د.فارس نه‌جاڕ مامۆستای كۆلێژی ئه‌ندازیاری زانكۆی  بووه‌ و دامه‌زرێنه‌ری به‌شی ئه‌ندازه‌ی رێگاوبانه‌ له‌ كۆلێژی ئه‌ندازیاری  زانكۆى بولي تكنيك هولير و نامه‌ی ماسته‌ر و دكتۆراكه‌ی له‌سه‌ر « ئه‌سفه‌لت» واته‌ شێوازی ستانده‌ر بۆ قیرتاوكردنی رێگاو بانه‌كان، له‌مه‌ش زیاتر وه‌ك پسپۆرێك له‌كاری مه‌یدانیشدا سه‌رپه‌رشتی پرۆژه‌كان و كارگه‌كانی ئه‌سفه‌لتی كردووه‌، خاوەنی نوێكردنەوەی كریدی قیرتاوە جۆری ستاندەری نێودەوڵەتی سوبربیف ،   گفتوگۆی ئه‌مجاره‌ « په‌ره‌پێدانی پرۆژه‌كانی رێگاوبان و چاره‌سه‌ركردنی گرفته‌كانی هاتوچۆ» له‌سه‌ر باگراوه‌ندێكی زانستی و پراكتیكی له‌سه‌ر ئه‌م پرسه‌ گرنگه‌ هه‌ڵوه‌سته‌ی كرد و بۆچوون و پێشنیار و راسپارده‌كانی خۆی خسته‌ڕوو.

 

سەرەتا زۆر خۆشحاڵم و دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە ئەم تایتڵە گرنگە «پەرەپێدانی پڕۆژەكانی ڕێگەوبان و چارەسەكردنی گرفتەكانی هاتوچۆی»ی بۆ ئەم گفتوگۆیە هەڵبژاردووە و، ئەم تایبەتمەند و پسپۆڕانەشی كۆ كردووەتەوە بۆ ئەوەی لەسەر ئەم پرسە گرنگە گفتوگۆ بكەین و میكانیزمی گونجاو بۆ چارەسەركردنی گرفتەكان دیاری بكەین.

وەك مامۆستایەكی زانكۆ و تایبەتمەند لە ڕێگەوبانەكان هەر لە دەستپێكی وانەگوتنەوەم لە زانكۆ، كە ئێستا خانەنشین بووم، هەمیشە لە یەكەم موحازەرەی سەرەتای ساڵدا لەسەر تەختەی سپی و ڕەش، بۆ قوتابیەكانمم نووسیوە «ڕێگەوبان شادەماری ژیانی هەر وڵاتیكە»، لە یەكێك لەو پڕۆژانەی كە لە دەرەوەی وڵات سەرپەرشتیی ڕێگەیەكی 23 كیلۆمەتریم دەكرد، لە دەوڵەتی عومان، كە ئەوكات خوالێخۆشبوو «سوڵتان قابوس» نوێنەری خۆی نارد، ڕێگەكە بكاتەوە، بۆ كردنەوەی ئەو ڕێگەیە مەزندە ناكرێت چ ئاهەنگێكیان ساز كرد، بە تەمەنی خۆم ئاهەنگی لەو جۆرەم نەبینیبوو، هاووڵاتیانی ئەو دەوڵەتە دەیانگوت «بەبێ ئەم ڕێگەیە ژیانی ئێمە سفرە و هیچ بەهایەكی نەبووە». مەبەستم ئەوەیە دەبێت بەوجۆرە سەیری بایەخی ڕێگەوبانەكان بكرێت، بەڵام بەداخەوە دەڵێم كە ئێستا لە هەرێمی كوردستان ڕێگەوبانەكانی ئێمە بێ خاوەنن و كەس خۆیان لێ بەخاوەن ناكات، ئەمە لە كاتێكدا لە هەموو جیهاندا حكومەت خۆی بە خاوەنی ڕێگەوبانەكان دەزانێت و بەردەوام نۆژەنیان دەكاتەوە و دەیانپارێزێت.

