حەكیم تیلی جێگری سەرپەرشتیاری ئیدارەی سەربەخۆی سۆرانە و پێشترییش لە ساڵی 2005-2011 جێگری سەرۆكی شارەوانی سۆران بووە و لە 2011-2018 سەرۆكی شارەوانی سۆران بووە و دوای ئەوەی  لە ساڵی 2021 بە فەرمانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان «سۆران» بووە ئیدارەیەكی سەربەخۆ بۆتە جێگری ئیدارەی سەربەخۆی سۆران  لە گفتوگۆی ئەم جارە «پەرەپێدانی پرۆژەكانی ڕێگەوبان و چارەسەركردنی گرفتەكانی هاتوچۆ» زۆر بە فراوانی باسی لە پرۆژەكانی رێگاوبانی ئیدارەی سۆران كرد و چەندین پێشنیار و ڕاسپاردەشی خستە ڕوو.

 

پێش هەموو شت زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە ئۆرگانێكی وەك بازنەی گفتوگۆی دامەزراندووە، بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆبە ڕاشكاوانەیە. بەڕاستی كۆبوونەوەی ئەم هەموو كەسایەتی و پسپۆڕانە بۆ قسەكردن لەسەر پرسە هەستیارەكان هەنگاوێكی زۆر گرنگە بۆ لێكتێگەیشتن و جۆرێك لە ڕاوێژكردنی هاوبەش، كە دەتوانرێت وەك خۆی دەست بخەینە سەر كەلێن و كەموكورتییەكان، لە هەمان كاتدا بە سوودوەرگرتن لە دید و بۆچوونی یەكتری و ئەزموونی كەڵەكەبووی هەموو لایەك و ئەو داتا و ئامارانەی لەبەردەستن و دەخرێنە ڕوو، دەتوانرێت چارەسەری گونجاو و پراكتیكی بۆ كێشەكان بدۆزرێتەوە.

سەبارەت بە ناونیشانی ئەم گفتوگۆیەش «پەرەپێدانی پڕۆژەكانی ڕێگەوبان و چارەسەركردنی گرفتەكانی هاتوچۆ» بێگومان ڕێگەوبان ژێرخانێكی زۆر گرنگە بۆ هەر وڵاتێك، بۆ ئەوەی ناوچە جیاوازەكانی پێكەوە گرێ بداتەوە، هەر بۆیە ئەگەر باس لە ژێرخانی ڕێگەوبانی ستاندارد بكەین، ئەوا دەتوانم بڵێم، وەك ستوونی بڕبڕەی پشتی مرۆڤ وایە، ڕێگەی ستاندارد دەبێتە هۆكاری بووژانەوەی «بازرگانی، ئابووری، گەشتیاری و دۆزینەوەی هەلی كار»، بۆیە ڕاشكاوانە دەتوانین بڵێین «ڕێگەوبانی ستاندارد» وەك بزوێنەری سەرەكییە بۆ گەشەی ئابووری و بازرگانی و تەنانەت كۆمەڵایەتییش.

ئیدارەی سەربەخۆی سۆران لە ساڵی 2021 لەسەر بڕیاری ڕێزدار مسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان، وەك ئیدارەیەكی سەربەخۆ هاتە كایەوە، ئامانج لە هێنانە كایەی ئەم ئیدارە سەربەخۆیە، ئەوە بوو كە بە شێوەیەكی باشتر خزمەتی هاووڵاتیانی ئەم دەڤەرە بكرێت و خزمەتگوزاریی زیاتر دابین بكرێت. لە ئێستادا ئیدارەی سەربەخۆی سۆران پێكهاتووە لە شەش قەزا و 13 ناحیە و 580 گوند، كە ژمارەیەك گوندی دیكەشمان هەیە كە هەتا ئێستا ئاوەدان نەكراونەتەوە.

