مایكڵ مۆسۆ پڕۆفیسۆری كاروباری نێودەوڵەتی لە زانكۆی سەنتڕاڵ فلۆریدا بۆ گوڵان: پاراستنی سیستمە جیهانییەكە بە ئەمریكا دەكرێت و دەبێت ئەم كارەش بكات
مایكڵ مۆسۆ، پڕۆفیسۆری سیاسەت و ئاسایش و كاروباری نێودەوڵەتییە لە زانكۆی سەنتڕاڵ فلۆریدا، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە پەیوەندیی نێوان هەلومەرجە ئابوورییەكان و دامەزراوە و ناكۆكییەكان دەدات. خاوەن تیۆرێكی تایبەتە كە پەیوەستە بەوەی چۆن دەرفەتی یەكسان لە بازاڕدا بایەخ دروست دەكات، بۆ لیبڕاڵ دیموكراسی و هێنانەئارای ئاشتی لە نێوان نەتەوە و دەوڵەتەكاندا. مۆسۆ پشتیوانی لەوە دەكات كە وڵاتە دەوڵەمەندەكان هەوڵی ئەوە بدەن، دەرفەتی بەربڵاوی ئابووری بۆ ئەو وڵاتانە بڕەخسێنن، كە كەمتر گەشەكردوون، چونكە ڕای وایە ئەمە دەبێتە هۆی بەدیهێنانی ئاشتییەكی هەمیشەیی و دادپەروەرانە لەسەر ئاستی جیهان. لەم ڕووەوە گۆڤاری گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ساز كرد، كە تەوەرە سەرەكییەكانی پەیوەست بوون بە بڕیارەكانی ئیدارەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ بۆ پەنابردنەبەر ڕێكارەكانی سەپاندنی ڕسوماتی گومرگی بەسەر وڵاتە ڕكابەر و دۆستەكانی ئەمریكا و ئایا ئەمە تا چەند پێچەوانەكردنەوەی ڕێچكە و ڕێڕەوەكانی ڕابردوون لە بواری پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەكاندا و ئایا ئەمە چ كاریگەرییەك لەسەر پەیوەنديی وڵاتان جێدەهێڵێت؟.
* هەروەك ئاشكرایە كە پەنابردنی سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ، بۆ سەپاندنی بڕێكی زۆر و بەرچاوی ڕسوماتی گومرگی بەسەر زۆرێك لە وڵاتان، بە هاوپەیمان و ڕكابەرەكانیشیەوە، كاردانەوە و لێكدانەوەی زۆری بۆ كرا، بۆچی دۆناڵد ترەمپ لە گرتنەبەری ئەم ڕێكارانە هێندە پەلەی كرد؟
- من لەم ڕووەوە دەتوانم ئەوە بڵێم كە ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ دەیتوانی ئەم ڕێكارەی بە چەشنێك بگرتایەتەبەر كە چەند دەوڵەتێكی دیاریكراوی زیاتر بكردایەتە ئامانج، بەتایبەتی ئەو وڵاتانەی كە لە پێشێلكارییەكی زیاترەوە تێوەگلابوون، وەك وڵاتی چین. بەڵام لە هەمووشی گرنگتر، ترەمپ دەیتوانی بە ڕەوتێكی لەسەرخۆتر و خاوتر ئەم كارەی بكردایە، ئەویش بۆ ئەوەی بوار و دەرفەت بە وەبەرهێنەران و وڵاتان بدات، بۆ ئەوەی خۆیان ئامادە بكەن بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ ئەم ئاڵوگۆڕە گەورە جیهانییە.