ئێمە لە هەرێمی كوردستان ڕێگەی زۆر باش دروست دەكەین، هێڵكاری دەكەین، هێما و ڕێنماییەكانی هاتوچۆی بۆ دادەنین، باشە ئەگەر یەكێك شەو بچێت لێی بكاتەوە، تەنیا لەبەر ئەوەی ئەلۆمنیۆمەكە (كە ڕەنگە چارەكە كیلۆیەك بێت) بیفرۆشرێت، كەس لێ پرسینەوەی لەگەڵ دەكات؟ ئەمە خۆی كارەساتە كە كەس خۆی ناكات بە خاوەنی و پاسەوانی ناكات و نایپارێزێت.

من لە ساڵی 1981ـەوە لە سێكتەری ڕێگەوباندا كار دەكەم و لە ماوەی خزمەتی سەربازییشمدا كە 18 مانگ بووە، هەر لە سێكتەری ڕێگەوبان كارم كردووە، ڕژێمی پێشووی بەعس بڕیارێكی دەركردبوو، هەر كەسێك گاردێلێكی ڕێگەی خێرا لێ بكاتەوە و تەنیا پارچەیەكی بدزێت، ئەوا سزاكەی لەسێدارەدان بوو، بەبێ ئەوەی دادگایی بكرێت، بۆ ئەمەش پێشنیارم كردووە بۆ وەزیرەكانی ئاوەدانكردنەوە لە كابینە جیاوازەكانی حكومەتی هەرێم و داوام كردووە با «با سیستمێك بۆ پاراستنی ڕێگەوبانەكان دابنێین و خاوەنێك بۆ ڕێگەوبانەكانمان پەیدا بكەین»، لەبەر ئەوەی ئەگەر ڕێگەوبانەكانمان خاوەنی نەبێت، كاول دەبن. هەر بۆ نموونە «ئێستا ڕێگەی وا هەیە تاسەی وا تێدا دروست بووە كە هەر ئۆتۆمبێلێك لەو تاسەیە بدات، زیانێكی گەورەی پێ دەكەوێت، یان لەوانەیە وەربگەڕێت و شۆفێر و سەرنشینەكانی بمرن و بریندار ببن، بەڵام دوو ساڵە هیچ لایەنێك نییە بچێت ئەو چاڵە پڕ بكاتەوە». ئەوجا ئەگەر پاراستنی ژیانی مرۆڤ بەراورد بكەین لەگەڵ دەوڵەتانی ڕۆژئاوا و ئەوروپا، دەبینین لەوێ تەئمینی ژیان تەنیا یەك مرۆڤ پێنج ملیۆن دۆلارە، بۆیە ئێمەش لە كوردستان كاتێك ڕووداوێكی هاتوچۆ ڕوو دەدات، یان ئۆتۆمبێلێك وەردەگەڕێت، ئەگەر سزای خاوەنی ڕێگەكە بدەین، ئایا كەس دەتوانێت بەردەوام ڕێگەكان نۆژەن نەكاتەوە و ڕێگەكان نەپارێزێت؟ بێگومان ئێمە نیمانە، بۆیە پێویستمان بەوەیە كە سیستمێك دابنێین بۆ ئەوەی ڕێگەكان بپارێزین.