ئیدارەی سۆران ڕووبەرێكی زۆر فراوانی هەیە. یەكێك لەو ئالنگارییانەی لە كاتی جێبەجێكردنی پڕۆژەكاندا ڕووبەڕوومان دەبێتەوە ئەو ڕووبەرە فراوانەیە، هەر بۆیە ئەگەر بە زمانی داتا و ژمارە باسی بكەم، ئیدارەی سەربەخۆی سۆران لە ماوەی تەنیا ئەو چوارساڵەی وەك ئیدارەی سەربەخۆ كاری كردووە، 726 پڕۆژەی جێبەجێ كردووە، لەو ژمارەیە 252 پرۆژەیان بۆ ڕێگەوبانەكان تەرخان كراوە، ڕاشكاوانەتر بەپێی داتاكان ڕێژەی 35%ی بوودجەی ئیدارەی سەربەخۆی سۆران بۆ پڕۆژەكانی ڕێگەوبان تەرخان دەكرێت، كە ئەمەش لەوانەیە كاریگەریی لەسەر پڕۆژەكانی دیكە هەبێت، لەم لایەنەوە پێشنیاری ئێمە بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەوە بووە، كە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران بە حوكمی ئەوەی جوگرافیاكەی سەرسنوورە و ڕێگەی سەرەكیی بازرگانییە لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ، ئەوا پێویستە ئەو ڕێگەیەی كە لە حاجی ئۆمەران، یان سپیلك دروست دەكرێت، وەك ڕێگەیەكی گشتی بۆ هەموو كوردستان لەقەڵەم بدرێت و لەسەر بوودجەی ئیدارەی سۆران جێبەجێ نەكرێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەو ڕێگەیە كوردستان بە دەوڵەتانی دراوسێوە گرێ دەداتەوە و تەنیا ئیدارەی سۆران سوودی لێ وەرناگرێت، بەڵام وێڕای هەموو ئەمانەش تەرخانكردنی بڕی 35%ی بوودجەی ئیدارەی سۆران بۆ پڕۆژەكانی ڕێگەوبان، ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئەم ئیدارەیە بڕوای بەوە هەیە، كە ژێرخانی ستانداردی ڕێگەوبان دەروازەیەكی هەرە گرنگە بۆ گەشەسەندن و ئاوەدانكردنەوەی دەڤەرەكەمان.

لە بواری پڕۆژەكانی ڕێگەوبان لە دەڤەری ئیدارەی سەربەخۆ سۆران، هەنگاوی باشمان هەڵگرتووە، بێجگە لەو 252 پڕۆژەیە كە ئاماژەم پێ كردن، چەند پڕۆژەیەكی دیكەی ڕێگەوبانمان هەیە كە پڕۆژەی گەورە و ستراتیژین.

لە دەستپێكی ئیدارەی سەربەخۆی سۆرانەوە بە دوو ئاراستە كارمان كردووە، ئاراستەیەكیان «پڕۆژە ستراتیژییەكان» بووە، لەمەدا هەوڵمان داوە كە پارێزگای هەولێر ببەستینەوە بە دەروازەی سنووریی حاجی ئۆمەرانەوە و سوودێكی گەورەی بارزگانی دروست بكات، بێگومان دەبێت ئاماژە بەو ڕاستییەش بكەین، كە دروستكردنی ڕێگەوبان دەرفەتێكی گەورە بۆ هەلی كار و ئاوەدانی بۆ ناوچەكان دروست دەكات، ئێمە ئێستا دەستمان كردووە بە پڕۆژەی 10 كیلۆمەتریی ڕێگەی سەرەكیی حاجی ئۆمەران – چۆمان، ئەم ڕێگەیە بە شێوازێكی ستاندارد و سەركەوتووانە كەوتووەتە بواری جێبەجێكردنەوە، ئەم پڕۆژەیە كە بە ئاراستەی سۆران «كە دەبێتە 29 كیلۆمەتری» ڕێگەیەكی دووسایدی ستاندارد لە نێوان سۆران و حاجی ئۆمەران، كارەكانی دیزاین و پلانی تەواو بووە و دراویشە بە كۆمپانیا، بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی زۆر ستاندارد ئەو پڕۆژە ستراتیژییە جێبەجێ بكرێت.

لەسەر ئاستی شەقامە ناوخۆییەكان چەندین پڕۆژەی گرنگی شەقامەكان و پردی ئۆڤەر پاس و یەكتربڕ و هەروەها چەندین شەقامی 40 مەتری و بیست مەتری ئەنجام دراون، كە بەشەكانی شارەكە پێكەوە دەبەستێتەوە، هەروەها ڕێگەوبانەكان بۆ هەر پێنج قەزا و دەروازەی «زێت» كە گرێ دەدرێنەوە بە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران، پڕۆژەی گرنگی ڕێگەوبانی ستاندارد ئەنجام دەردێت و بەشێكیان تەواو بوون و ئێستا هاووڵاتیان سوودی لێ وەردەگرن.

ئەوەی ئاماژەم پێ كرد سەبارەت بە پڕۆژەكانی ئیدارەی سەربەخۆی سۆران، بەشێكە لەو ئاراستەیەی كە كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان هەنگاوی بۆ هەڵگرتووە، ئەمەش بەو مانایەی كابینەی نۆیەم بەو ئاراستەیە كاری كردووە، كە خزمەتی هاووڵاتیان بكات، ئەمەش ئاراستە دروستەكەیە، بەو مانایەی كە هەنگاو هەڵدەگرین كێشەكان چارەسەر بكەین و گەشەی ئابووری دروست بكەین، كە ئەمانەش دەبنە ژێرخانێك بۆ ئەوەی ئایندەیەكی گەشی لەسەر بونیاد بنێین، بەڵام هەموو ئەو كار و پڕۆژانەی كە پێویستن لەم دەڤەرە جێبەجێ بكرێن، بێگومان زۆرمان ماوە، هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو قۆناغەی كە بڵێین هەموو گرفتەكانی ڕێگەوبانەكانمان چارەسەر كردووە، بە حوكمی ئەوەی دەڤەری سۆران ناوچەیەكی گەشتیارییە، ئێمە ڕۆژانی هەینی و ڕۆژەكانی پشوو دەبینین لە ناوچە گەشتیارییەكانی گەلی عەلی بەگ و بێخاڵ تا سۆران خەڵك تووشی جەنجاڵی و قەرەباڵغییەكی زۆری هاتوچۆ دەبن، هۆكاری سەرەكییش بۆ ئەم جەنجاڵییە ئەوەیە هۆیەكانی گواستنەوەی گشتیمان زۆر كەمە و ڕێگەوبان و شەقامەكان بەرگەی ئەو هەموو ئۆتۆمبێلانە ناگرێت، بۆیە زۆر گرنگە ئێمە پەنا بۆ هۆیەكانی گواستنەوەی گشتی ببەین، لەمەش زیاتر دەبێت كەرتی تایبەت بكەینە هاوبەش بۆ چاككردنەوەی ڕێگەوبانەكان.

