۆدا، هەر لە فشاركردن بۆ پابەندبوون بە ڕێنماییەكان، تاكو دانانی كامێرای چاودێریی خێرایی پێشكەوتووی وەك پۆینت توو پۆینت.

 

 پاراستنی ڕێگەوبان :

تۆڕی ڕێگەوبانە هەبووەكان لە هەرێمی كوردستاندا موڵكی گشتییە و هی حكومەتی هەرێمە، بوودجە و تێچوونێكی زۆریان تێدا خەرج كراوە و دەكرێت، تاكو لە بارێكی گونجاودا بۆ سوارڕۆ و بەكارهێنەرانی ڕێگەوبان بمێنێتەوە، بۆیە زۆر گرنگە بپارێزرێت لە تێكچوون و لەناوچوون، یەكێك لە هۆكارە سەركییەكانی تێكچوونی ڕێگەوبانەكانیش باری زیادەی بارهەڵگرەكانە، كە لە ئێستادا ژماریەكی بەرچاو لە وێستگەی كێش (٥٠ وێستگە لە ٤٢ پێگە) لە هەرێمی كوردستان دامەزراوە و لە لایەن وەزارەتی ئاوەدانكردنەوەوە سەرپەرشتی دەكرێت، كە بەپێی ئەحكامەكانی یاسای ژمارە (٣)ی ساڵی ٢٠١٢ یاسای ڕێگەوبانە گشتییەكان مامەڵە لەگەڵ بارهەڵگرەكاندا دەكەن و تاڕاددەیەكی باش كۆنتڕۆڵی باری زیادەیان كردووە، هەر بۆیە بڕوا بكەن، ئەگەر تەنیا بۆ ماوەی سێ مانگ وێستگەی كێشەكان لابەرین، ئەوەی لە ماوەی ئەم چەند ساڵەدا بونیادمان ناوە، هەمووی كاول دەبێت و وەك ئەوەیە كە هیچمان نەكردبێت.

 

 تەكنەلۆجیای تازەی نێودەوڵەتیی بواری ڕێگەوبان:

ڕێگەوبانیش وەك كایەكانی دیكەی خزمەتگووزاری، بەردەوام لە گەشەكرندایە و تەكنەلۆجیای تازە دێتە ئاراوە بۆ باشتركردنی بار و ڕەوشە ئەندازیارییەكانی، لەم بوارەشدا هەرێمی كوردستان لە ئاستێكی باشدایە، لە ئێستادا هەریەك لەم سیستمە تازانە لە لایەن وەزارەتی ئاوەدانكردنەوەوە بەردەستە و دەتوانرێت بە كار بهێنرێت:-

1. سیستمی هەڵبژاردنی جۆری قیڕی شل و پلەكەی بەپێی شوێنی ئەنجامدانی لە هەرێمی كوردستان (Performance Grade of Asphalt)

2. سیستمی قیڕی بە پۆلیمەركراو)( Polymer Modification)

3.  سیستمی قیڕتاوی بێهاوتا (Superpave for mixed Asphalt)

4. سیستمی دووبارە بەكارهینانەوەی قیڕتاوی كۆن (Asphalt recycling)

هەروەها پێویستە ئەوەش بگوترێت كە وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردن ئەندامە لە فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی ڕێگەوبان (International Road Federation) و هاوبەشێكی نزیكە لەگەڵ بەشی ڕێگەوبانی بانكی نێودەوڵەتی. ئێستا لە هەرێمی كوردستان تاقیگەكانی بیناسازی خاوەنی ئامێری تازە و پێشكەوتوون بۆ پشكنینی پێویست بۆ بواری پڕۆژەكانی ڕێگەوبان.

 پێشنیار و ڕاسپاردەكان:

- تۆڕی شادەماری ڕێگەوبان لە هەرێمی كوردستان تەواو نەبووە، چەندین بەشی هێشتا ماوە ئەنجام بدرێن، بەتایبەتیش: لە نێوان سلێمانی- هەولێر و سلێمانی - ڕاپەڕین و سلێمانی - گەرمیان.

- پێویستە گەرەنتی دابینكردنی كاش لە بانكەكان بكرێت بۆ پڕۆژەكانی چاككردنەوەی ڕێگەوبان.

- پێویستە ژمارەیەك لە ئامێری بواری ڕێگەوبان بكڕدرێت و بدرێت بە بەڕێوەبەرایەتیی چاككردنەوە و پاراستنی ڕێگەوبانەكان لە سەرتاسەری هەرێمدا، بۆ ئەوەی لە كاتی ڕووداوی نەخوازراوی وەك لافاو و كارەسات و بەفرباریندا بە خێرایی فریای هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان بكەون.

لە دوماهیدا دەمەوێت جەخت لەسەر خاڵێكی گرنگ بكەمەوە و بڵێم، كێشەی گەورەمان لە جێبەجێكردنی پڕۆژەكانی ڕێگەوباندا یەك هۆكاری سەرەكیی هەیە ئەویش «نەبوونی پارەی كاشە»، ئەوە كێشەی گەورەی ئێمەیە، بەتایبەتی لە بەڕێوەبەرایەتیی چاككردنەوەی ڕێگەوبانەكان، كە سلفەی مانگانەی خۆیان پێ نادرێت، هەر یەك لەو بەڕێوەبەرایەتییانە بە ملیار دینار قەرزارن، بەڵام ئومێدیشمان هەیە پشتیوان بە خودا بەرەو باشتر بچین و هەوڵەكان زیاتر دەخەینە گەڕ بۆ ئەوەی گەشەی زیاتر بە تۆڕەكانی ڕێگەوبان بدەین.