ئێستا ئێمە بە ڕێگەیەكدا دەڕۆین بە درێژایی 60 كیلۆمەتر پۆلیسێكی هاتوچۆ نابینین، فەرمانگایەكی نۆژەنكردنەوەی ڕێگەكان نابینین، پێشان لە سەردەمی ڕژێمی پێشوو لە هەر 10 كیلۆمەتری ڕێگەدا فەرمانگەیەكی نۆژەنكردنەوە هەبوو، كاتێك ڕێگەیەك تێك دەچوو، شۆفڵ و كارمەندانی نۆژەنكردنەوە دەهاتن و ڕێگەكەیان چاك دەكردەوە، بەڵام بەداخەوە ئێستا ئێمە ڕێگەمان هەیە 100 كیلۆمەترە، نە هێڵكاریی بۆ كراوە، نە هێما و ڕێنماییەكانی هاتوچۆیان بۆ دانراوە. بەڕاستی بۆ شوفێریكردنی شەو هێڵكاری و هێما و ڕێنمایی هاتوچۆ زۆر گرنگە، چونكە كاتێك تۆ بە شەو شوفێری دەكەیت، ئەگەر ڕێگەكە هێڵكاریی بۆ نەكرابێت، نازانی شۆڵدەر و لاینی ڕێگەكە لە كوێیە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی ڕووداوی نەخوازراوی هاتوچۆی لێ بكەوێتەوە.

لایەنێكی دیكە كە دەمەوێت هەڵوەستەی لەسەر بكەم، خودی ئەم گفتوگۆیەیە كە ئێستا ئێمە لەم هۆڵە باسی گرفتەكانی ڕێگەوبان دەكەین، لەسەر ئەم مێزەی گفتوگۆی لەسەر دەكەین، دەبینین ناوی نوێنەرانی پارێزگاكانی «هەولێر، سلێمانی، هەڵەبجە، ڕاپەڕین، گەرمیان» هەیە، كە هەموویان بانگهێشت كراون و ئامادە نەبوون. پرسیار لێرەدا ئەوەیە، چۆن بانگهێشتەكەیان قبووڵ كردووە و ئێستا نەهاتوون؟ ئەمە لە كاتێكدا ئەوانە خۆیان بەرپرسی ڕێگەوبانن. من ئەو ڕێگەیانەی هەولێر ڕاپەرین، سلێمانی گەرمیان، ڕاپەرین - سلێمانی، هەمووی بست بست شارەزام و لێی ژیاوم، ماوەی 13-14 ساڵە هەتا ئێستا ڕێگەی سلێمانی – گەرمیان تەواو نەبووە و تا ئێستا كێشەی تێدایە، ڕێگەی هەڵەبجە تەواو نەبووە، ڕێگەی ڕاپەرین- سلێمانی بەڕاستی من هەر ترسم هەیە و ناوێرم بەو ڕێگەدا بڕۆم، لەبەر ئەوەی ئەگەر جارێك بەو ڕێگەیەدا بڕۆی كە گەڕایتەوە، دەبێت مەكینەی ئۆتۆمبێلەكەت بگۆڕی، چەندین جار پێشنیارم بۆ ‌بریكاری وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە كردووە، ئەو 23 كیلۆمەترەی نێوان كەسنەزان- گۆمەسپان ڕێگەیەكی زۆر خراپە، هەر چۆنێك بۆتان دەكرێت، ئەو ڕێگەیە چاك بكرێت. بۆیە دووبارە جەخت دەكەمەوە، ناكرێت حاڵی ڕێگەوبانەكانمان بەم جۆرە بێت، دەبێت لە نێوان پارێزگا و ئیدارە سەربەخۆكانی كوردستاندا ڕێگەی ستانداردی خێرا هەبێت بۆ ئەوەی هەموو ناوچەكان كوردستان پێكەوە گرێ بدرێنەوە.