* زۆر باشە، با ئەم پرسە گرێ بدەینەوە بە بابەتێكی دیكەوە، ئەویش ئەو تیۆرەیە كە پێی وایە دەوڵەتە دیموكراسییەكان ناچنە نێو شەڕەوە لەگەڵ یەكتردا، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا ئەم شەڕە ئابوورییە كە لە نێو وڵاتە دیموكراتییەكانیشدا هاتووەتەئاراوە، هیچ كاریگەرییەكی هەیە لەسەر ئەو تیۆرەی ئاماژەمان پێكرد؟ مەبەستمان ئەوەیە ئایا دەكرێت ئاشتیی نێوان دەوڵەتە دیموكراسییەكان بخاتە مەترسییەوە؟
- بە تێڕوانینی من ئەم پرسە نابێتە هۆی لاوازكردنی هاوپەیمانیی نێوان دەوڵەتە دیموكراسییەكان. چونكە دەبێت ئێمە بزانین كە ئەم هاوپەیمانێتییە پەیوەست نییە بە سەركردایەتیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، یان بەوەی هەندێك پێی دەڵێن «هێزی نەرمی ئەمریكا»، بەڵكو بناغە و بنچینەی ئەم هاوپەیمانێتییە بریتییە لە بەها و بەرژەوەندییە هاوبەشەكان. كەواتە، دەرئەنجامەكە ئەوەیە كە دەوڵەتە دیموكراسییەكان بەردەوام دەبن لەوەی لە نزیكەوە لەگەڵ یەكتری كار بكەن، تەنانەت ئەگەر ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەستبەرداری ڕۆڵی سەركردایەتیی خۆی بێت و ڕۆڵی بازرگانیی خۆی كەم بكاتەوە.
* دەوترێت سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ، ئەو ڕێكار و ڕێچكانەی لەبەریەك هەڵوەشاندەوە، كە سەدەیەكە لە ئارادان، كە بوونە هۆی ئەوەش ئاشتی و گەشەكردن لەسەر ئاستی جیهان دەستەبەر ببێت. كەواتە ئایا دەكرێت لە مەودای دووردا جیهان خۆی بۆ شڵەژان و پشێویی ئابووری ئامادە بكات؟
* منیش دەڵێم دەبێت جیهان خۆی ئامادە بكات بۆ شڵەژان و پشێوی، بەڵام پێم وانییە ئەم دۆخە درێژە بكێشێت. ئەوەی دۆناڵد ترەمپ دەیكات، ڕێكارێكی توند و نائاساییە، ئەم حاڵەتەش لە دوای هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی داهاتووی ئەمریكا- ساڵی 2028- كۆتایی پێدێت، ئەگەر نەڵێین زووتریش بەسەردەچێت. دواتر هەلومەرجەكە بە چەشنێك دەبێت كە دەوڵەتە دیموكراسییەكان لە نزیكەوە كار لەگەڵ یەكتردا دەكەن. كە ئەم دەوڵەتانە بە خەڵك و ئابوورییەكانیانەوە باڵادەستتر دەبن لە ڕووسیا و چین، بەو پێیە سیستمە جیهانییەكە خۆڕاگر و پتەو دەبێت. لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا، ئەوا چەند ساڵی كەمی داهاتوو پڕ لە هەوراز و نشێو دەبێت، لەبەر ئەوەی ئابووریی جیهان پەیوەستە و بەندە بە متمانەوە. پرسی ئەوەی كە تەنیا كەسێك لە پۆستی سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بتوانێت هێندە پشێوی و نادڵنیایی دروست بكات، ئەوا ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی ئەم متمانەیە لەق بێت، گەڕاندنەوەی ئەم متمانەیەش پێویستی بەوەیە هەندێ كۆت و بەند، یان سنووربەندیی جددی لەسەر دەسەڵاتی سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دابنرێت، لە پەیوەندی بە توانای سەپاندنی ڕسوماتە گومركییەكانەوە.
* هەندێ لە ڕەخنەگران ئەم ڕێكارانەی دۆناڵد ترەمپیان بە هەڵگیرساندنی جەنگێكی ناوكیی ئابووری شوبهاند، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە دەرئەنجامەكانیەوە، ئایا پێت وایە ئەمە وەسفكردنێكی وردی دۆخەكەیە؟
- لە ڕاستیدا سەركردەكانی دەوڵەتە دیموكراسییەكان ئەوەیان لەبەرچاو گرتووە كە دەبێت، بە شێوەیەك لە شێوەكان، خۆیان لابدەن لە شەڕێكی بازرگانی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا. زۆر كەس پێیان وایە كە باشترین ستراتیژیەت بریتییە لە خۆبێدەنگكردن و و بواردان و ڕێگە بدەن كە بازاڕ و پشكەكان ترەمپ كۆتوبەند بكەن. بەڵام ئەوەی پەیوەست بێت بە وڵاتی چینەوە، ئەوا چین جیاوازە، كە سەركردەكانی كۆتوبەند نەكراون لەلایەن بازاڕەكانی پشك و سەنەدەكانەوە و ئامانجی بەرزەفڕانەیان هەیە. هەروەها لە ناوخۆدا كۆت و بەند كراون، بە هۆی هەستە ناسیۆنالیستییەكانی خەڵكەكەیانەوە كە داوای ئەوەیان لێدەكەن، ملكەچ نەكەن بۆ داواكاری و خواستەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا. هەر چۆنێك بێت، ئەگەر شەڕێكی گەورەی بازرگانی لە نێوان چین و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بێتەئاراوە و دروست بێت و ئابووریی ئەم دوو وڵاتە لێكداببڕێن، ئەوا زیانەكانی چین زۆر زیاتر دەبن لەو زیانانەی تووشی ئەمریكا دەبن، دەرئەنجامی ئەم حاڵەتەش بریتی دەبێت لە دروستبوونی ئاستەنگی گەورە بۆ خواستی چین بۆ بەدەستهێنانی پێگەی هەژموونگەرایی و باڵادەستی. پێویستە سەركردەكانی چین ئەم ڕاستییەیان لەبەرچاو بێت، لەبەر ئەوە ڕەنگە بڕیاری ئەوە بدەن، كە بە بێدەنگی گفتوگۆ بكەن.