ئێستا ئێمە لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران لێكتگەیشنێكی هاریكاریمان لەگەڵ زانكۆی سۆران دروست كردووە و چەندین توێژینەوەشیان ئامادە كردووە، كە چۆن بتوانێن هێڵێكی گواستنەوەی گشتی لەنێو سەنتەری شاری سۆران تا دەگاتە ناوچەی هاودیان و مەجید ئاوا و باڵەكیان، بە چەند بازنەیەكی سەردەمییانە دروست بكەین، ئەگەر بتوانین ئەمە بكەین، تاڕاددەیەكی زۆر باش دەتوانین جەنجاڵی و قەرەباڵغیی ناوشاری سۆران و ڕێگەوبانەكانی دەرەوەش چارەسەر بكەین.

پێش ئەوەی بێم بۆ ئەم گفتوگۆیە، لە كۆبوونەوەیەكدا لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتیی هاتوچۆی سۆران، باسی كاروچالاكییەكانی خۆیانیان دەكرد، بۆ ئەمە ئامارێكیان پێ دام، كە دەكرێت بڵێم ئاماری دڵخۆشكەرن، كە تیایدا هاتوون بەراوردێكیان لە نێوان ساڵەكانی (2022، 2023، 2024) بۆ ڕووداوەكانی هاتوچۆ كردووە لەم دەڤەرە، بەپێی ئەو ئامارەی لە بەردەستە دەتوانم بڵێم لە ئێستادا بە ڕێژەی 40-50% ڕووداوەكانی هاتوچۆ كەم بوونەتەوە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دروستكردنی ڕێگەكان بە شێوەی ستاندارد و باشتر و دانانی هێما و ڕێنماییەكانی هاتوچۆ، بۆیە ئەمە ئەو ڕاستییانەمان بۆ ئاشكرا دەكات، ئەگەر ئێمە بمانەوێت هەنگاو هەڵبگرین بەرەو ئاراستەیەكی باشتر و قۆناغێكی دیكە بچینە پێشەوە بۆ ئەوەی ڕێگەوبان و شەقامەكانمان بۆ هاووڵاتیان سەلامەت بن، دەبێت زیاتر كار لەسەر ئەم بوارانە بكەین. بایەخدان بە هێما و ڕێنماییەكانی هاتوچۆ، دانانی كامێرای چاودێری بۆ كۆنتڕۆڵی خێرایی ئۆتۆمبێلەكان، دانانی شوێنی پەڕینەەوە بۆ هاووڵاتیان، بە بەردەوامی ئامادەبوونی كارمەندانی هاتوچۆ لە ڕێگەوبانەكاندا، بۆ ئەوەی بتوانن سەرپێچییەكان كۆنتڕۆڵ بكەن و سەلامەتیی هاووڵاتیان بپارێزن. لە دوماهیدا دەخوازم جەخت لەسەر ئەوە بكەمەوە كە سەلامەتیی ڕێگەوبان و شەقامەكان تەنیا بە پڕۆژەكانی حكومەت تەواو نابێت، ئەمە پێویستی بەوەیە كە بەردەوام بایەخ بە هۆشیاركردنەوەی هاووڵاتیان بدەین، گرنگە لە پەروەردەوە دەست پێ بكەین و لە قۆناغە جیاوازەكانی خوێندندا بەو شێوەیە نەوەكانمان پەروەردە بكەین، كە پابەند بن بە یاساكانی هاتوچۆوە، هەر بۆ نموونە، ئەگەر هاووڵاتیان پابەند نەبن بە یاساوە، وەك دەبینین شەقامی 120 مەتریی هەولێر سەڕەرای ئەوەی هەموو پێداویستییەكانی بە ستاندارد تێیدا جێبەجێ كراوە، بەڵام تیژڕۆیی و ڕووداوی هاتوچۆی تێدا ڕوو دەدات، بۆیە فەرهەنگسازی كارێكی لەپێشینەی گرنگە و دەبیت بتوانین كارێكی باشی لەسەر بكەین.