سەبارەت بە كۆمپانیاكانی دروستكردنی ڕێگەوبانەكان، كە خۆشبەختانە نوێنەری كۆمپانیاكانی كاڤین گرووپ لەگەڵماندا بەشدارن، من لە ساڵانی 2012-2013 ڕاوێژكاری پارێزگاری هەولێر بووم بۆ كاروباری ڕێگەوبان، ئەو سەردەمە كۆمپانیا دەهات سەرپەرشتیی كۆمپانیاكانی دروستكردنی ڕێگەوبانەكانی دەكرد، بەڵام ئێستا كۆمپانیا خۆی تەندەر دادەنێ و خۆی مواسەفاتی ڕێگەكان دیاری دەكات و هەر خۆیشی دیزاینی دەكات. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئەندازیارێكی شارەوانی كە دەرچووی بەشی شارستانیی كۆلێژی ئەندازیارییە و تەنیا یەك كۆرس ڕێگەوبانی بە شێوەیەكی گشتی خوێندووە و هیچ خولێكی ڕاهێنانی نەبینیوە، چۆن دەتوانێت سەرپەرشتیی ئەندازیارێكی ڕێگەوبان بكات؟

بە بۆچوونی من و ئەو ئەزموونەی لە بواری ئەندازەی ڕێگەوباندا هەمە، ناكرێت كۆمپانیاكانی ڕێگەوبان خۆیان دیزانی ڕێگەكان بكەن، بەڵكو دەبێت دیزاینەكە كۆمپانیایەكی تایبەتمەند بیكات و كۆمپانیای جێبەجێكار ئەو دیزاینە وەك خۆی جێبەجێ بكات، بۆ ئەمەش وەك نموونە باس لە شەقامی 120 مەتریی هەولێر دەكەم، لە كاتی دروستكردنی ئەو ڕێگەیەدا پارێزگاری هەولێر كاك «نەوزاد هادی» ناردی بە شوێنماندا بۆ ئەوەی بچم سەیری بەشێكی شەقامی 120 مەتریی هەولێر بكەم، كاتێك سەیرم كرد، چەند گۆڕانكارییەكم لە دیزاینەكە بەدی كرد و ناردمەوە بۆ پارێزگاری هەولێر، بەڵام بەداخەوە كۆمپانیای جێبەجێكار پێشنیارەكانی منی جێبەجێ نەكرد، ئێستاش سەیری ئەو بەشەی شەقامی 120 مەتری بكەن، لەلای فڕۆكەخانە تا دەگاتە یەكتربڕی ڕێگەی مووسڵ، هەمووی تێكچووە.

من چەندین جار خولم بۆ ئەندازیارانی شارەوانی كردووەتەوە، یەكێك لە ئەندازیارەكانی ئێستای شارەوانی كە پێشتر قوتابیی خۆم بووە، ڕاشكاوانە پێی گوتم: «دكتۆر قسەكانت هەمووی ڕاستن بەڵام جێبەجێ ناكرێن».

لەماوەی كاركردنم وەك مامۆستای زانكۆ لە كۆلێژی ئەندازیاریدا زۆر بە زەحمەت توانیم بەشی ڕێگەوبان لە كۆلێژی ئەندازیاریی زانكۆی سەڵاحەدین بكەمەوە، بۆ ئەمەش زۆر دژایەتی كرام و هەموو دەیانگوت «بەشی شارستانیی كۆلێژی ئەندازیاری بەسە، بەڵام من پێم گوتن «هەموو زانكۆكان لە كۆلێژی ئەندازیاریدا بەشی شارستانییان هەیە، بەڵام هیچ كام لە كۆلێژەكانی ئەندازیاری بەشی ڕێگەوبانیان نییە»، سەرەنجامیش توانیمان بەشی ڕێگەوبان لە كۆلێژی ئەندازیاریی زانكۆی سەڵاحەدین بكەینەوە.

لە دوماهیدا دووبارە دەمەوێت جەخت لەسەر ئەو پەیڤە بكەمەوە كە دەڵێت: «گەشە و سەركەوتنی دەوڵەت بەندە بە ڕێگەوبانەكانیەوە، هەر كاتێك سیستمی ڕێگەوبانەكەی سەركەوتوو بێت، دەوڵەتەكەش سەركەوتوو دەبێت و بە پێچەوانە دەوڵەتێكی شكستخواردوو دەبێت».