* هەمیشە باس لەوە دەكرێت كە سیاسەت بڕیار لە ڕەوت و ڕەهەندەكانی دیكە دەدات، بەڵام ئایا پێت وانییە دوای ئەوەی سەرۆكی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ ئەم ئاراستەیەی گرتەبەر لە بواری پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەكان لەگەڵ زۆربەی دەوڵەتانی جیهان، ئایا دەكرێت بڵێین ئێمە پێمان ناوەتە قۆناغێكەوە كە بڕیارە سیاسییەكان بە تەواوەتی لە ژێر سایە و سێبەری پرسە ئابوورییەكاندا گەڵاڵە دەكرێن و دەردەكرێن؟
- كارێكی باش و یارمەتیدەر دەبێت، ئەگەر ئێمە وێنە مێژووییە گەورەكە لەبەرچاو بگرین. هیچ كاتێك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا نەیویستووە كە ببێتە سەركردەی جیهان، هەروەها خەڵكی ئەمریكا خۆشحاڵتر و بەختەوەرتر دەبن، ئەگەر بتوانن وەك خەڵكی وڵاتی سویسرا ژیان بەسەر ببەن، واتە گەلێكی بێلایەن بن لە هەموو پرس و بابەتەكاندا و خۆیان لە كاروبارەكانی جیهان بە دوور بگرن و تێوەنەگلێنن. لە ساڵانی سییەكانی سەدەی ڕابردوودا ئەمە باشتر ڕوون بووەوە، ئەویش كاتێك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەوڵی دا لە بواری بازرگانیدا زیادەباری هەبێت و لە ڕووی سیاسیشەوە بێلایەن بێت. بەڵام ئەوەی بەدیمان كرد، ئەوە بوو كە ئەمە بووە هۆی داڕووخانی ئابووریی جیهان و هاتنەئارای توندڕەويی سیاسی و هەڵگیرسانی دووەم جەنگی جیهانی. ئەوە بوو دوای ئەم شەڕە، سەركردەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەركیان بەوە كرد كە پێویستە درێژە نەدەن بە بەدەستهێنانی زێدەباری بازرگانی و لەبری ئەوە دەبێت كار بكەن بۆ ئەوەی ببنە داینەمۆی ئابووریی جیهان، وەك گەورەترین كڕیاری كاڵاكانی جیهان. هەروەها دەبێت ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وەك پارێزەری سیستمە جیهانییەكە كار بكات، كە گەورەترین وڵاتە و جێی زۆرترین متمانەیە بۆ ئەوەی ئەم كارە بكات. كێشەكە ئەوەیە كە پێدەچێت لە ئێستادا دەنگدەری ئەمریكا ئەم پەند و وانەیەی ساڵانی سییەكانی سەدەی بیستیان لەبیر كردبێت. ئەوە بوو دۆناڵد ترەمپ سوودی لەم دۆخە وەرگرت و توانی سەرۆكایەتیی ئەو وڵاتە بەدەست بهێنێت. بەداخەوە، ئەم دۆخە هەندێ حاڵەتی نەخوازراو دروست دەكات، وەك پاشەكشەی ئابووری، ئەویش پێش ئەوەی دەنگدەرانی ئەمریكا دووبارە ئەوە لەبەرچاو بگرنەوە، كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پێویستی بە جیهانە و جیهانیش پێویستی بە ئەمریكایە.
